Kimya bilmek seni nereye götürür
Bu ünite bir konu anlatımı değil, bir harita. Üç şey birlikte veriliyor: kimya eğitiminin sekiz çalışma alanını, hangi programdan hangi unvanla mezun olunduğunu ve bir kariyerin nasıl planlandığını. Sonunda da iki Türk bilim insanının ve kimya tarihine yön veren sekiz ismin hikâyesi var. Buradaki bilgilerin hiçbiri ezber için değil: 9. sınıfta yaptığın ders seçimi, üniversite tercihinden önceki ilk adımdır.
Kimya bilimi; ürettiği bilgi ve yöntemlerle çeşitli maddelerin özelliklerinin, etkileşimlerinin, sonuçlarının belirlenmesine ve günlük hayattaki kullanım alanlarının anlaşılmasına yardımcı olur. Endüstriyel süreçlerden tarım uygulamalarına kadar birçok alanda çözüm odaklı yaklaşımlar geliştirmek kimyasal prensiplerin kullanımını gerektirir. Son dönemlerde kimya bilimi gastronominin bilimsel bir alan olma sürecine katkıda bulunarak moleküler gastronomi kavramının gelişimine yardımcı olmuştur.
Paragrafın anahtar ifadesi “çözüm odaklı yaklaşımlar”. Kimya burada bir bilgi yığını olarak değil, problem çözen bir araç olarak tanıtılıyor. Son cümle de bir örnek veriyor: moleküler gastronomi. Bu, yemek pişirmeyi kimyasal ve fiziksel süreçler üzerinden inceleyen alandır — yemeğin neden o tada, o dokuya ve o renge geldiğini kimya ile açıklar. “Kimya yeni alanlar açar” cümlesinin örneği budur.
Türkiye’de bir ilk olan Kimya Teknoloji Merkezi projesi kamu-sanayi iş birliği ile hayata geçirilmiştir. Bilgiler madde madde:
· Proje ile kimya sektöründe ileri teknoloji ve yüksek katma değere sahip yerli ürünler geliştirilecektir.
· Türkiye’den dünyaya açılacak bu merkez ile küresel ticarette Türk kimya sektörünün öne çıkarılması hedeflenmektedir.
· Merkezin Girişimcilik ve AR-GE Merkezi birimi, sanayi-üniversite iş birliği içerisinde genç bilim insanlarına ve akademisyenlere araştırma-geliştirme faaliyetlerini hayata geçirme fırsatı sunar.
· AR-GE faaliyetleri sayesinde öğrenciler uzmanlaşma ve liderlik becerilerini geliştirme şansına sahip olur; iş dünyasının ihtiyaçlarına çözüm üreterek kendilerini sektörde konumlandırabilirler.
AR-GE, “araştırma ve geliştirme”nin kısaltmasıdır: var olan bir ürünü iyileştirmek ya da yeni bir ürün ortaya çıkarmak için yapılan sistemli çalışma demektir. Katma değer ise bir ürünün ham hâline göre ne kadar değer kazandığıdır — aynı kilo boksit ham olarak satılırsa az, alüminyum levhaya dönüştürülüp satılırsa çok para eder. “Yüksek katma değerli yerli ürün” denen şey budur.
“Kimya alanında eğitim gören bireylerin çalışabileceği alanlar” başlıklı bilgi görselindeki sekiz alan. Düğmelere bas: seçtiğin kol öne çıkar, altta o alan için sayılan işler ve o işi yapan kişinin somut olarak ne yaptığı yazar.
Boya, plastik, gübre, reçine, petrokimya, deterjan, kozmetik gibi çeşitli ürünlerin sentezi, formülasyonu ve üretimi.
Gübre, pestisitler, tarım kimyasalları vb. ürünlerin üretimi ile tarım verimliliğini geliştirme çalışmaları.
Adli kimya, ilaç geliştirme, biyoteknoloji ve biyomedikal alanlarında araştırma ve uygulama.
