AYT BİYOLOJİ · ÜNİTE 47 · ÇİÇEK, TOZLAŞMA, DÖLLENME VE TOHUM ÇİMLENMESİ

Tohumlu bitkiler eşeyli üreme ile çoğalır ve tohum durumlarına göre iki grupta incelenir. Açık tohumlu bitkilerde üreme organı kozalaklar, kapalı tohumlu (çiçekli) bitkilerde çiçeklerdir.

Çiçekler, yaprakların değişimi ile meydana gelmiş yapılardır. Çiçek sapı ucunda yer alır. Kapalı tohumlu bitkiye ait çiçek genel olarak dıştan içe doğru çanak yaprak, taç yaprak, erkek organ ve dişi organdan oluşur.

Erkek organ (stamen), sapçık (filament) ve başçık (anter) olmak üzere iki kısımdan oluşur. Sapçık başçığı taşır ve onun hareketliliğini sağlar. Başçıkta polen keseleri bulunur. Bu keseler polenlerin üretildiği ve depolandığı kısımdır.

Dişi organ (pistil, karpel); yumurtalık (ovaryum), tepecik (stigma) ve dişicik borusu (stilus) olmak üzere üç kısımdan oluşur. Tepecik, polenlerin tutulmasını; dişicik borusu ise polen tüpünün yumurtalığa geçişini sağlar. Yumurtalıkta tohum taslağı bulunur. Dişi organ bir çiçekte bir veya birden fazla sayıda olabilir.

Dişi organ, erkek organ, taç yapraklar ve çanak yaprakların tamamını bulunduran çiçeklere tam çiçek (hermofradit = erselik) denir. Gül, elma, şeftali, erik, portakal, kaplan zambağı tam çiçeğe sahip bitkilerdir.

Çiçeğin yapısında dört organdan biri veya daha fazlası eksik olan çiçeklere eksik çiçek denir. Ceviz, kavak gibi bitkiler eksik çiçeğe sahiptir. Eksik çiçek, erkek organ taşıyorsa erkek çiçek denir. Dişi organ taşıyorsa dişi çiçek olarak adlandırılır.

Erkek üreme hücrelerinin üretimi başçıkta gerçekleşir. Başçıkta, dört polen kesesi ve bu keselerin içinde çok sayıda polen ana hücresi bulunur. Polen ana hücreleri diploit (2n) kromozomludur. Polen ana hücresine mikrospor ana hücresi denir. Her mikrospor ana hücresi mayoz bölünme ile mikrospor adı verilen haploit (n) kromozomlu dört tane hücre meydana getirir. Her mikrospor mitoz bölünme geçirir. Bu mitoz bölünmede bir tanesi vejetatif (tüp) hücre diğeri ise generatif (üretken) hücre olarak adlandırılan iki hücre oluşur. Polenin olgunlaşması sırasında generatif hücre vejetatif hücrenin içine girer.

Dişi üreme hücresi, yumurtalıkta üretilir. Yumurtalığın içinde bir ya da daha fazla tohum taslağı bulunur. Tohum taslağı içinde diploit kromozomlu megaspor ana hücresi vardır. Bu hücre, mayoz bölünme geçirerek dört tane haploid kromozomlu megasporu oluşturur. Genellikle bu dört megaspor hücresinin üçü eriyerek yok olur. Geri kalan megaspor çekirdeği sitokinez olmadan üç kez mitozla bölünür böylece sekiz haploit çekirdeğe sahip büyük bir hücre meydana gelir. Çok çekirdekli bu hücre, daha sonra embriyo kesesini oluşturmak için zarlarla bölünür.

Rüzgârla tozlaşan bitkilerin üreme organları genellikle gösterişsiz ve küçük yapıdadır ancak polen sayısının çok olması tozlaşmayı garanti altına alır. Buğday, ceviz, çam, kavak ve çimlerde rüzgârla tozlaşma görülür.

