9. SINIF KİMYA · ÜNİTE 15 · BİLEŞİKLERİN ADLANDIRILMASI

“Bileşikler, kendilerini oluşturan elementlerin sembollerini içeren kimyasal formüllerle gösterilir. Formül, bileşiği oluşturan elementlerle bu elementlerin sayıca birleşme oranı hakkında bilgi verir.”

“Organik bileşikler için adlandırma kuralları farklıdır fakat organik bileşikler dışında bilinen binlerce anorganik bileşik vardır. Bu bileşiklerin sistematik adlandırılması IUPAC tarafından belirlenen sistematik adlandırma kuralları ile yapılır.”

“İyonlar arasında oluşan iyonik yapılı bileşikler ve kovalent bağ ile oluşan moleküler yapılı bileşikler için farklı adlandırma sistematiği vardır.”

Bu üçüncü cümle ünitenin iskeletini kuruyor: önce hangi yapıda olduğuna karar ver, sonra o yapının kurallarını uygula. Bu ünitede organik bileşiklere hiç girilmiyor; onların kuralları başka.

Bütün çözümlü örnekler burada. Bir bileşik seç: hangi yapıda olduğu belirlenir, adı parça parça kurulur ve her parçanın hangi kuraldan geldiği yazılır.

İki sistematik ayrı ayrı anlatılır ama hangisinin ne zaman kullanılacağı doğrudan söylenmez; Kontrol Noktası 2.6 bunu senden ister. Kural şu:

Kural kesindir ve buradaki bütün örneklerle birebir tutuyor. Bunun sebebini ünite 11 ve 12’de görmüştük: metal ile ametal arasında elektron aktarılır (iyonik), iki ametal arasında ortaklaşılır (kovalent).

Dokuz bileşik. Her satır için yapıyı işaretle, sonra Denetleye bas.

Dokuz soruyu tek tek dolaş; her soruda dokuz bileşikten hangilerinin cevaba girdiği kutucuklarda işaretlenir.

“İyonik bileşiklerde adlandırma yapılabilmesi için iyonik bileşiği oluşturan iyonların adları bilinmelidir.”

Tablo 2.1, 2.2 ve 2.3 aşağıda eksiksiz. Bunlar ezberlenmeyi bekleyen listeler değil, aranabilir: sembol, ad ya da yük yazıp süz.

Katyon ve anyon tablolarının tamamı tek listede. Sembol, ad, yük, tür (katyon/anyon) ve tek atomlu mu çok atomlu mu bilgisi bir arada. “çok atomlu” ya da “−2” gibi bir şey aratmayı dene.

Bu tablodaki metaller bileşiklerinde birden fazla katyon formunda bulunabilir; adlandırmada Romen rakamı gerektirirler.

Not: ders kitabında “tablodaki her elementin en yaygın yükseltgenme basamağı kırmızı renkle belirtilmiştir” yazar. Renk bilgisi elimizdeki metinde yok, bu yüzden burada hiçbir basamak “en yaygın” diye işaretlenmedi. Tek istisna gümüş: AgF = “gümüş florür” (Romen rakamsız) örneği yaygın basamağının +1 olduğunu kanıtlıyor.

Tek atomlu anyonların adı elementin adına -ür / -ir / -it eki gelerek kuruluyor: flor → florür, klor → klorür, brom → bromür, iyot → iyodür, kükürt → sülfür, azot → nitrür, karbon → karbür, hidrojen → hidrür, oksijen → oksit.

Katyonlarda böyle bir değişiklik yok: sodyum iyonu yine sodyum, kalsiyum iyonu yine kalsiyum. Tek istisna NH₄⁺ = amonyum.

“İyonik bileşiklerin adlandırılmasında bileşiği oluşturan katyon ve anyon adı sırasıyla belirtilir. Formüldeki atom sayıları adlandırmada dikkate alınmaz. Örneğin Na₂S bileşiği ‘sodyum sülfür’ olarak adlandırılır.”

Altı çizili cümle ünitenin en çok hata yaptıran kuralıdır. Na₂S’de iki sodyum var ama adında “di” yok. Neden? Çünkü iyonik bileşikte formül bağıl oranı verir; sodyumun +1, sülfürün −2 yükü zaten kaçar tane gerektiğini belirler. Sayıyı yazmak gereksiz tekrar olurdu.

Beş örneğin beşinde de ad iki kelime: katyonun adı + anyonun adı. Formüldeki 2 ve 3 alt indisleri adda hiç görünmüyor.

Kural şöyle: “İyonik bileşiklerin yapısında NH₄⁺ (amonyum), CO₃²⁻ (karbonat), NO₃⁻ (nitrat), SO₄²⁻ (sülfat) ve PO₄³⁻ (fosfat) gibi birden fazla çeşit atom içeren poliatomik iyonlar da bulunabilir ancak bu durum sistematik adlandırma kuralını değiştirmez.”

Parantezler ve alt indisler adda hiç görünmüyor. (NH₄)₂SO₄’ün adı “diamonyum sülfat” değil, sadece amonyum sülfat.

