9. SINIF BİYOLOJİ · ÜNİTE 19 · VİTAMİNLER

Vitaminler sağlıklı büyüme, gelişme ve yaşamın devamlılığı için gerekli organik moleküllerdir. Canlılık için vazgeçilmez olan protein, karbonhidrat ve lipit gibi moleküller birçok canlı tarafından yeterli ölçüde üretilir fakat vitaminler vücudun ihtiyaçlarını karşılayacak kadar üretilmediği için besinlerden veya bazı sentetik kaynaklardan alınmalıdır. Bu nedenle vitaminler temel besin maddeleri olarak da adlandırılır. Bazı vitaminler (K vitamini ve bazı B vitaminleri gibi) ise bağırsak mikrobiyotası veya güneş ışığı (D vitamini) yardımıyla vücutta üretilir.

Terim kutusu — Mikrobiyota: belirli bir ortamda yaşayan mikroorganizma topluluklarının tamamı.

Bu mantığı daha önce iki kez gördün: ünite 14’te mineraller (canlı üretemez, dışarıdan alınır), ünite 16’da esansiyel yağ asitleri (vücutta üretilemez, besinden hazır alınır). Vitaminler de aynı ailedendir; onlara “temel besin maddeleri” denmesinin sebebi budur.

Ama tanımın bir istisnası var ve o hemen ardından veriyor: K vitamini ve bazı B vitaminleri bağırsak mikrobiyotası tarafından, D vitamini güneş ışığı yardımıyla vücutta üretilir. Yani “vitamin hiç üretilemez” demek yanlıştır; doğrusu ihtiyacı karşılayacak kadar üretilemez.

Tüm organizmaların vitamin gereksinimleri aynı değildir. Örneğin askorbik asit (C vitamini) insanlar tarafından üretilemediği için vitamin olarak tanımlanırken diğer canlıların çoğu bu vitamini sentezleme yeteneğine sahiptir.

Bu cümle şaşırtıcıdır ama tanımın doğrudan sonucudur: vitamin olmak, molekülün kendi özelliği değil, o canlıyla olan ilişkisidir. Aynı molekül insan için vitamindir, çoğu hayvan için değildir — çünkü onlar üretebiliyor.

Vitaminler genellikle A, B, C gibi alfabenin seçilmiş harfleriyle isimlendirilir. Aynı zamanda niasin ve folik asit gibi kimyasal adları da bulunur. Vitamin terimi, belirli bir vitaminle bağlantılı biyolojik aktivite gösteren bir dizi bileşiği de ifade edebilir. Örneğin A vitamini, dört farklı karotenoid bileşik grubunu içerir. Benzer şekilde B vitamini de metabolik reaksiyonlarda görev alan enzimlerin çeşitli koenzimlerini içeren vitamin grubudur. Vitaminler genel olarak öncül molekül (provitamin) olarak alınır ve vücutta enzimatik olarak değişikliklere uğrayarak aktif formlarına dönüştürülür.

Provitamin = “ön-vitamin”. Yediğin şey çoğu zaman vitaminin aktif hâli değil, öncülüdür; vücut onu enzimlerle işe yarar hâle getirir. D vitamininde bu dönüşümün adım adım nasıl olduğunu 4. bölümde göreceksin.

Bir ayrıntı daha: “A vitamini” ya da “B vitamini” tek bir molekül değil, bir bileşik grubudur. A vitamini için dört farklı karotenoid bileşik grubu, E vitamini için sekiz farklı bileşik diyor.

Vitaminler protein, karbohidrat, lipit ve nükleik asitler gibi biyolojik açıdan önemli diğer organik moleküllerden çeşitli yönleriyle farklıdır. Bu organik moleküller hücrelerin, dokuların ve organların yapısını oluştururken vitaminler bu yapıların bir parçası olmak yerine vücudun çeşitli biyokimyasal reaksiyonlarını düzenler. Vitaminler sindirime uğramaz ayrıca bunlardan enerji elde edilmez. Bunun yerine enerji üretiminde rol oynayan metabolik süreçlere aracılık ederek bu süreçlerin gerçekleşmesini kolaylaştırır. Hücrelerde görevlerini yerine getirmek için diğer organik moleküllere oranla daha az miktarda ihtiyaç duyulur. Çoğu vitamin yüksek sıcaklıktan, ışıktan, oksijen varlığından, asit ve bazdan etkilenerek bozunur.