Çiçekli bitkilerin büyük bir kısmında tozlaşma böcek, kuş ve yarasa gibi diğer tozlaştırıcı hayvanlarla gerçekleşir. Bitkilerin çiçekleri salgıladıkları değişik kokularla, ürettikleri bal özü gibi maddelerle, parlak ve güzel renkleriyle tozlaştırıcı hayvanları kendine çeker.

Bir çiçeğin dişi organına aynı çiçekten veya aynı bitkinin başka çiçeğinden polenlerin taşınmasına kendi kendine tozlaşma denir.

Bir bitkinin çiçeğindeki polenin aynı türden başka bir bitkinin dişi organına taşınmasına ise çapraz tozlaşma denir. Dikkat: "aynı türden" ifadesi şart — farklı türe giden polen tozlaşma sayılmaz.

Tozlaşma ile polen, dişi organın tepeciğine gelir. Nemli ve yapışkan olan tepeciğin üzerinde su alarak çimlenir ve polenin vejetatif hücresi polen tüpünü oluşturur. Polen tüpü spermi ovaryuma ileten hücresel bir çıkıntı şeklindedir. Bu çıkıntı dişicik borusunun içine doğru uzanarak polen tüpünü oluşturur. Polen tüpü, sinerjitler tarafından üretilen kimyasal uyarana cevap verip, dişi organın tepecik kısmından aşağıya doğru büyüyerek embriyo kesesine ulaşır.

Oluşan polen tüpünde ilerleyen generatif hücre, bir mitoz bölünme geçirerek haploid kromozomlu iki sperm oluşturur. Sperm, polen tüpündeki tohum taslağının mikropil adı verilen açıklığına ulaştığında tüpün ucu erir ve spermler yumurtalığa girer.

Olgun bir tohum dıştan içe doğru tohum kabuğu, besi doku (endosperm) ve uyku hâlindeki embriyodan oluşur. Tohum kabuğu, tohum taslağı örtüsünün gelişmesiyle oluşur ve tohumu dış etkilere karşı korur.

Endosperm, çoğunlukla embriyodan önce gelişmeye başlar. Endosperm; karbonhidrat, yağ veya protein gibi besin maddelerini depolar ve embriyoya çenekler aracılığı ile besin sağlar. Örneğin fasulye gibi bazı çift çenekli bitkilerde ise endospermin besin kaynakları, tohum gelişimini tamamlamadan önce çeneklere gönderilir. Sonuç olarak olgunlaşan tohumda endosperm çeneklerde bulunur. Böyle bitkilerde çimlenme için gerekli besin, çeneklerden sağlanır.

Embriyo, zigotun çok sayıda mitoz geçirmesiyle oluşur. Embriyonun yapısında embriyonik kök, embriyonik gövde ve çenek adı verilen yapılar bulunur. Embriyonik kök bitkinin kök sistemini, embriyonik gövde ise sürgün sistemini oluşturur.

Çimlenme sırasında embriyonun ihtiyacı olan besin, besi doku tarafından karşılanır. Çünkü bu esnada embriyo fotosentez yapamaz. Toprak altındaki embriyo ışık görmez; ışık görse bile henüz kloroplastlı yaprağı yoktur.

Çimlenen tohumdan ilk olarak embriyonik kök çıkar. Mantığı: bitki daha büyümeye başlamadan önce su ve mineral kaynağına bağlanmalı; kök çıkmadan yukarı büyümek, borusu takılmadan musluğu açmaya benzer.

Çimlenme süresini düzenleyen en önemli faktörlerden biridir. Tohumda su emilimini, enzim etkinliğini ve difüzyonu etkilediği için çimlenmeyi de etkiler. Genellikle birçok bitki tohumu belirli bir sıcaklık aralığında çimlenir. Minimum bir sıcaklığın altında veya maksimum bir sıcaklığın üstünde çimlenme gerçekleşmez. Bitkilerin çimlenmesi için en uygun sıcaklık yaklaşık 25 °C civarıdır. En düşük çimlenme sıcaklığı 5 °C dolaylarındadır.

