9. SINIF · ÜNİTE 3 · KİMYA VE ELEKTRİK

İyonların
Elektriği

Bazı maddeler suda çözününce elektrik akımını iletir. Neden? Çünkü iyonlarına ayrışırlar. Asitler, bazlar, tuzlar ve elektroliz olayıyla kimyanın elektrikle buluştuğu yeri keşfet.

Başla → Elektrolize Git

H⁺

Asit iyonu

OH⁻

Baz iyonu

2H₂O → 2H₂ + O₂

Suyun elektrolizi

01 / İYONLAR VE İYONİK BAĞ

Atomlar neden iyonlaşır?

Atomlar kararlı hâle gelmek — yani son katmanlarını soy gazlardaki gibi tamamlamak (helyumda 2, diğerlerinde 8 elektron) — için elektron alıp verebilirler. Elektron verip pozitif yüklenen atomlara katyon, elektron alıp negatif yüklenen atomlara anyon denir.

Katyon (+)

Elektron sayısı proton sayısından az olan tanecikledir. Genellikle metaller elektron vererek katyon oluşturur.

Na (11p, 11e) → Na⁺ (11p, 10e) + 1e⁻
Ca (20p, 20e) → Ca²⁺ (20p, 18e) + 2e⁻

Anyon (−)

Elektron sayısı proton sayısından fazla olan taneciklerdir. Genellikle ametaller elektron alarak anyon oluşturur.

Cl (17p, 17e) + 1e⁻ → Cl⁻ (17p, 18e)
O (8p, 8e) + 2e⁻ → O²⁻ (8p, 10e)

İYONİK BAĞ SİMÜLASYONU · Na + Cl → NaCl Sarı halkalı elektron, verilecek olan elektrondur

SODYUM (Na)

11 proton, 11 elektron

Dizilim: 2, 8, 1 → son katmanındaki 1 elektronu verir.

KLOR (Cl)

17 proton, 17 elektron

Dizilim: 2, 8, 7 → 8'e tamamlamak için 1 elektron alır.

SONUÇ

Na, son katmanındaki elektronu Cl'a verir. Oluşan Na⁺ ve Cl⁻ iyonları zıt yüklü oldukları için birbirini çeker ve NaCl (yemek tuzu) oluşur. Bu çekim kuvvetine iyonik bağ denir.

02 / ASİTLER VE BAZLAR

Bir çözeltiyi asit ya da baz yapan nedir?

Arrhenius'a göre suda çözündüğünde H⁺ (hidrojen) iyonu veren maddelere asit, OH⁻ (hidroksit) iyonu veren maddelere baz denir.

Asitler

• Suda H⁺ iyonu verir.
• Tadı ekşidir (limon, sirke).
• Mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirir.
• Aktif metallerle tepkimeye girip H₂ gazı açığa çıkarır.
• Örnekler: HCl (tuz ruhu), H₂SO₄ (akü asidi), HNO₃ (kezzap), CH₃COOH (sirke asidi).

Bazlar

• Suda OH⁻ iyonu verir.
• Tadı acıdır ve ele kayganlık hissi verir (sabun).
• Kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirir.
• Yağları çözer, temizlik maddelerinde bulunur.
• Örnekler: NaOH (sud kostik, lavabo açıcı), KOH, Ca(OH)₂ (sönmüş kireç), NH₃ (amonyak).

Güvenlik uyarısı: Asit ve bazların tadına bakmak yalnızca limon, sirke gibi gıdalar için geçerlidir. Laboratuvar kimyasalları ve temizlik ürünleri tadılmaz, koklanmaz, çıplak elle tutulmaz. Ayrıca çamaşır suyu ile tuz ruhu asla karıştırılmaz — zehirli klor gazı açığa çıkar.

TURNUSOL KÂĞIDI DENEYİ Madde seç, kâğıdın rengini izle

ÇÖZELTİ SEÇ

SEÇİLEN MADDE

HCl (tuz ruhu)

TURNUSOL KÂĞIDI

Mavi kâğıt → kırmızı olur

HCl suda H⁺ ve Cl⁻ iyonlarına ayrışır. Ortama H⁺ iyonu verdiği için bu bir asittir.

03 / NÖTRALLEŞME VE TUZLAR

Asit + Baz = Tuz + Su

Bir asit ile bir baz uygun oranlarda karıştırılırsa birbirlerinin asitlik ve bazlık özelliğini ortadan kaldırır; buna nötralleşme denir. Bu tepkimede bir tuz ve su oluşur.

