9. SINIF · ÜNİTE 2 · ATOMUN YAPISI VE PERİYODİK SİSTEM

Atomun
Görünmez Dünyası

Proton, nötron, elektron... Atomu oluşturan tanecikleri ve periyodik tablonun düzenini keşfet. İnteraktif atom modeli, canlı periyodik tablo ve periyodik özellik grafikleriyle öğren.

Başla → Periyodik Tabloya Git
p⁺
Proton (Z)
A = Z + N
Kütle numarası
e⁻
Elektron dizilimi
01 / ATOMUN YAPISI

Atomu ne oluşturur?

Atom, bir elementin tüm özelliklerini taşıyan en küçük yapı taşıdır. Çekirdeğinde proton ve nötronlar, çekirdeğin çevresinde ise elektronlar bulunur. Bu üç taneciğin sayısı atomun bütün özelliklerini belirler.

p⁺

Proton

  • • Yükü: +1,6·10⁻¹⁹ C
  • • Kütlesi: 1,67·10⁻²⁷ kg (1 birim)
  • • Çekirdekte bulunur.
  • • Atomun hangi element olduğunu belirler. Sayısı değişirse element de değişir.
n⁰

Nötron

  • • Yükü: Yüksüz (0)
  • • Kütlesi: 1,67·10⁻²⁷ kg (1 birim)
  • • Çekirdekte bulunur.
  • • Çekirdeğin kararlı kalmasını sağlar. İzotopları birbirinden ayıran tanecik budur.
e⁻

Elektron

  • • Yükü: −1,6·10⁻¹⁹ C
  • • Kütlesi: 9,1·10⁻³¹ kg (protonun yaklaşık 1/1836'sı)
  • • Çekirdeğin çevresindeki katmanlarda bulunur.
  • • Kimyasal tepkimelerde alınıp verilen tanecik odur. İyon oluşumunu sağlar.
ATOM NUMARASI (Z)
Z = Proton Sayısı = Elektron Sayısı

Nötr bir atomda proton sayısı ile elektron sayısı birbirine eşittir; bu sayı atom numarasıdır. Elementin kimliğini belirler.

KÜTLE NUMARASI (A)
A = Proton Sayısı + Nötron Sayısı

Çekirdekteki proton ve nötron sayılarının toplamıdır. Elektronların kütlesi çok küçük olduğu için hesaba katılmaz.

İNTERAKTİF ATOM YAPICI Tanecik sayılarını değiştir, atomu izle
6
6
6
Element Karbon (C)
Gösterimi 126C
Yükü Nötr atom

Proton sayısını değiştir: element değişir. Nötron sayısını değiştir: aynı elementin izotopu olur. Elektron sayısını değiştir: atom iyona dönüşür.

02 / İZOTOPLAR

Aynı elementin farklı yüzleri

Proton sayıları aynı (yani aynı element), ancak nötron sayıları — dolayısıyla kütle numaraları — farklı olan atomlara o elementin izotopları denir. İzotopların kimyasal özellikleri aynı, fiziksel özellikleri farklıdır.

Hidrojen-1 (Protyum)
¹H
1 proton, 0 nötron
A=1, Z=1
Hidrojen-2 (Döteryum)
²H
1 proton, 1 nötron
A=2, Z=1
Hidrojen-3 (Trityum)
³H
1 proton, 2 nötron
A=3, Z=1

İzotopların Özellikleri

  • ▸ Proton sayıları (Z) aynıdır.
  • ▸ Nötron sayıları ve kütle numaraları (A) farklıdır.
  • ▸ Nötr hâlde elektron sayıları aynı olduğu için kimyasal özellikleri aynıdır.
  • ▸ Kütleleri farklı olduğu için yoğunluk, erime noktası gibi fiziksel özellikleri farklıdır.

Örnek: Karbon İzotopları

¹²C (En yaygın, %98,9) 6 p⁺, 6 n⁰
¹³C (Kararlı, %1,1) 6 p⁺, 7 n⁰
¹⁴C (Radyoaktif, tarihlendirme) 6 p⁺, 8 n⁰

Arkeolojik kazılarda bulunan eserlerin yaşını belirlemek için ¹⁴C izotopu kullanılır.

03 / ELEKTRON DİZİLİMİ

Elektronlar nereye yerleşir?

Elektronlar çekirdeğin çevresinde katmanlar hâlinde bulunur. Her katman belli sayıda elektron alabilir. En dıştaki katmanda bulunan elektronlar, elementin kimyasal davranışını belirler.