Tohumlar yaklaşık olarak %5 ile %15 arasında su içermektedir. Su oranı %15’in üzerine çıkmadan tohumda metabolik reaksiyonlar oluşmaz. Tohumun su emmesiyle çimlenme için gerekli metabolik faaliyetler başlar. Tohuma giren su, depolanmış besinlerin sindirimi için gerekli enzimleri aktifleştirir. Suyun alınması sonucu hücreler genişler ve büyümeye başlar. Doğal koşullarda tohumun çimlenmesi için gerekli su topraktan alınır. Topraktaki suyun önemli bir kısmı toprak partiküllerince tutulduğu için tohum tarafından kullanılamaz. Topraktaki suyun kullanılması toprağın cinsine göre değişir. Toprağa aşırı gübre verilmesi ya da topraktaki suyun yetersiz olması durumunda, ortamdaki tuz miktarı artacağı için tohumda çimlenme gerçekleşmeyebilir.

Çimlenme sırasında embriyo hücrelerinin oksijen ihtiyacı artar. Bu hücreler, henüz fotosentez başlamadığından ihtiyacı olan oksijeni dışarıdan karşılar. Ancak kabuk parçalandıktan sonra metabolik faaliyetlerde kullanılan enerji, oksijenli solunumla sağlanır. Su altında kalan bazı topraklar yeterli oksijen içermez ve bu ortamdaki birçok bitkinin tohumları çimlenmeyi gerçekleştiremez. Ancak su kamışı gibi bazı bataklık bitkileri, oksijenin az bulunduğu bataklık koşullarında yaşayabilir.

Tohumda büyümenin ve gelişmenin askıya alındığı, embriyoda metabolik hızın son derece düşük olduğu duruma tohum dormansisi denir. Tohumlar çimleninceye kadar dormansi (uyku hâli) hâlinde kalır. Tohumların dormansi hâlinde kalmasının nedeni fidelerin hayatta kalması için yeterli miktarda ışık, sıcaklık ve nem olduğu dönemde tohumun çimlenmesini sağlamaktır.

Uyku hâlindeki bir tohumun canlı kalma süresi ve çimlenme yeteneği; tohumda depolanan besin miktarı ve çeşidine, tohum kabuğunun dayanıklılığına ve çevresel koşullara bağlı olarak birkaç gün ya da yıllarca sürebilir.

Tohumun dormansi hâlinde kalması çevresel faktörler dışında tohumda bulunan absisik asit miktarıyla ilişkilidir. Tohumun olgunlaşması sırasında absisik asit yüz kat artar. Su oranı %15’in altına düşer. Absisik asit, su stresine karşı embriyoyu korur. Bu durum çimlenmeyi engeller. Çevresel faktörler absisik asidin etkisizleşmesine neden olabildiği gibi absisik asidin giberellin hormonuna oranı da tohumun dormanside kalıp kalmamasında etkilidir. Çevresel ve hormonal faktörler uygun hâle geldiğinde tohum, dormansi evresinden çıkar ve çimlenir.

Absisik asit bu ünitede ikinci kez karşımıza çıkıyor: ünite 46’da stomayı kapatan hormondu, burada tohumu uyutan hormon. İkisinde de işi aynı — su kaybını ve riski durdurmak.

Nisan-mayısta burnunun akmasının sebebi genelde çam, kavak ve çim polenleri: rüzgârla tozlaşan bitkilerin üreme organları genellikle gösterişsiz ve küçük yapıdadır ancak polen sayısının çok olması tozlaşmayı garanti altına alır. Havada bu kadar çok polen olmasının sebebi bu — gülün poleni burnuna gelmez, çünkü onu arı taşır.

Cam kavanozda ıslak pamuğa konan fasulyeden ilk çıkan şey kök olur: çimlenen tohumdan ilk olarak embriyonik kök çıkar. Birkaç gün sonra iki kalın çenek yukarı çıkar; fasulyede tohum içinde kalan embriyonik gövde yukarı doğru büyürken çenekleri de toprak üstüne doğru iter.

