Bir bakteri ile bir fil arasında ne ortak olabilir? İkisi de aynı kurallara uyar, aynı moleküllerden yapılmıştır. Canlıların ortak özelliklerini, yapılarındaki bileşikleri ve enzimleri keşfet.
Biyoloji, canlıları ve yaşamı inceleyen bilim dalıdır. Canlılar arasındaki devasa çeşitliliğe rağmen hepsinin uyduğu ortak özellikler vardır. Bir varlığın canlı olup olmadığına bu özelliklere bakarak karar veririz. Basitçe söylemek gerekirse: bir şeyin karşına geçip "besleniyor mu, soluk alıyor mu, büyüyor mu, üreyebiliyor mu?" diye sorabiliyorsan, cevapların çoğu "evet" ise elindeki şey canlıdır.
Bütün canlılar hücrelerden oluşur. Kimi tek hücreli (bakteri, amip), kimi çok hücrelidir (insan, çınar).
Enerji ve yapı taşı için besin alır. Kendi besinini üretenlere ototrof, dışarıdan alanlara heterotrof denir.
Besinlerdeki kimyasal enerjiyi hücrede kullanılabilir enerjiye (ATP) çevirir.
Metabolizma sonucu oluşan atık maddeleri vücuttan uzaklaştırır.
Bütün canlılar hareket eder. Ama yer değiştirme ortak özellik değildir; bitkiler yer değiştiremez, yalnızca yönelim gösterir.
Işık, sıcaklık, ses gibi uyarılara karşılık verir. Ayçiçeğinin güneşe dönmesi buna örnektir.
Neslini devam ettirir. Üreme, bireyin değil türün devamı için gereklidir.
Hücre sayısı veya hacmi artar (büyüme), yapı ve işlevler olgunlaşır (gelişme).
Hücredeki bütün yapım (anabolizma) ve yıkım (katabolizma) tepkimelerinin toplamıdır.
İç dengeyi sabit tutar: vücut sıcaklığı, kan pH'ı, su-tuz dengesi hep belli aralıkta kalır.
Yaşadığı ortama uyum sağlar. Kutup ayısının kalın yağ tabakası, kaktüsün dikenleri gibi.
Hücre → doku → organ → sistem → organizma şeklinde düzenli bir yapı gösterir.
Verilen olay, canlıların hangi ortak özelliğine örnektir?
Canlının yapısındaki bileşikler ikiye ayrılır. İnorganik bileşikler (su, mineraller, asitler, bazlar, tuzlar) canlı tarafından üretilemez, dışarıdan hazır alınır ve enerji vermez; yapıya katılır ve düzenleyici görev yapar. Bunları bir binanın çimentosu ve demiri gibi düşün: yakıt değiller, ama onlar olmadan bina ayakta durmaz. Vücudun enerjisini karbonhidrattan alır — ama o enerjiyi kullanabilmesi için suya, kalsiyuma, demire de ihtiyacı vardır.
Organik bileşikler karbon iskeletli, büyük moleküllerdir ve canlılar tarafından üretilebilir. Hepsinin ortak mantığı şu: küçük bir yapı taşı defalarca tekrarlanarak dev bir molekül oluşturur — tıpkı aynı legodan uzun bir zincir kurmak gibi. Karbonhidratta bu lego glikoz, proteinde amino asit, nükleik asitte nükleotittir. Aşağıdan bir bileşik seç: yapısını, yapı taşını ve görevlerini birlikte inceleyelim.
1 gram besinden elde edilen enerji:
Yağ en çok enerjiyi verir ama hücrenin ilk tercihi karbonhidrattır; çünkü en hızlı ve en kolay parçalanan odur. Sıralama: karbonhidrat → yağ → protein. Protein ancak son çare olarak yakılır.
Vücudumuzdaki tepkimelerin çoğu kendi hâline bırakılsa yıllar sürerdi. Enzimler, bu tepkimeleri milyonlarca kat hızlandıran biyolojik katalizörlerdir ve protein yapılıdır. Enzimi bir kilit-anahtar sistemine benzetebilirsin: her anahtar sadece kendi kilidini açar. Ama şunu unutma — enzim bir işçi değil, bir alettir; işi bittiğinde yıpranmaz, aynı işi tekrar tekrar yapar. Bu yüzden vücudunda az miktarda enzim olması yeterlidir.
Düşük sıcaklıkta enzim yavaşlar ama bozulmaz — ısıtınca yeniden çalışır. Bu yüzden yiyecekleri buzdolabında saklarız: enzimler durur, gıda bozulmaz. Yüksek sıcaklıkta ise enzim denatüre olur; protein yapısı kalıcı olarak bozulur ve soğutmak onu geri getirmez. Bu yüzden pişen yumurta bir daha çiğ hâline dönmez.
6 sorudan oluşan bu testle "Yaşam Bilimi Biyoloji" ünitesini ne kadar öğrendiğini gör.
Hareket ortak özelliktir ama yer değiştirme değildir — bitkiler yer değiştiremez.
Enerji vermez, sindirilmeden kana geçer, canlıda üretilemez.
C, H, O içerir. Hücrenin ilk enerji kaynağıdır. 1 g = 4 kcal.
En çok enerji veren besindir (1 g = 9 kcal). Hücre zarının temel yapısıdır.
Tek fark yaratan element: azot (N). Enzim, hormon ve antikorların yapısındadır.
Yüksek sıcaklıkta denatüre olur ve geri dönmez; düşük sıcaklıkta sadece yavaşlar.