Beş fark ayrı ayrı sorulur ve beşi de kısa: (1) yapıya katılmaz, düzenler; (2) sindirilmez; (3) enerji vermez; (4) çok az miktarda gerekir; (5) sıcaklık, ışık, oksijen, asit ve bazdan etkilenip bozunur.

Üçüncü maddeyi dikkatle oku: vitamin enerji vermez, ama enerji üretimini kolaylaştırır. Ünite 17’de sebebini görmüştün: vitaminler enzimlerin koenzimi veya koenzimlerin öncülüdür. Enerji üreten tepkimeyi yürüten enzim, koenzimi olmadan çalışamaz.

Ünite 17’deki apoenzim-holoenzim şemasının vitamin tarafı. Vitamin ya doğrudan koenzimdir ya da vücutta koenzime dönüşen öncül moleküldür.

Her hücreye tıklayarak işaretle — bir tık evet (✓), iki tık hayır (✗) — sonra Denetleye bas.

Reklamlarda “enerji veren vitaminler” denmesine aldanma. Kural net: vitaminler sindirime uğramaz ayrıca bunlardan enerji elde edilmez. Yaptıkları şey enerji üretiminde rol oynayan metabolik süreçlere aracılık etmektir.

Benzetmeyle: enerji veren yakıt karbonhidrat ve yağdır; vitamin ise motorun çalışmasını sağlayan bujidir. Buji yakıt değildir, ama o olmadan yakıt da işe yaramaz.

İkinci tuzak: vitaminlerin bozunması. Beş etken sayılır — yüksek sıcaklık, ışık, oksijen varlığı, asit ve baz. Bu yüzden sebzeyi çok pişirmek ya da meyve suyunu uzun süre açıkta bırakmak vitamin kaybına yol açar.

Vitaminler yağda çözünenler ve suda çözünenler olarak sınıflandırılır. Vitaminlerden A, D, E ve K yağ yapılı ve hidrofobik özellik taşırken C vitamini ve tüm B vitaminleri polar ve suda çözünebilir özellik taşır.

Ezberi kolaylaştıran harf dizisi: A – D – E – K yağda, geri kalan (C ve bütün B’ler) suda. Ünite 16’dan hatırla: hidrofobik = suyu sevmeyen, polar = suyla karışan. Yani ayrım yeni bir kural değil, iki ünite önce öğrendiğin çözünürlük kuralının vitaminlere uygulanmasıdır.

Düğmelerle vitamini seç. Şemada üstte yağ tabakası, altta su tabakası var — ünite 14’teki “su polar çözücüdür” kuralı gereği ikisi karışmaz. Seçtiğin vitamin, çözündüğü tabakaya iner ya da çıkar.

Ders kitabı yalnız ayrımı veriyor; şu iki sonuç ise ayrımın doğrudan gereğidir ve sınavda sıkça kullanılır:

1. Emilim. Yağda çözünen vitaminler (A, D, E, K) ancak yağ içeren bir öğünle alındığında iyi emilir; çünkü bağırsakta yağla birlikte taşınırlar. Havucu zeytinyağlı yemenin, salataya yağ eklemenin karşılığı budur.

2. Depolanma. Yağda çözünenler vücudun yağ dokusunda ve karaciğerinde depolanabilir; suda çözünenlerin fazlası ise kolayca vücuttan uzaklaştırılır. Bu yüzden C ve B vitaminlerinin düzenli olarak alınması gerekir.

Düğmelerle geç; merkezde vitamin, çevresinde o vitaminin görevleri yer alır. Altındaki kutuda ders kitabının kendi cümleleri, eksiklik belirtileri ve besin kaynakları yazar.

