Etiketi okumadan şişeyi açma
Kimyasal maddeler; tarım, ilaç, temizlik gibi birçok sektörde yaygın olarak kullanılır ancak bu kullanım, güvenlik risklerini de beraberinde getirir.” Bu ünitedeki bilgiler sınav için değil, gerçekten işe yarar: laboratuvarda uyulacak 44 kural, kimyasal etiketlerindeki 11 risk piktogramı, hangi maddenin hangisiyle birlikte durabileceğini gösteren depolama matrisi ve beş gerçek kaza senaryosu. Bir tanesini bilmek bile bir kazayı önleyebilir.
Kimyasal maddeler; tarım, ilaç, temizlik gibi birçok sektörde yaygın olarak kullanılır ancak bu kullanım, güvenlik risklerini de beraberinde getirir. Endüstriyel alanlarda ve laboratuvar ortamlarında kimyasal maddelerin doğru ve güvenli bir şekilde kullanılması, çevresel etkilerin kontrol altında tutulması ve insan sağlığına zarar verme riskinin azaltılması oldukça önemlidir.
Paragraf üç hedef sayıyor ve üçü de ayrı şeydir: maddelerin doğru ve güvenli kullanılması · çevresel etkilerin kontrol altında tutulması · insan sağlığına zarar verme riskinin azaltılması. Sınavda “yalnız insan sağlığı” diyen seçenek eksik olur; çevre ayrı bir başlık olarak sayılıyor.
KBRN terimi; kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer maddelerin kasıtlı veya kazara yayılmasıyla ortaya çıkan, insanlar ve çevre için zararlı ve tehlikeli durumları ifade eder.
İki örnek: ülkemizde su üstü savaş platformlarında kullanılan KBRN Tespit ve Teşhis (KBRN TT) Sistemi gemileri bu tehditlere karşı korumak amacıyla geliştirilmiştir; ayrıca etkili bir savunma stratejisi için KBRN Savunma Teknolojileri Araştırma Grubu kurulmuştur. AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) da “KBRN Kirliliğine Maruz Kalan Gıda, Tarım ve Hayvancılık Sistemlerinin İyileştirilmesi ve Geri Kazanımı Projesi”ni başlatmıştır.
Kısaltmanın dört harfi dört ayrı tehdit türünü gösterir: Kimyasal (zehirli gaz, asit), Biyolojik (hastalık etkeni), Radyolojik (radyoaktif madde yayılması), Nükleer. Altı çizilen nokta, bu durumların yalnız kasıtlı değil kazara da ortaya çıkabilmesidir — bu ünitedeki kuralların hepsi ikinci ihtimale karşıdır.
Bütün kurallar, ait oldukları kümeyle birlikte. Kutuya bir kelime yaz (“cam”, “göz”, “asit”, “atık”) ya da sütun seçip yalnız orada ara. Listeyi bir kez baştan sona okumak, ezberlemekten daha işe yarar.
Kontrol Noktası 1.2’de üç öğrenci konuşur: biri maddeleri kokusuna göre, biri tadına bakarak ayırt etmeyi önerir, biri de etikete bakmayı. Doğru olan üçüncüsüdür. Kurallar bu üç cümleyi tek tek karşılar:
· Laboratuvardaki kimyasal maddeler yakından koklanmamalı ve kimyasal maddelerin tadına bakılmamalıdır.
· Kimyasal maddeler kullanılmadan önce bu maddelerin etiketleri mutlaka okunmalıdır.
· Laboratuvarda kullanılan kimyasal maddelerin üzerindeki etiketler hiçbir şekilde bozulmamalıdır.
· Laboratuvarda bir şeyler yenilmemeli ve içilmemelidir.
· Çalışılırken eller yüze sürülmemeli, ağza herhangi bir şey alınmamalıdır.
Kural şöyle: “Asit çözeltisi hazırlanırken asit, pipet yardımı ile yavaşça su içerisine dökülüp seyreltilmelidir.” Yani asit suya eklenir, su aside değil.