Malzeme bilimi, nanoteknoloji ve nanomalzeme üretimi, elektronik, kompozit malzeme geliştirme.
Atık yönetimi, su arıtma teknolojileri, biyolojik çeşitliliğin korunması ve yeşil teknolojilerin geliştirilmesi.
Öğretmenlik, üniversite öğretim üyeliği.
Enerji üretimi, yenilenebilir enerji teknolojileri, pil teknolojileri, yakıt hücreleri, enerji depolama sistemleri.
Gıda güvenliği, gıda üretimi, besin analizi, aroma geliştirme, gıda teknolojisi ve moleküler gastronomi alanlarında araştırma ve uygulama.
Listede geçen üç terim 9. sınıfta yeni olabilir:
Adli kimya: suç soruşturmalarında kanıtları kimyasal yöntemlerle inceleyen alandır — olay yerindeki bir tozun ne olduğu, bir kanda hangi maddenin bulunduğu gibi sorulara cevap verir. Ünite 2’deki analitik kimyanın uygulamalı bir dalıdır.
Pestisit: tarımda zararlı böcek, yabani ot ve hastalık etkenlerine karşı kullanılan kimyasal maddelerin genel adıdır.
Kompozit malzeme: iki ya da daha fazla farklı malzemenin, tek başına sahip olmadıkları bir özelliği birlikte kazanmak üzere birleştirilmesiyle elde edilen malzemedir. Bisiklet kadrolarındaki karbon fiber ve demir çubuklarla güçlendirilmiş betonarme birer kompozittir.
Kimya teknolojisi ön lisans programları, kimya alanında nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla birçok üniversitede uygulanmaktadır. Bu programları tamamlayanlar; kimya teknikeri unvanını alarak laboratuvar teknikeri, kalite kontrol analisti, araştırma asistanı vb. pozisyonlarda çalışma imkânı bulur.
Üniversitelerde kimya ile ilişkili daha ileri düzeyde eğitimler sunan lisans programları da (kimya, kimya mühendisliği, polimer malzeme mühendisliği ve kimya öğretmenliği) mevcuttur. Bu lisans programlarından mezun olanlar; kimyager, kimya mühendisi, polimer malzeme mühendisi ve kimya öğretmeni unvanlarına sahip olurlar.
Bu iki paragraf sınavda eşleştirme olarak sorulur: program adı verilir, unvan istenir. Dikkat edilecek yer, ön lisans ile lisans ayrımıdır. Ön lisansta tek unvan vardır (kimya teknikeri) ve üç pozisyon sayılır; lisansta dört program, dört unvan sıralanır ve sıraları birebir örtüşür.
Düğmelerle bir yol seç; canvas o yolun basamaklarını soldan sağa (dar ekranda yukarıdan aşağı) dizer. Altta o yolun sonunda hangi unvanın ve hangi işlerin olduğu yazar.
| Ölçüt | Kimya teknolojisi ön lisans | Kimya ile ilişkili lisans |
|---|---|---|
| Amacı | Kimya alanında nitelikli personel ihtiyacını karşılamak | Daha ileri düzeyde eğitim sunmak |
| Programlar | Kimya teknolojisi | Kimya · kimya mühendisliği · polimer malzeme mühendisliği · kimya öğretmenliği |
| Unvan | Kimya teknikeri | Kimyager · kimya mühendisi · polimer malzeme mühendisi · kimya öğretmeni |
| Sayılan pozisyonlar | Laboratuvar teknikeri · kalite kontrol analisti · araştırma asistanı | Ayrıca pozisyon sayılmaz; sekiz çalışma alanı bu mezunlar için verilmiştir |
İki unvan ayrı ayrı sayılır ama farkı açıklanmaz. Fark şudur ve karıştırılması sınavda da hayatta da pahalıya patlar:
Kimyager, kimya lisans programından mezun olur ve ağırlıklı olarak maddenin kendisiyle ilgilenir: bir bileşiği sentezler, analiz eder, özelliklerini belirler. Çalışma yeri çoğunlukla laboratuvardır.