D vitamini, steroit yapısına sahip bir vitamindir. D vitamini güneş ışığındaki ultraviyole B (UVB) sayesinde inaktif formda deride sentezlenir. İnaktif D vitamini önce karaciğerde sonra da böbrekte bazı reaksiyonlardan geçerek aktif D vitaminine dönüşür. Böbrekler aktif D vitamini ile bağırsaklarda kalsiyum ve fosfat taşınmasını artırırken kemiklerin kendisi için gerekli mineralleri almasını sağlar. En iyi bilinen görevi, kalsiyum ve fosfor emilimini artırarak kemiklerin ve dişlerin sağlıklı olmasını sağlamaktır. Bağışıklık sistemi fonksiyonlarını da düzenler.

Görev iki kez yazılıyor ve elementler farklı anıyor: önce “kalsiyum ve fosfat”, sonra “kalsiyum ve fosfor”. Çelişki değil — fosfat, fosforun bir bileşik hâlidir; ikisi de aynı elementten söz eder.

Bu paragraf, ünitenin en somut provitamin örneğidir: deride üretilen molekül inaktiftir, aktif hâle gelmesi için iki organdan geçmesi gerekir. Ayrıca D vitamini ünite 16’da steroitler arasında da geçmişti — dört halkalı ortak iskeleti taşır.

B vitamini, en fazla çeşidi olan ve suda çözünen vitamin grubudur. B vitamini grubundaki vitaminler kimyasal veya fizyolojik olarak birbiriyle ilişkili olmamasına rağmen hepsinin en önemli ortak özelliği enerji verici metabolik reaksiyonlarda görevli enzimlerin koenzimleri veya bunların sentezi için öncül molekül olmalarıdır. Biyokimyasal reaksiyonlarda koenzim olarak görev alır ve enerji metabolizmasının düzenlenmesinde görevlidir. Vücut büyümesi ile gelişimi, sağlıklı cilt, sinirlerin ve kalbin düzgün çalışması ayrıca kırmızı kan hücresi oluşumu için de gereklidir. Somon, kırmızı et, karaciğer, yumurta, süt, kabuklu deniz ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler, meyveler, fındık, badem ve ayçiçeği tohumları gibi besinler B vitamini içerir.

Bu paragraf ünite 17’yi doğrudan tamamlıyor. Orada “vitaminler enzimlerin koenzimi veya koenzimlerin öncülüdür” yazıyordu; burada bunun hangi vitamin grubunda en belirgin olduğu söyleniyor: B grubu. B vitaminlerinin üyeleri birbirine benzemez, onları tek çatı altında toplayan şey ortak görevleridir.

C vitamini, askorbik asit olarak da bilinen ve suda çözünen kuvvetli bir antioksidan moleküldür. Limon, portakal, greyfurt gibi narenciyeler ve kırmızı biber, yeşil biber, brokoli gibi sebzeler C vitamini açısından zengindir. Cildin, bağ dokularının, kemiklerin ve dişlerin temel yapısal proteini olan kolajenin sentezinde görev alır. Enfeksiyonlara karşı vücudun savunmasını güçlendirir.

Terim kutusu — Antioksidan: serbest radikaller adı verilen kararsız moleküllerin oluşturabileceği hücresel hasarın engellenmesinde görevli maddelerdir.

İki antioksidan vitamin sayılır: E (yağda çözünen) ve C (suda çözünen). İkisinin görev alanı da çözünürlüğüne uyar — E vitamini hücre zarını ve yağ yapıdaki bileşenleri korur, C vitamini sulu ortamda çalışır.

Bir bağ daha: kolajen bir proteindir ve C vitamini onun sentezinde görev alır. Yani C vitamini eksikliğinde bozulan şey, ünite 17’nin konusu olan bir proteinin üretimidir.

Arama kutusuna antioksidan, kemik, bağışıklık, yumurta sarısı gibi bir kelime yaz.

Her satırda doğru vitaminin sütununa tıkla, sonra Denetleye bas.

Verilen görev, eksiklik belirtisi ya da besin kaynağından doğru vitamini seç. Sorular her seferinde karışık sırada gelir.