NÖTRALLEŞME TEPKİMESİ

Asit + Baz → Tuz + Su

HCl + NaOH → NaCl + H₂O

ASİT

H⁺ iyonu verir

HCl, H₂SO₄, HNO₃

BAZ

OH⁻ iyonu verir

NaOH, KOH, NH₃

TUZ

Katyon + Anyon

Asidin H⁺'ı yerine bazın metali geçer.
NaCl, KBr, CaSO₄

Tuz Nasıl Oluşur?

1. Adım: Asit suda iyonlarına ayrışır. HCl → H⁺ + Cl⁻
2. Adım: Baz suda iyonlarına ayrışır. NaOH → Na⁺ + OH⁻
3. Adım: H⁺ ile OH⁻ birleşip suyu oluşturur. H⁺ + OH⁻ → H₂O
4. Adım: Geriye kalan iyonlar tuzu oluşturur. Na⁺ + Cl⁻ → NaCl

Tuzun formülü nasıl yazılır?

Asidin H⁺'ı çıkarılır, yerine bazın metal katyonu yazılır:
H₂SO₄ (sülfürik asit) + 2NaOH (sodyum hidroksit) → Na₂SO₄ (sodyum sülfat) + 2H₂O

Burada asidin 2 tane H⁺'ı yerine 2 tane Na⁺ geçmiştir. Formül yazarken iyonların yükleri çapraz olarak alt indise yazılır ve sadeleştirilir.

04 / İLETKENLİK VE ELEKTROLİZ

Su elektriği iletir mi?

Saf su elektrik akımını neredeyse hiç iletmez. Ancak içine asit, baz veya tuz katıldığında bu maddeler iyonlarına ayrışır ve serbest iyonlar akımı taşır. Elektrik akımı yardımıyla bir bileşiğin ayrışmasına elektroliz denir.

Elektrolit Nedir?

▸ Elektrolit: Suda iyonlarına ayrışıp çözeltisi elektrik akımını ileten maddeler — asitler, bazlar ve çözünen tuzlar.
▸ Elektrolit olmayan: Suda iyonlarına ayrışmayan, molekül hâlinde çözünen maddeler — şeker, alkol, saf su.

Kural basit: çözeltide serbest iyon varsa akım geçer, yoksa geçmez.

Suyun Elektrolizi

Suya bir miktar asit (H₂SO₄) katılarak iletkenlik sağlanır. Devreye akım verildiğinde su molekülleri ayrışır:

2H₂O → 2H₂ + O₂

Negatif kutupta (katot) H₂ gazı, pozitif kutupta (anot) O₂ gazı toplanır. Toplanan H₂ hacmi, O₂ hacminin 2 katıdır.

ELEKTROLİZ HÜCRESİ · HCl ÇÖZELTİSİ Devreyi kapat, iyonların hareketini izle

KATOT (−) · NEGATİF ELEKTROT

Pozitif yüklü iyonlar (katyonlar) buraya gider ve elektron alır.

2H⁺ + 2e⁻ → H₂(g)

ANOT (+) · POZİTİF ELEKTROT

Negatif yüklü iyonlar (anyonlar) buraya gider ve elektronunu bırakır.

2Cl⁻ → Cl₂(g) + 2e⁻

Devre kapalıyken akım geçer: iyonlar zıt yüklü elektroda doğru hareket eder ve elektrotlarda gaz kabarcıkları oluşmaya başlar. Devre açıkken akım geçmez, iyonlar çözeltide rastgele dolaşır.

05 / BİLGİ TESTİ

Öğrendiklerini test et

6 sorudan oluşan bu testle "Kimya ve Elektrik" konusunu ne kadar öğrendiğini gör.

Soru 1 / 6

Puan: 0

Soru yükleniyor...

06 / ÖZET

Akılda kalacak özet kartları

KATYON

Pozitif yüklü iyon

Elektron vererek + yüklenmiş tanecik. Genelde metaller oluşturur (Na⁺, Ca²⁺).

ANYON

Negatif yüklü iyon

Elektron alarak − yüklenmiş tanecik. Genelde ametaller oluşturur (Cl⁻, O²⁻).

ASİT

H⁺ verir

Suda H⁺ iyonu verir. Mavi turnusolu kırmızı yapar. Tadı ekşidir. (HCl, H₂SO₄)

BAZ

OH⁻ verir

Suda OH⁻ iyonu verir. Kırmızı turnusolu mavi yapar. Ele kaygan gelir. (NaOH, NH₃)

NÖTRALLEŞME