Kimya mühendisi, kimya mühendisliği lisans programından mezun olur ve laboratuvarda bulunan bir tepkimenin fabrika ölçeğinde nasıl yürütüleceğiyle ilgilenir: hangi kapta, hangi sıcaklıkta, saatte kaç ton, hangi maliyetle. Yani kimyager “bu tepkime oluyor mu?” sorusuna, kimya mühendisi “bu tepkime büyük ölçekte, güvenli ve ekonomik olarak yapılabilir mi?” sorusuna cevap arar.
Bir gram maddeyi tüpte üretmekle yılda bin ton üretmek aynı problem değildir; ısının nasıl atılacağı, karışımın nasıl karıştırılacağı, atığın ne olacağı ancak ikinci soruda ortaya çıkar.
Kariyer planlaması; bireyin kariyer yolunu belirlemesi, hedeflerini tanımlaması ve bu hedeflere ulaşmak için strateji geliştirmesidir.
Tanımda üç iş var ve sırası önemlidir: önce yolu belirlemek, sonra hedefleri tanımlamak, en sonunda strateji geliştirmek. Strateji, hedefe ulaşmak için izlenecek yol demektir; hedef yoksa strateji de olmaz.
Kariyer planlama döngüsü. Dört aşama bir çember üzerinde durur; ok her zaman ilerideki aşamayı gösterir. Düğmeye bas ya da bekle: seçili aşama vurgulanır ve altta o aşamada kendine soracağın somut sorular yazar. Çemberin kapalı olması bilinçlidir — plan bitmez, dördüncü aşamadan sonra baştan başlanır.
Parantez içindeki adı: öz farkındalık. Kendi becerilerini, ilgi alanlarını ve zorlandığın yerleri bilmek. Döngünün bu bölümünde doldurulan alan “Özelliklerim”dir.
Hangi meslekler var, hangi eğitim gerekiyor, nerede çalışılıyor. Doldurulan alan “Fırsatlar”dır. Ünitedeki sekiz çalışma alanı listesi tam olarak bu aşamanın malzemesidir.
Seçenekler arasından seçim yapıp adımları sıraya koymak. Doldurulan alanlar “Kararım” ve “Planlarım”dır.
Planı hayata geçirmek. Sorulan soru “Nasıl uygularım?”dır. Uygulama sonucunda kendini yeniden tanırsın; döngü birinci aşamaya döner.
Tarihlerin tamamı bir şerit üzerinde. Düğmelere basarak dolaş: her noktada o yıl ne olduğu ve neden önemli olduğu yazar. Şeridin gösterdiği asıl şey bir kariyerin kaç yılda kurulduğudur — Mardin’den Nobel’e giden yol 46 yıl sürmüştür.
Tanıtımı şöyle: Nobel Ödüllü doktor, akademisyen, biyokimyager ve moleküler biyolog. 1946’da Mardin’in Savur ilçesinde doğdu; temel eğitimini Mardin’de tamamladı.
1969’da İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesini birincilikle bitirdi, memleketi Savur’da iki yıl doktor olarak çalıştı. Kazandığı NATO-TÜBİTAK bursu ile ABD’ye, Johns Hopkins Üniversitesine gitti; daha sonra Dallas Teksas Üniversitesinin Moleküler Biyoloji programına katıldı.
Klonlanmış bir genin, zarar görmüş DNA’nın onarımında kullanılabileceğini danışmanıyla birlikte keşfetti; bu buluşla önce yüksek lisans, 1977’de doktora derecesini aldı. Yale Üniversitesinde DNA onarımı dalında doçentlik tezini tamamladı. 1997’den beri Kuzey Carolina Üniversitesinde çalışmalarını sürdürmektedir.