Katmanlar (K, L, M, N)

K
1. katman · En çok 2 elektron
L
2. katman · En çok 8 elektron
M
3. katman · İlk 20 element için en çok 8 elektron
N
4. katman · İlk 20 element için buraya yalnızca 1 veya 2 elektron yerleşir

Yerleşme Kuralları

  • 1. Elektronlar en içteki katmandan (K) başlayarak dışa doğru yerleşir.
  • 2. Bir katman kapasitesi kadar dolmadan bir sonraki katmana geçilmez.
  • 3. 9. sınıf düzeyinde ilk 20 elementin dizilimini bilmen yeterlidir. Bu elementler için sıra şudur: K(2) → L(8) → M(8) → N(2).
ÖRNEK: Kalsiyum (Ca, Z=20)
K:2   L:8   M:8   N:2
ELEKTRON DİZİLİMİ GÖRSELLEŞTİRİCİ Atom numarasını değiştir
11 (Na)
KATMAN DAĞILIMI
DEĞERLİK ELEKTRONU (en dış katman)
1 elektron
Periyot: 3  ·  Katman sayısı kadardır.
04 / PERİYODİK SİSTEM

Elementlerin haritası

Periyodik tablo, elementleri artan atom numarasına göre sıralar. Mendeleyev'in başlattığı bu düzen sayesinde benzer özellikteki elementler alt alta gelir. Yatay satırlara periyot, dikey sütunlara grup denir.

Periyot

Yatay satırlardır; 7 tanedir. Bir elementin periyot numarası, atomunun elektron katmanı sayısına eşittir.

Grup

Dikey sütunlardır; 18 tanedir. Aynı gruptaki elementlerin değerlik elektron sayısı aynıdır; bu yüzden benzer davranırlar.

İLK 20 ELEMENT · Bir elementin üzerine gel: aynı grup ve aynı periyottakiler vurgulanır.
1A grubu (alkali metaller): 1 değerlik elektronu vardır, kolayca verirler; çok tepkindirler.
7A grubu (halojenler): 7 değerlik elektronu vardır, 1 elektron almaya çok isteklidirler.
8A grubu (soy gazlar): Son katmanları dolu olduğu için kararlıdırlar, tepkimeye girmezler (He'de 2, diğerlerinde 8 elektron).
05 / PERİYODİK ÖZELLİKLER

Tabloda değişen eğilimler

Periyodik tabloda bir periyotta soldan sağa ya da bir grupta yukarıdan aşağıya gidildikçe elementlerin bazı özellikleri düzenli olarak değişir. Bu düzenli değişimlere periyodik özellikler denir.

EĞİLİM GRAFİĞİ · 2. VE 3. PERİYOT
SEÇİLİ ÖZELLİK
Atom Yarıçapı

Bir periyotta soldan sağa gidildikçe proton sayısı artar; çekirdek elektronları daha güçlü çeker ve atom küçülür. Bir grupta yukarıdan aşağıya inildikçe katman sayısı arttığı için atom yarıçapı büyür.

→ Bir periyotta (soldan sağa): Azalır
↓ Bir grupta (yukarıdan aşağıya): Artar

Grafik, eğilimi göstermek için hazırlanmıştır; sayısal değerler yaklaşıktır.

06 / BİLGİ TESTİ

Öğrendiklerini test et

6 sorudan oluşan bu testle "Atomun Yapısı ve Periyodik Sistem" konusunu ne kadar öğrendiğini gör.

Soru 1 / 6
Puan: 0
Soru yükleniyor...
07 / ÖZET

Akılda kalacak özet kartları

ATOM NUMARASI (Z)
Z = p⁺ = e⁻ (nötr atomda)

Elementin kimliğini belirler. Proton sayısı değişirse element de değişir.

KÜTLE NUMARASI (A)
A = p⁺ + n⁰

Çekirdekteki proton ve nötron sayılarının toplamıdır. Elektron kütlesi ihmal edilir.

İZOTOP
Aynı Z, farklı A

Proton sayısı aynı, nötron sayısı farklı atomlardır. Kimyasal özellikleri aynı, fiziksel özellikleri farklıdır.

KATMAN KAPASİTELERİ
K:2 · L:8 · M:8 · N:2

İlk 20 element için geçerlidir. Katmanlar içten dışa doğru sırayla dolar.

PERİYOT VE GRUP
Periyot = katman sayısı

Grup numarası ise (A gruplarında) değerlik elektron sayısını verir.

EĞİLİMLER
→ Yarıçap azalır

Bir periyotta soldan sağa atom yarıçapı azalır, elektron ilgisi artar. Grupta aşağı inildikçe tersi olur.

← Kimya Ünitelerine Dön Önceki Ünite: Kimya Bilimine Giriş