Çileğin kırmızı kısmını "meyve" sanıyoruz ama gerçek meyveler üstündeki o küçük taneciklerdir: çilek, dut, böğürtlen gibi meyveler küme meyvelerdir ve çilek aynı zamanda yalancı meyveye örnektir — yumurtalıkla birlikte çiçeğin diğer kısımlarının da meyve oluşumuna katılmasıyla oluşmuştur.

Patlayan şey embriyo değil, depo besin: mısır tek çenekli bir tohumdur ve endosperm çimlenme sırasında toprak altında kalır. Tanedeki nişastalı kütle endospermdir; içindeki su ısınıp buharlaşınca tane patlar.

Bir kivi fidanı dikip yıllarca meyve alamamanın sebebi: erkek ve dişi çiçekler farklı bitkiler üzerinde bulunuyorsa bu bitkilere çift evcikli (dioik) denir. Hurma, incir, kivi, dut dioik bitkilere örnektir. Meyve için hem erkek hem dişi fidan gerekir.

Bahçedeki kabakta bazı çiçeklerin dibinde küçük bir kabak varken bazılarında yok: dişi ve erkek çiçekler aynı bitki üzerinde bulunuyorsa böyle bitkilere tek evcikli (monoik) adı verilir. Kabak, karpuz, ceviz, mısır tek evcikli bitkilere örnektir. Dipteki şişkinlik yumurtalıktır.

Parktaki arıların hep renkli çiçeklere konması tesadüf değil: bitkilerin çiçekleri salgıladıkları değişik kokularla, ürettikleri bal özü gibi maddelerle, parlak ve güzel renkleriyle tozlaştırıcı hayvanları kendine çeker. Taç yaprağın işi tam olarak bu.

"Daha çok gübre daha çok büyüme" diye atılan gübre tohumu öldürebilir: toprağa aşırı gübre verilmesi ya da topraktaki suyun yetersiz olması durumunda, ortamdaki tuz miktarı artacağı için tohumda çimlenme gerçekleşmeyebilir.

Geçen yazdan kalan ayçiçeği tohumlarının hâlâ çimlenebilmesi dormansi sayesinde: uyku hâlindeki bir tohumun canlı kalma süresi ve çimlenme yeteneği; tohumda depolanan besin miktarı ve çeşidine, tohum kabuğunun dayanıklılığına ve çevresel koşullara bağlı olarak birkaç gün ya da yıllarca sürebilir.

Bitkilerde eşeyli ve eşeysiz olarak iki tip üreme görülür. Eşeysiz üreme sonucu kalıtsal yapısı aynı olan bitkilerden çok sayıda üretilebilir ve bitkilerde genetik çeşitlilik olmaz. Eşeyli üreme sonucunda ise kalıtsal yapısı farklı olan bitkiler üretilebilir ve genetik çeşitlilik olur. Tohumlu bitkiler eşeyli üreme ile çoğalır. Açık tohumlu bitkilerde üreme organı kozalaklar, kapalı tohumlu (çiçekli) bitkilerde çiçeklerdir. Çiçekler, yaprakların değişimi ile meydana gelmiş yapılardır. Kapalı tohumlu bitkiye ait çiçek genel olarak dıştan içe doğru çanak yaprak, taç yaprak, erkek organ ve dişi organdan oluşur.

Çiçek sapı (pedisel), çiçeğin taşınmasını sağlar. Çiçek tablası (reseptakulum), çiçeğin tüm yapılarının bağlandığı çiçek sapının üstünde olan bölümdür. Çanak yaprak (sepal), genellikle yeşil renkli olan ve fotosentez yapabilme yeteneğine sahip olan yapraklardır; çiçek tomurcukları açmadan önce onları sarıp korur ve çiçeğin en dışında bulunur. Taç yaprak (petal), birçok çiçekte parlak renkler içerip böceklerin ve diğer tozlaştırıcıların ilgisini çekerek tozlaşmaya yardımcı olan yapraklardır. Erkek organ (stamen), sapçık (filament) ve başçık (anter) olmak üzere iki kısımdan oluşur; sapçık başçığı taşır ve onun hareketliliğini sağlar, başçıkta polen keseleri bulunur ve bu keseler polenlerin üretildiği ve depolandığı kısımdır. Dişi organ (pistil, karpel); yumurtalık (ovaryum), tepecik (stigma) ve dişicik borusu (stilus) olmak üzere üç kısımdan oluşur. Tepecik, polenlerin tutulmasını; dişicik borusu ise polen tüpünün yumurtalığa geçişini sağlar. Yumurtalıkta tohum taslağı bulunur. Dişi organ bir çiçekte bir veya birden fazla sayıda olabilir.