Çalışma alanları: DNA onarımı, hücre dizilimi, kanser tedavisi ve biyolojik saat. Bugüne kadar 415 bilimsel makale ve 33 kitap yayımlamıştır; kanser tedavisinde sirkadiyen saat kullanımıyla ödüller almıştır.
2001’de Kuzey Carolina Seçkin Kimyager Ödülü’nü aldı; 2005’te ABD Ulusal Bilimler Akademisine seçilen ilk Türk bilim insanı oldu; 2006’da Türkiye Bilimler Akademisine asli üye seçildi.
2015 Nobel Kimya Ödülü’nü, ekip arkadaşlarıyla gerçekleştirdiği hasar gören DNA’ların hücreler tarafından onarımı ve var olan genetik bilginin korunması araştırmalarıyla kazandı. Nobel alan ikinci, kimya alanında bu ödülü alan ilk Türk vatandaşıdır.
Ödülü aldığında söyledikleri şu: “Beni ödüle götüren, Atatürk’ün ve Türkiye Cumhuriyeti’nin yaptığı eğitim devrimidir. Dolayısıyla bu ödülün sahibi, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti’ni temsil eden Anıtkabir Müzesidir.” Nobel Ödülü ile madalya ve sertifikasını Anıtkabir’e teslim etmiştir.
Tanıtımı şöyle: kimya, biyokimya ve moleküler biyofizik alanlarında önemli buluşlara imza atmış, “Türk Aynştaynı” olarak tanınan bilim insanı. İtalya’nın Bari şehrinde doğdu.
1939’da ailesiyle Türkiye’ye döndü. Babasının vefatı sonrasında maddi sıkıntılar yaşadı; azmi, çalışkanlığı ve zekâsı sayesinde Ankara Yenişehir Lisesini birincilikle bitirdi. Burslu olarak gittiği California Üniversitesinde Kimya Mühendisliği Bölümünü üç senede ve birincilikle tamamladı. Yüksek lisans ve doktorasını da kısa sürede bitirip çok genç yaşta profesör unvanını aldı.
Başlıca çalışmaları: “Atom ve Moleküllerde Çoklu Elektron Kuramı”, “Yapısal-Elektronik Yöntem”, “Kimyasal Tepkime Mekanizmaları Teorisi”, “Mikrotermodinamik”, “Çözgeniter Kuramı”, “Değerlik Kabuğu Etkileşim Teorisi”.
Ödülleri: Amerika’da Alfred Sloan Ödülü, Japonya’da Japonya Uluslararası Seçkin Bilim Ödülü, Meksika’da Elena Moshinsky Bilim Ödülü, Almanya’da dünyada ilk defa verilen Alexander von Humboldt Bilim Ödülü. İki kez Nobel Bilim Ödülü’ne aday gösterilmiş; Time ve Der Spiegel dergilerine kapak olmuştur.
Başarılarını ülkesine hizmet olarak gördü; insanın milletine ve insanlığa faydalı olmak için çalışması gerektiğine inandı. Çok çalışkan ve donanımlı olmasına rağmen alçak gönüllü bir kişiliğe sahipti; yaşam felsefesi daima bir adım daha ileri gitmekti. 2015’te kaybettiğimiz Sinanoğlu, Türkçenin korunması ve doğru kullanılması için de önemli çalışmalar yapmıştır.
“Kimya Bilimine Katkı Sağlayan Bilim İnsanları” okuma parçasındaki sekiz isim. İlk dördü İslam dünyasından, son dördü Avrupa’dandır.
Bu ünitede geçen bütün isimler, katkıları ve ders kitabında hangi başlık altında geçtikleri. Kutuya bir kelime yaz (“asit”, “Nobel”, “gaz”) ya da sütun seçip yalnız orada ara.
Bir katkı okunur, o katkıyı yapan bilim insanını seç. Sorular her turda karışır.