Nedeni: derişik asidin suyla karışması ısı açığa çıkarır. Asit suyun içine azar azar eklendiğinde ortaya çıkan ısıyı büyük hacimli su soğurur ve sıcaklık kontrol altında kalır. Tersi yapılırsa, yani az miktardaki derişik asidin üzerine su dökülürse, ısı küçük bir hacimde birikir; oradaki su ani olarak kaynayıp asidi çevreye sıçratabilir.
Bu yüzden aynı kural üç ayrı biçimde söylenir ve üçü de aynı şeydir: “asit suya”, “önce su sonra asit”, “aside su dökme”.
| Ölçüt | Beherglas | Dereceli silindir (mezür) | Büret / pipet |
|---|---|---|---|
| Görevi | Sıvıların karıştırılması, saklanması, ısıtılması | Sıvıların hacmini ölçmek | Hassas hacim ölçümü ve aktarma |
| Hacim ölçümünde kullanılır mı | Kullanılmaz — bu ayrı bir kural olarak yazılıdır | Evet | Evet, en hassas olanı |
| Nasıl okunur | — | Masada sabit dururken tam karşıdan bakılarak | Sıvı çekilirken mutlaka puar kullanılır, asla ağızla çekilmez |
| Tipik hata | Ölçek çizgilerine güvenip hacim okumak | Eğik tutmak ya da yukarıdan bakmak | Aynı pipeti temizlemeden başka maddede kullanmak |
Bir ekleme: mezürdeki su yüzeyi düz değil, kenarlardan yukarı kıvrık bir çukur oluşturur; buna menisküs denir. Su için okuma menisküsün en alt noktasından ve göz hizasından yapılır. “Tam karşıdan bakılarak” kuralının sebebi budur: yukarıdan bakınca hacim olduğundan büyük, aşağıdan bakınca küçük görünür.
Kimyasal maddelerin etiketlerinde çeşitli uyarı, risk ve önlem bilgileri bulunmaktadır. Bu nedenle herhangi bir kimyasal maddeyi kullanmadan önce kimyasal maddenin etiketi dikkatle okunmalı ve o maddeyle çalışılırken gerekli tedbirler alınmalıdır. Kimyasal maddelerin etiketlerinde bulunan sağlık ve güvenlik amaçlı kullanılan işaretlere risk piktogramları da denir.
Piktogram, bir bilgiyi yazıyla değil resimle anlatan işaret demektir. Yazı yerine resim kullanılmasının sebebi basittir: resim, dili bilmeyen biri için de, uzaktan bakan biri için de, acele eden biri için de okunabilir.
On bir işaretin hepsi. Düğmeye bas: canvas o işaretin eşkenar dörtgen çerçevesini ve içindeki simgeyi çizer, altta o işaret için tehlike ve alınacak önlem yazar. Bu işaretler evindeki temizlik ürünlerinin ve boyaların etiketlerinde de var — bir kez baktıktan sonra fark etmemek zorlaşır.
1) Yanıcı ile oksitleyici. Yanıcı madde kendisi yanar. Oksitleyici madde kendisi yanmayabilir ama başka maddelerin yanmasını sağlar: “havasız ortamda bile alev alabilir veya yanabilir, yanıcı maddelerle karıştırıldığında patlayabilir”. Bu yüzden ikisi asla bir arada durmaz.
2) Korozif ile tahriş edici. Korozif canlı dokuyu tahrip eder ve demiri aşındırır — kalıcı hasar verir, metallerden uzak tutulur. Tahriş edici ise zarar verebilir ama etkisi daha hafiftir; ayrıca bu maddeler ozon tabakasına zarar verebilir.
3) Zehirli ile sağlık etkisi. Zehirli işaret ağız, deri ve solunum yoluyla zehirlenmelere yol açan maddeyi gösterir. Sağlık etkisi işareti ise insan sağlığına kısa veya uzun dönemli hasarlar verebilen maddeyi gösterir. İkisi için de “kanser riski taşır” denir.
Kimyasal maddelerin güvenli bir şekilde depolanması hem çalışanların hem de çevrenin sağlığını korumak için hayati önem taşır. Kimya depolarında kimyasal maddelerin güvenli depolama kurallarına aykırı şekilde stoklanması en önemli kaza nedenlerinden biridir.