“Birden fazla katyon oluşturma olasılığına sahip metal içeren bileşiklerde metal iyonunun bileşikteki yükseltgenme basamağı Romen rakamıyla belirtilir. Örneğin FeCl₃ bileşiği ‘demir(III) klorür’ olarak adlandırılır ve ‘demir üç klorür’ şeklinde okunur.”

Gümüş istisnası: “Gümüş (Ag) elementinin adlandırılmasında ise yaygın yükseltgenme basamağı Romen rakamıyla verilmez. Örneğin AgF bileşiği ‘gümüş florür’, AgF₂ bileşiği ise ‘gümüş(II) florür’ şeklinde adlandırılır.”

Dikkat: Romen rakamı metalin yüküdür, formüldeki sayı değildir. FeCl₃’te “III” demirin yükü olan +3’ü gösteriyor; klorun üç tane olmasıyla ilgisi dolaylı (üç Cl⁻, +3’ü dengeliyor).

Bir bileşik seç: anyonun yükünden yola çıkılıp metalin yükseltgenme basamağı geri hesaplanır ve Romen rakamı yerine konur. Toplam yükün sıfır olması gerektiğini ünite 11’den biliyoruz. (Bu adım adım hesap ders kitabında yazılı değil; her örnekte kullanılan yol budur.)

Aynı yolla çözülen öteki bileşikler: FeCl₂ → demir(II) klorür, FeCl₃ → demir(III) klorür, CuBr₂ → bakır(II) bromür, FeO → demir(II) oksit. (Ders kitabı yalnız FeCl₃’ün adını veriyor, ötekileri senden istiyor; buradaki cevaplar aynı kuralla çıkarıldı.)

Tablo 2.1’deki katyonların hepsinin tek bir yükü var: Na⁺, K⁺, Mg²⁺, Ca²⁺, Al³⁺, Zn²⁺… Bu metallerde Romen rakamı yazılmaz, çünkü karışıklık ihtimali yoktur. Al₂S₃’ün adı “alüminyum(III) sülfür” değil, sadece “alüminyum sülfür”dür.

Romen rakamı yalnızca Tablo 2.3’teki metaller için gerekir: Cr, Mn, Cu, Pb, Sn, Fe, Co ve Ag. Ag ise ayrıca istisna — yaygın basamağında Romen rakamı almaz.

“Moleküler yapıdaki bileşiklerin adlandırılabilmesi için Latince rakamların bilinmesi gerekir. Bileşik formüllerinde genellikle elektronegatifliği az olan element öne yazılır. Adlandırmada bu elementin sağ altında yazan sayı, elementin adına Latince ön ek olarak yazılır. Daha sonra elektronegatif elementin sağ altında yazan sayı, anyon formundaki adına Latince ön ek olarak kullanılır ve adlandırma tamamlanır.”

Moleküler bileşik örnekleri. Bir bileşik seç: formül parçalanır, hangi ön ekin nereden geldiği ve hangi kuralın (mono düşmesi, sesli düşmesi) uygulandığı adım adım gösterilir.

Etkinlik-2.12 formüllerdeki sıranın rastgele olmadığını gösteriyor: elektronegatifliği az olan element öne yazılır.

Soru bu kuralla çözülüyor: doğru yazılmış formüller NCl₃ (N 3,04 < Cl 3,16), CS₂ (C 2,55 < S 2,58) ve PCl₃ (P 2,19 < Cl 3,16). Cl₃N, S₂C ve Cl₃P yanlış yazılmıştır.

Şu soruyu düşün: “SO₃ ve CS₂ bileşiklerinin adlandırılmasında S elementi için kullanılan adlandırma farkını belirleyiniz.”

Cevap kuralda saklı: adlandırmada ikinci element anyon formundaki adıyla yazılır.

• SO₃’te kükürt başta → element adıyla yazılır → kükürt trioksit.
• CS₂’de kükürt ikinci sırada → anyon adıyla yazılır → karbon disülfür.

Aynı element, iki ayrı ad. Yeri belirliyor.

“Bazı bileşiklerin sistematik adları, geleneksel adlarının çok yaygınlaşması nedeniyle kullanılmaz.”

Kenar soru: “Amonyak bileşiğinin formülü NH₃ olmasına rağmen sistematik adlandırması trihidrojen mononitrürdür. Sistematik adlandırma ve formül arasındaki uyumsuzluğun nedeni ne olabilir?”

Cevap kuralda: formülde elektronegatifliği az olan element öne yazılır (H 2,20 < N 3,04), yani formül NH₃ değil aslında H₃N olmalıydı. Ama “amonyak” adı o kadar yerleşmiş ki hem formülü hem adı geleneksel hâliyle kullanılmaya devam ediyor.

Bu ünitede geçen bütün bileşikler: formülü, yapısı, sistematik adı ve hangi kurallarla kurulduğu. Formül, ad, “iyonik”, “Romen” gibi bir şey aratabilirsin.

Bir formül ya da bir kural veriliyor; doğru cevabı seç. Sorular ve şıklar her turda karışır.

Tarsia yapbozunun yaptığı iş: formülü doğru adla eşleştir. Düğmelerle formülü seç, ok doğru ada gitsin.