Kariyer planlama döngüsünün ikinci aşaması “fırsatları araştır”. Bu yıl seçtiğin alan, üniversitedeki tercih listeni doğrudan daraltır ya da genişletir. Kimya mühendisliğinin de kimyagerliğin de yolu sayısal alandan geçer.
AR-GE faaliyetleri öğrencilere uzmanlaşma ve liderlik becerisi kazandırır. Kulüpte bir projeyi baştan sona yürütmek bunun küçük ölçekli hâlidir: soru bulmak, denemek, sonucu anlatmak.
Aziz Sancar’ın ABD’ye gitmesini sağlayan burs NATO-TÜBİTAK bursuydu. TÜBİTAK’ın lise öğrencilerine açık proje yarışmaları hâlâ vardır; kariyer planlama döngüsünün “planlarını uygula” aşaması bu yaşta böyle bir şeydir.
Cevabı sekiz alan listesinde: boya ve deterjan üretiminden pil teknolojisine, gıda güvenliğinden su arıtmaya kadar. Sorunun düz cevabı şu: kullandığın hemen her ürünü bir yerlerde bir kimyacı tasarlamıştır.
“Sağlık ve Biyoteknoloji” alanında sayılan adli kimya tam olarak budur. Gerçekte iş dizideki kadar hızlı değildir: bir örneğin analizi saatler, bazen günler sürer ve sonuç bir nicel analiz raporudur.
Pil teknolojileri Enerji Sektörü başlığı altında sayılıyor. Telefon pilinin kaç yıl dayanacağını belirleyen şey, içindeki elektrot malzemelerinin kimyasıdır; bu alanda çalışan kişiler kimyager ve malzeme mühendisleridir.
“Kimya yeni alanlar açar” örneği moleküler gastronomi. Sufle neden kabarır, dondurma neden kum gibi olur, hamur neden dinlendirilir — hepsinin cevabı kimyadadır ve bu artık bilimsel bir çalışma alanıdır.
Çevre ve Sürdürülebilirlik alanı atık yönetimi, su arıtma ve yeşil teknolojileri kapsıyor. Kutuya doğru attığın plastik, bir polimer kimyacısının ayrıştırma yöntemi sayesinde yeniden kullanılabilir hâle gelir.
Kariyer planlaması tanımı üç iş sayıyor: yolu belirle, hedefleri tanımla, strateji geliştir. “Matematikte daha iyi olmak istiyorum” bir dilek; “her hafta iki konu tekrar edeceğim” stratejidir. Fark, ölçülebilir olmasındadır.
45 soruluk test · sekiz çalışma alanı, program-unvan eşleşmeleri, kariyer planlama döngüsünün dört aşaması ve okuma parçasının sekiz bilim insanı
Kimya Endüstrisi: boya, plastik, gübre, reçine, petrokimya, deterjan, kozmetik
ürünlerinin sentezi, formülasyonu ve üretimi.
Agronomi ve Tarım: gübre, pestisit, tarım kimyasalları üretimi ve tarım
verimliliğini geliştirme.
Sağlık ve Biyoteknoloji: adli kimya, ilaç geliştirme, biyoteknoloji, biyomedikal.
Malzeme ve Nanoteknoloji: malzeme bilimi, nanomalzeme üretimi, elektronik,
kompozit malzeme.
Çevre ve Sürdürülebilirlik: atık yönetimi, su arıtma, biyolojik çeşitliliğin
korunması, yeşil teknolojiler.
Eğitim ve Akademik Çalışma: öğretmenlik, üniversite öğretim üyeliği.
Enerji Sektörü: enerji üretimi, yenilenebilir enerji, pil teknolojileri, yakıt
hücreleri, enerji depolama.
Gıda ve İçecek Endüstrisi: gıda güvenliği, gıda üretimi, besin analizi, aroma
geliştirme, moleküler gastronomi.