Kimyasal depolama matrisi bir plan ve organizasyon sistemidir. Bu matris; depolanacak kimyasal maddelerin özelliklerini, miktarını, tehlike seviyelerini ve depolama koşullarını belirleyerek güvenli bir depolama ortamı oluşturulmasına yardımcı olur.
Matris dört ayrı durumu gösterir: birlikte depolanabilir · birlikte depolanamaz · özel önlemler alınarak birlikte depolanabilir · su ile temas ettiğinde alevlenebilir, gaz çıkaran veya kendiliğinden yanmaya yatkın maddelerle depolanamaz. Dördüncü durum ayrı bir kategori olarak duruyor çünkü tehlike ikinci maddeden değil, ortamdaki sudan gelir.
Her hücreye tıkla: boş → ✓ (birlikte depolanabilir) → ✗ (depolanamaz) → boş. Hepsini doldurup Denetleye bas. Karar verirken piktogram açıklamalarına ve madde özellikleri tablosuna bak; matrisin altındaki gerekçeler de orada.
Asit + baz: birbirini nötralleştirirken ısı açığa çıkarır. 1. örnek olay tam olarak budur: asit (tuz ruhu) ve baz (çamaşır suyu) bir araya gelince zehirli klor gazı çıkar.
Yanıcı + oksitleyici: oksitleyici tanımı doğrudan söylüyor: “yanıcı maddelerle karıştırıldığında patlayabilir”. Bu ikili hiçbir koşulda yan yana durmaz.
Asit + oksitleyici: asitler birçok oksitleyiciyi tepkimeye sokar ve zehirli gazlar açığa çıkabilir; ayrı dolaplarda tutulur.
Su ile tepkimeye giren metaller: sodyum tanımı: “yüksek oranda reaktiftir ve su ile şiddetli bir tepkime gösterir. Sodyumun su ile teması patlama riski yaratabilir.” Bu metaller yalnız kuru ortamda ve tek başına depolanır.
Beş örnek olayın her biri. Düğmeye bas: canvas olayın zincirini çizer (ne yapıldı → ne oluştu → sonuç), altta hangi kuralın ihmal edildiği ve ne yapılmalıydı yazar.
Madde tablosundan çıkan üç tehlikeli ikili. Düğmeyle geç: canvas iki maddeyi karşı karşıya koyar, altta ne oluştuğu yazar.
“Madde Özellikleri” tablosundaki sekiz madde. Kutuya bir kelime yaz (“asit”, “baz”, “metal”, “gaz”).
1. ve 4. örnek olaylardaki tepkimelerin araştırılması isteniyor. Karşılıkları şunlardır:
1. olay — tuz ruhu + çamaşır suyu:
2 HCl + NaClO → Cl₂ + NaCl + H₂O
Hidroklorik asit (tuz ruhu) ile sodyum hipoklorit (çamaşır suyunun etken maddesi)
birleşince klor gazı açığa çıkar. Klor tanımı bu gazın etkisini sayıyor:
nefes darlığı, öksürük, göğüste ağrı, bulantı, kusma, baş ağrısı. Kapalı ve havalandırmasız
bir banyoda bu gaz çok tehlikelidir.
4. olay — sodyum + su:
2 Na + 2 H₂O → 2 NaOH + H₂
Sodyum su ile şiddetli tepkime verir; ortaya çıkan sodyum hidroksit güçlü bir bazdır
ve hidrojen gazı yanıcıdır. Tepkime ısı açığa çıkardığı için hidrojen gazı tutuşabilir
ve patlama riski oluşur. “Hidrokarbonat içerisinde saklanan sodyum” ifadesi de bu
yüzden önemlidir: sodyum, hava ve nemle temas etmesin diye sıvı bir ortamda saklanır.
Bu iki denklem ders kitabında yazılı değildir; “araştırınız” denen yer burasıdır ve ikisi de kimyanın yerleşik bilgisidir.
“Kimya Laboratuvarında Kullanılan Temel Malzemeler” bölümündeki bütün araçlar ve görevleri. Kutuya bir görev yaz (“ısıtma”, “ölçme”, “ayırma”, “karıştırma”) — aynı işi yapan araçları birlikte görürsün.