Kapalı tohumlu bitkilerin çiçek yapısında çanak yaprak, taç yaprak, erkek ve dişi organın bulunup bulunmamasına göre çiçekler tam çiçek ve eksik çiçek olarak gruplandırılır. Dişi organ, erkek organ, taç yapraklar ve çanak yaprakların tamamını bulunduran çiçeklere tam çiçek (hermofradit = erselik) denir. Gül, elma, şeftali, erik, portakal, kaplan zambağı tam çiçeğe sahip bitkilerdir. Çiçeğin yapısında dört organdan biri veya daha fazlası eksik olan çiçeklere eksik çiçek denir. Ceviz, kavak gibi bitkiler eksik çiçeğe sahiptir. Eksik çiçek, erkek organ taşıyorsa erkek çiçek denir. Dişi organ taşıyorsa dişi çiçek olarak adlandırılır.

Kapalı tohumlu bitkiler, erkek ve dişi çiçeğin aynı ya da farklı bitki üzerinde bulunmalarına göre tek evcikli (monoik) ve çift evcikli (dioik) olarak gruplandırılır. Dişi ve erkek çiçekler aynı bitki üzerinde bulunuyorsa böyle bitkilere tek evcikli (monoik) adı verilir. Kabak, karpuz, ceviz, mısır tek evcikli bitkilere örnektir. Erkek ve dişi çiçekler farklı bitkiler üzerinde bulunuyorsa bu bitkilere çift evcikli (dioik) denir. Hurma, incir, kivi, dut dioik bitkilere örnektir.

Erkek üreme hücrelerinin üretimi başçıkta gerçekleşir. Başçıkta, dört polen kesesi ve bu keselerin içinde çok sayıda polen ana hücresi bulunur. Polen ana hücreleri diploit (2n) kromozomludur. Polen ana hücresine mikrospor ana hücresi denir. Her mikrospor ana hücresi mayoz bölünme ile mikrospor adı verilen haploit (n) kromozomlu dört tane hücre meydana getirir. Her mikrospor mitoz bölünme geçirir. Bu mitoz bölünmede bir tanesi vejetatif (tüp) hücre diğeri ise generatif (üretken) hücre olarak adlandırılan iki hücre oluşur. Polenin olgunlaşması sırasında generatif hücre vejetatif hücrenin içine girer. Polenler farklı yapısal özelliklere sahiptir. Rüzgârla tozlaşan bitkilerin polenleri, genellikle hafif ve düz yüzeyli; böcek, kuş vb. canlılarla tozlaşan bitkilerin polenleri ise daha ağır, desenli ya da çıkıntılı bir yapıya sahiptir. Bitkilerde polen yapısı türe özgüdür. Bu nedenle bitkilerin sınıflandırılmasında polenlerin şekil, renk ve yapısal özelliklerine de bakılır.