Ön lisans: kimya teknolojisi programı → kimya teknikeri.
Pozisyonlar: laboratuvar teknikeri · kalite kontrol analisti · araştırma
asistanı.
Lisans programları ve unvanları (sırayla):
kimya → kimyager
kimya mühendisliği → kimya mühendisi
polimer malzeme mühendisliği → polimer malzeme mühendisi
kimya öğretmenliği → kimya öğretmeni
Kariyer planlaması: bireyin kariyer yolunu belirlemesi, hedeflerini tanımlaması ve
bu hedeflere ulaşmak için strateji geliştirmesidir.
Döngünün dört aşaması: kişisel özelliklerini tanı (öz farkındalık) → kariyer
fırsatlarını araştır → karar ver ve planlama yap → planlarını uygula.
Aziz Sancar: Nobel Ödüllü doktor, akademisyen, biyokimyager ve moleküler
biyolog. 1946 Mardin/Savur doğumlu. 1969 İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi
birincisi. NATO-TÜBİTAK bursu ile ABD’ye gitti. 1977 doktora.
1997’den beri Kuzey Carolina Üniversitesinde. 415 makale, 33 kitap.
2005’te ABD Ulusal Bilimler Akademisine seçilen ilk Türk. 2015 Nobel
Kimya Ödülü — DNA onarımı çalışmalarıyla; Nobel alan ikinci, kimyada
ilk Türk vatandaşı. Ödülünü Anıtkabir’e teslim etti.
Oktay Sinanoğlu: kimya, biyokimya ve moleküler biyofizik alanlarında çalıştı;
“Türk Aynştaynı” denir. Bari doğumlu, 1939’da Türkiye’ye döndü.
California Üniversitesi Kimya Mühendisliğini üç senede birincilikle bitirdi.
Alfred Sloan, Japonya Uluslararası Seçkin Bilim, Elena Moshinsky ve
Alexander von Humboldt ödülleri. İki kez Nobel’e aday. 2015’te vefat etti;
Türkçenin korunması için de çalıştı.
Cabir bin Hayyan: deney ve teoriye dayalı kimyanın öncüsü. Nitrik asit, hidrojen
klorür, sülfürik asit ve kral suyunu elde etti; damıtmada kullanılan imbiği
geliştirdi; baz kavramıyla kimyaya katkı sağladı.
Biruni: matematik, astronomi, coğrafyanın yanında kimya ve tıp. Metaller ve taşlar
üzerine görüşler; bitkisel, hayvansal ve madenî kökenli ilaçlar hazırladı.
Ebû Bekir er-Râzî: simyayı tıbbın hizmetine sunan ilk kişi. Kroze ve fırın
gibi araçları geliştirdi; kostik soda ve gliserini keşfetti; alkolü
antiseptik olarak tıpta kullandı; karıncalardan damıtmayla formik asit elde
etti.
İbni Sina: ilaçların hazırlanması ve bitkilerin kimyasal analizi;
deneysel kimyanın temellerini attı. Damıtma, süblime etme, eritme, çözümleme,
birleştirme, kireçleştirme yöntemlerini kullandı.
Robert Boyle: elementi “kendinden daha basit maddelere ayrılamayan saf
madde” diye tanımladı; İrlandalı; Boyle kanunu (sabit sıcaklıkta basınç ile hacim
ters orantılı).
Amedeo Avogadro: aynı hacme sahip gazların molekül sayılarının eşit
olduğunu ifade eden Avogadro hipotezi; moleküler teorinin temelleri.
Antoine L. Lavoisier: havada bulunan ve yanmaya neden olan gazın O₂
olduğunu ispatladı; kütlenin korunumu kanununu terazi kullanarak buldu; Fransız;
nicel bilime yoğunlaştı.
Michael Faraday: elektriği pratik olarak kullanmanın yolunu açtı;
elektromanyetik indüksiyon ve elektroliz prensiplerini buldu.