Bir görev okunur, o görevi yapan malzemeyi seç. Sorular ve şıklar her turda karışır.
1. örnek olay tam olarak bu: tuz ruhu döküldükten sonra yüzey suyla temizlenmeden üstüne çamaşır suyu dökülüyor. Sonuç klor gazı. Bunu bilmek, bu ünitenin sana kazandırdığı en somut şeydir: iki temizlik ürünü asla karıştırılmaz, biri kullanıldıysa yüzey bolca suyla durulanır.
Yağ çözücülerin etken maddesi genellikle sodyum hidroksittir ve etkisi şöyledir: “gözlerde yanma, sulanma ve cilt dokusunda tahrişe neden olabilir”. Eldiven ve gözlük gerçekten gereklidir; sıçrama en çok kapağı açarken ve karıştırırken olur.
Şişeyi eline aldığında etikete bak: üzerinde korozif ya da tahriş edici piktogramını bulacaksın. Çamaşır suyunun etken maddesi sodyum hipoklorittir ve baz özellik gösterir.
Kireç çözücülerde genellikle nitrik asit kullanılır. 2. örnek olay ise sulandırılmadan zemine dökülen güçlü bir kireç çözücüdür — derz dolgusu çimento esaslıdır ve asitlerle tepkime verir, yani zemin zarar görür.
En sık tekrarlanan kural: deneyi yapan kişi deney sırasında çalışma ortamından ayrılmamalıdır. Isıtma yaparken telefona bakmak için masadan uzaklaşmak, küçük bir dikkatsizlik gibi görünür; oysa bu ayrı bir kural olarak yazılıdır.
Kırılan cam malzemeler asla elle toplanmamalıdır. Bu kural laboratuvar için yazılmış ama evde de aynen geçerlidir. Kırılan bir termometrede ayrıca cıva riski vardır: cıva kalp, karaciğer, akciğer, böbrek, sinir ve bağışıklık sistemine zarar verebilir. Öğretmene ya da bir yetişkine haber ver.
5. örnek olay bir öğrencinin başından geçiyor: eldivenle üç büyük tavayı aynı anda alırken tavalar elinden kayıyor ve yüzüne sıçrama oluyor. Ders şudur: eldiven giymek yeterli değildir, tek seferde taşınabilecek kadarını taşımak da güvenliğin parçasıdır. Kural da bunu söyler: kimyasal göze temas ederse en az 15 dakika bol suyla yıkanır.
Üzerindeki yanıcı-parlayıcı piktogramı ciddiye alınmalıdır: bu maddeler “alevlenme noktası 0 °C’un altı, kaynama noktası en fazla 35 °C olan sıvılar” diye tanımlar. Ateş, kıvılcım ve ısıdan uzak tutulur; kapağı açık bırakılmaz.
Laboratuvar kuralı: atık kimyasal maddeler lavaboya doğrudan dökülmemeli, uygun atık kaplarına atılmalıdır. Evdeki karşılığı da aynıdır: son kullanma tarihi geçmiş ilaçlar eczanelere, piller pil kutularına verilir. 3. örnek olay (denize bırakılan atık cıva) bunun büyük ölçekli hâlidir ve Minamata hastalığını hatırlatır.
48 soruluk test · beş kural kümesi, piktogramların anlamları, depolama matrisi, sekiz maddenin özellikleri ve laboratuvar malzemelerinin görevleri
Patlayıcı: kıvılcım, ısınma, alev, vurma, çarpma ve sürtünmeye maruz kaldığında
patlayabilir.
Oksitleyici: havasız ortamda bile alev alabilir veya yanabilir; yanıcı maddelerle
karıştırıldığında patlayabilir.
Zehirli: ağız, deri ve solunum yolu ile zehirlenmelere yol açar; kanser riski
taşır.
Yanıcı, Parlayıcı: alevlenme noktası 0 °C’un altı, kaynama noktası
en fazla 35 °C olan sıvılar.
Korozif: canlı dokuyu tahrip eden ya da demiri aşındıran/paslandıran
maddeler; metallerden uzak tutulur.