Dişi üreme hücresi, yumurtalıkta üretilir. Yumurtalığın içinde bir ya da daha fazla tohum taslağı bulunur. Tohum taslağı içinde diploit kromozomlu megaspor ana hücresi vardır. Bu hücre, mayoz bölünme geçirerek dört tane haploid kromozomlu megasporu oluşturur. Genellikle bu dört megaspor hücresinin üçü eriyerek yok olur. Geri kalan megaspor çekirdeği sitokinez olmadan üç kez mitozla bölünür böylece sekiz haploit çekirdeğe sahip büyük bir hücre meydana gelir. Çok çekirdekli bu hücre, daha sonra embriyo kesesini oluşturmak için zarlarla bölünür. Bunlardan üçü bir kutba yerleşir, bunlara antipot hücreler denir. Diğer üçü ise ovaryum açıklığının olduğu taraftaki zıt kutba yerleşir. Bu üç hücreden ortadakine yumurta hücresi, yumurta hücresinin iki yanında bulunan hücrelere de sinerjit hücreler denir. Zarla çevrili olmayan iki çekirdek ise ortaya gelir ve bu çekirdekler polar çekirdekler (n+n) olarak adlandırılır. Polar çekirdeklerin etrafında zar oluşmaz. Sonuçta tohum taslağının döllenmeye hazır hâle geldiği altı hücre ve sekiz çekirdekten oluşan bu yapısına embriyo kesesi denir.

Erkek organda oluşan ve olgunlaşan polenlerin böcekler, kuşlar, rüzgâr, su vb. etkenlerle dişi organın tepecik kısmına taşınmasına tozlaşma (polinasyon) denir. Rüzgârla tozlaşan bitkilerin üreme organları genellikle gösterişsiz ve küçük yapıdadır ancak polen sayısının çok olması tozlaşmayı garanti altına alır. Buğday, ceviz, çam, kavak ve çimlerde rüzgârla tozlaşma görülür. Çiçekli bitkilerin büyük bir kısmında tozlaşma böcek, kuş ve yarasa gibi diğer tozlaştırıcı hayvanlarla gerçekleşir. Bitkilerin çiçekleri salgıladıkları değişik kokularla, ürettikleri bal özü gibi maddelerle, parlak ve güzel renkleriyle tozlaştırıcı hayvanları kendine çeker. Bir çiçeğin dişi organına aynı çiçekten veya aynı bitkinin başka çiçeğinden polenlerin taşınmasına kendi kendine tozlaşma denir. Bir bitkinin çiçeğindeki polenin aynı türden başka bir bitkinin dişi organına taşınmasına ise çapraz tozlaşma denir.

Tozlaşma ile polen, dişi organın tepeciğine gelir. Nemli ve yapışkan olan tepeciğin üzerinde su alarak çimlenir ve polenin vejetatif hücresi polen tüpünü oluşturur. Polen tüpü spermi ovaryuma ileten hücresel bir çıkıntı şeklindedir. Bu çıkıntı dişicik borusunun içine doğru uzanarak polen tüpünü oluşturur. Polen tüpü, sinerjitler tarafından üretilen kimyasal uyarana cevap verip, dişi organın tepecik kısmından aşağıya doğru büyüyerek embriyo kesesine ulaşır. Oluşan polen tüpünde ilerleyen generatif hücre, bir mitoz bölünme geçirerek haploid kromozomlu iki sperm oluşturur. Sperm, polen tüpündeki tohum taslağının mikropil adı verilen açıklığına ulaştığında tüpün ucu erir ve spermler yumurtalığa girer. Sperm hücrelerinden biri, yumurta hücresini dölleyerek diploit kromozomlu zigotu (2n) oluşturur. Diğer sperm hücresi ise iki polar çekirdek ile birleşerek triploit çekirdeği (3n) oluşturur. Embriyo kesesinde iki spermin farklı çekirdeklerle birleşmesi olayına çift döllenme denir. Zigot, embriyoyu oluşturmak için mitoz bölünmeler geçirir. Triploit çekirdek ise hızla mitoz bölünmeler geçirerek tohumun besinlerinin depolanacağı endosperm dokusunu (besi dokusu) oluşturur.

Tohum; tohumlu bitkilerin üreme ve yayılmasını sağlayan, tohum taslağının farklılaşması ile oluşan yapıdır. Tozlaşma ve döllenmeden sonra her bir tohum taslağı bir tohuma dönüşür. Bu işlem sırasında hem endosperm hem de embriyo gelişir. Olgun bir tohum dıştan içe doğru tohum kabuğu, besi doku (endosperm) ve uyku hâlindeki embriyodan oluşur. Tohum kabuğu, tohum taslağı örtüsünün gelişmesiyle oluşur ve tohumu dış etkilere karşı korur. Endosperm, çoğunlukla embriyodan önce gelişmeye başlar. Endosperm; karbonhidrat, yağ veya protein gibi besin maddelerini depolar ve embriyoya çenekler aracılığı ile besin sağlar. Örneğin fasulye gibi bazı çift çenekli bitkilerde ise endospermin besin kaynakları, tohum gelişimini tamamlamadan önce çeneklere gönderilir. Sonuç olarak olgunlaşan tohumda endosperm çeneklerde bulunur. Böyle bitkilerde çimlenme için gerekli besin, çeneklerden sağlanır. Embriyo, zigotun çok sayıda mitoz geçirmesiyle oluşur. Embriyonun yapısında embriyonik kök, embriyonik gövde ve çenek adı verilen yapılar bulunur. Embriyonik kök bitkinin kök sistemini, embriyonik gövde ise sürgün sistemini oluşturur. Tohumlu bitkilerde embriyoyu kaplayan etli kısma çenek denir. Çenekler, tohum gelişirken endospermden besin emer ve çimlenme sırasında bunları embriyoya iletir. Tohum taslağında iki çenek bulunduran bitkilere çift çenekli bitkiler, bir çenek bulunduran bitkilere ise tek çenekli bitkiler denir.

Döllenme olayından sonra çanak ve taç yapraklar dökülür. Erkek ve dişi organlar solar. Tohumu kuşatmış olan ovaryum etlenerek şişkinleşir ve meyveye dönüşür. Meyve, uyku hâlindeki tohumların korunmasını ve yayılmasını sağlayacak şekilde özelleşmiş yapıdadır. Meyveler; basit meyve, küme meyve ve bileşik meyve olmak üzere üç gruba ayrılarak incelenir. Basit meyve, bir çiçeğe ait tek bir yumurtalığın gelişmesiyle oluşan meyveye denir; portakal, limon, kayısı, üzüm, erik, bezelye, bakla ve kiraz gibi meyveler basit meyvelerdir. Küme meyve (agregat), bir çiçeğe ait birbirinden ayrı yumurtalıkların bir bütün olarak gelişmesiyle oluşan meyvelerdir; çilek, dut, böğürtlen gibi meyveler küme meyvelerdir. Bileşik meyve, bir çiçek sapına bağlı birden fazla çiçeğe ait yumurtalıkların bir bütün olarak gelişmesiyle meydana gelen meyvelere denir; ananas bileşik meyvelere örnek verilebilir. Bazı kapalı tohumlu bitkilerde yalnız yumurtalığın gelişmesiyle oluşan meyvelere gerçek meyve denir; kiraz gerçek meyveye örnektir. Yumurtalıkla birlikte çiçeğin diğer kısımlarının da meyve oluşumuna katılmasıyla oluşan meyvelere yalancı meyveler denir; çilek, elma ise yalancı meyveye örnektir.

Olgunlaşmış tohumdaki embriyonun uygun koşullarda yeni bitkiyi oluşturmak üzere tohum kabuğunu çatlatarak dışarı çıkıp gelişmesine çimlenme denir. Çimlenme sırasında embriyonun ihtiyacı olan besin, besi doku tarafından karşılanır. Çünkü bu esnada embriyo fotosentez yapamaz. Çimlenme sırasında embriyo büyüklüğü, metabolik etkinlik hızı, solunum hızı, su emilimi, hücre sayısı, yeni dokuların oluşumu artarken çenek büyüklüğü ve bitkinin kuru ağırlığı azalır. Çimlenen tohumdan ilk olarak embriyonik kök çıkar. Çift çenekli bitkilerin çoğunda ve soğan gibi bazı tek çenekli bitkilerde çenekler, çimlenme sırasında topraktan dışarı çıkar. Çift çenekli bir bitki olan fasulyede tohum içinde kalan embriyonik gövde yukarı doğru büyürken çenekleri de toprak üstüne doğru iter. Tek çenekli bitkilerin çoğunda ve bezelye gibi çift çenekli bazı bitkilerde endosperm çimlenme sırasında toprak altında kalır. Tek çenekli bir bitki olan mısırda embriyonik gövde doğrudan toprak üstüne çıkarak gelişir. Endosperm ise toprağın altında kalır.