Tahriş Edici: deriye ve göze zarar verebilir; ozon tabakasına zarar
verebilir.
Sağlık Etkisi: kısa veya uzun dönemli hasar; kanser riski taşır.
Gaz: basınç altında gaz içerir; çıkan gaz soğuk olabilir, ısıtıldığında
patlayabilir.
Radyoaktif Maddeler: çevresine radyasyon yayar, canlı dokularda kalıcı hasar.
Çevreye Zararlı Maddeler: suya ve doğadaki canlılara zarar verir.
Tıbbi Atık: sağlık ünitelerinde oluşan, enfeksiyon riski taşıyan, patolojik veya
kesici-delici atıklar.
· Kimyasal maddeler yakından koklanmaz, tadına bakılmaz.
· Kullanmadan önce etiket mutlaka okunur; etiketler hiçbir şekilde
bozulmaz.
· Kimyasal maddelerle çalışırken mutlaka eldiven kullanılır.
· Laboratuvarda bir şey yenmez, içilmez; eller yüze sürülmez.
· Sıvılar pipetle aktarılırken kesinlikle puar kullanılır, asla ağızla
çekilmez.
· Asit, yavaşça suyun içine dökülür.
· Kimyasal maddeler gelişigüzel karıştırılmaz.
· Zehirli buhar/gaz oluşturan maddelerde çeker ocak kullanılır.
· Beherglas hacim ölçümünde kullanılmaz; mezür masada sabit dururken tam
karşıdan okunur.
· Kimyasal teması durumunda cilt ve göz en az 15 dakika bol suyla yıkanır.
· Asitlerin deriyle temasında bölge bol suyla yıkanır, sonra zayıf baz çözeltisi
uygulanır.
· Kırılan cam asla elle toplanmaz; termometre kırığında sorumluya haber
verilir.
· Atık kimyasallar lavaboya dökülmez, uygun atık kaplarına atılır.
· Bir kişi alev almışsa havayla temasını kesmek için yangın battaniyesi
kullanılır.
Klor: oda sıcaklığında gaz (Cl₂). Çamaşır suyu ve tuz ruhu karışınca oluşur;
nefes darlığı, öksürük, göğüste ağrı, bulantı, kusma, baş ağrısı yapar.
Çamaşır suyu: etken madde sodyum hipoklorit (NaClO); baz özellik
gösterir; ciltle teması tahrişe neden olabilir.
Tuz ruhu: hidroklorik asit; hidrojen klorürün (HCl) sulu çözeltisidir;
HCl 25 °C ve 1 atm’de gazdır.
Kireç çözücü: genellikle nitrik asit (HNO₃) çözeltisi.
Derz: çimento esaslıdır; çimentonun mineral bileşenleri asitlerle tepkime
verir.
Yağ çözücü: genellikle sodyum hidroksit (NaOH); gözde yanma ve ciltte
tahriş.
Sodyum: yumuşak, kaygan, alkali metal; su ile şiddetli tepkime, patlama
riski.
Cıva (Hg): oda sıcaklığında sıvı metal; toksiktir, Minamata
hastalığına neden olabilir.
Depolama matrisi dört durum gösterir: birlikte depolanabilir · depolanamaz · özel
önlemlerle depolanabilir · su ile temasta tehlike oluşturan maddelerle depolanamaz.
Hacim ölçen: mezür (dereceli silindir), pipet, büret, balon joje, damlalık.
Beherglas ölçmez.
Isıtan: bünzen beki, ispirto ocağı, üç ayak, amyant tel, kroze, saat camı.
Ayıran: ayırma hunisi (sıvı-sıvı), huni + süzgeç kâğıdı (katı-sıvı), soğutucu
(buharı yoğuşturur).
Tutan/sabitleyen: spor (destek), kıskaç, puar, spatül, baget, havan, piset.
KBRN: kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer maddelerin kasıtlı veya
kazara yayılmasıyla ortaya çıkan tehlikeli durumlar.
Tuz ruhu + çamaşır suyu: 2 HCl + NaClO → Cl₂ + NaCl + H₂O
Sodyum + su: 2 Na + 2 H₂O → 2 NaOH + H₂