Tohumların çimlenmesine çevresel ve genetik faktörler etki eder. Çevresel faktörler; sıcaklık, su, oksijendir.

Sıcaklık çimlenme süresini düzenleyen en önemli faktörlerden biridir. Tohumda su emilimini, enzim etkinliğini ve difüzyonu etkilediği için çimlenmeyi de etkiler. Genellikle birçok bitki tohumu belirli bir sıcaklık aralığında çimlenir. Minimum bir sıcaklığın altında veya maksimum bir sıcaklığın üstünde çimlenme gerçekleşmez. Bitkilerin çimlenmesi için en uygun sıcaklık yaklaşık 25 °C civarıdır. En düşük çimlenme sıcaklığı 5 °C dolaylarındadır.

Tohumlar yaklaşık olarak %5 ile %15 arasında su içermektedir. Su oranı %15’in üzerine çıkmadan tohumda metabolik reaksiyonlar oluşmaz. Tohumun su emmesiyle çimlenme için gerekli metabolik faaliyetler başlar. Tohuma giren su, depolanmış besinlerin sindirimi için gerekli enzimleri aktifleştirir. Suyun alınması sonucu hücreler genişler ve büyümeye başlar. Doğal koşullarda tohumun çimlenmesi için gerekli su topraktan alınır. Topraktaki suyun önemli bir kısmı toprak partiküllerince tutulduğu için tohum tarafından kullanılamaz. Topraktaki suyun kullanılması toprağın cinsine göre değişir. Toprağa aşırı gübre verilmesi ya da topraktaki suyun yetersiz olması durumunda, ortamdaki tuz miktarı artacağı için tohumda çimlenme gerçekleşmeyebilir.

Çimlenme sırasında embriyo hücrelerinin oksijen ihtiyacı artar. Bu hücreler, henüz fotosentez başlamadığından ihtiyacı olan oksijeni dışarıdan karşılar. Ancak kabuk parçalandıktan sonra metabolik faaliyetlerde kullanılan enerji, oksijenli solunumla sağlanır. Su altında kalan bazı topraklar yeterli oksijen içermez ve bu ortamdaki birçok bitkinin tohumları çimlenmeyi gerçekleştiremez. Ancak su kamışı gibi bazı bataklık bitkileri, oksijenin az bulunduğu bataklık koşullarında yaşayabilir.

Tohumda büyümenin ve gelişmenin askıya alındığı, embriyoda metabolik hızın son derece düşük olduğu duruma tohum dormansisi denir. Tohumlar çimleninceye kadar dormansi (uyku hâli) hâlinde kalır. Tohumların dormansi hâlinde kalmasının nedeni fidelerin hayatta kalması için yeterli miktarda ışık, sıcaklık ve nem olduğu dönemde tohumun çimlenmesini sağlamaktır. Uyku hâlindeki bir tohumun canlı kalma süresi ve çimlenme yeteneği; tohumda depolanan besin miktarı ve çeşidine, tohum kabuğunun dayanıklılığına ve çevresel koşullara bağlı olarak birkaç gün ya da yıllarca sürebilir. Tohumun dormansi hâlinde kalması çevresel faktörler dışında tohumda bulunan absisik asit miktarıyla ilişkilidir. Tohumun olgunlaşması sırasında absisik asit yüz kat artar. Su oranı %15’in altına düşer. Absisik asit, su stresine karşı embriyoyu korur. Bu durum çimlenmeyi engeller. Çevresel faktörler absisik asidin etkisizleşmesine neden olabildiği gibi absisik asidin giberellin hormonuna oranı da tohumun dormanside kalıp kalmamasında etkilidir. Çevresel ve hormonal faktörler uygun hâle geldiğinde tohum, dormansi evresinden çıkar ve çimlenir.