Kimliği
değişti mi,
değişmedi mi?
Sütten ayran yapmak fiziksel, sütten yoğurt yapmak kimyasal bir değişimdir. İkisi de mutfakta, ikisi de sütle — aradaki fark tek bir soruda saklı: maddenin formülü değişti mi?
Aşağıdaki simülasyonda aynı maddeyi iki farklı işlemden geçireceğiz. Soldaki düğmeyle fiziksel, sağdaki ile kimyasal değişimi başlat ve alttaki formül satırının ne olduğuna dikkat et — bütün konu o satırda özetleniyor.
Fiziksel değişimler gerçekleşirken zayıf etkileşimler kopar veya oluşur.
Kimyasal değişimler gerçekleşirken güçlü ve zayıf etkileşimler kopar veya oluşur.
Bir önceki ünitedeki 40 kJ/mol sınırı burada karşımıza yeniden çıkıyor. Buzu eritmek için gereken enerji az, suyu elementlerine ayırmak için gereken enerji çok — çünkü biri sadece moleküllerin arasını, diğeri molekülün içindeki bağları koparıyor.
Maddenin kimlik özelliği değişmeden boyutu, şekli, fiziksel hâli (katı, sıvı, gaz) ve fiziksel özelliklerinin değişmesidir.
Camın kırılması
Kâğıdın yırtılması
Şekerin suda çözünmesi
Metallerin ısı ve elektriği iletmesi
Metallerin alaşım oluşturması
Gökkuşağı oluşumu
Buğdaydan un elde edilmesi
Yoğurttan ayran eldesi
Sütten tereyağı eldesi
Şeker pancarından şeker eldesi
Petrolün damıtılması
Kar ve yağmur yağışı
Suyun buharlaşması
Tuzun suda çözünmesi
Maddenin kimlik özelliğinin değişerek farklı maddelere ayrışması veya farklı maddelerle etkileşerek yeni maddeleri oluşturmasıdır.
Fotosentez
Yanma
Nötralleşme
Mayalanma
Elektroliz
Solunum
Paslanma
Sütten yoğurt eldesi
Üzümden sirke eldesi
Sodyumun suyla etkileşmesi
Çimento harcının sertleşmesi
Yiyeceklerin pişirilmesi
Yaprağın sararması
Suyun elementlerine ayrışması
Çinkonun asitte çözünmesi
Aşağıdaki 29 örnek iki listeden geliyor. Her cevaptan sonra neden öyle olduğunun açıklamasını da göreceksin.
Yoğurda su katıp çırpınca ayran olur — sadece karışım seyrelir, fiziksel. Ama süte maya katıp beklersen yoğurt olur; bakteriler laktozu laktik asite çevirir, yeni madde doğar, geri dönüşü yoktur. Kimyasal.
Ekmeği dilimlemek fiziksel; tostta kızartıp kahverengileştirmek kimyasaldır. Bu değişim "yiyeceklerin pişirilmesi" başlığı altında toplanır. Yanmış tostu geri çiğ ekmek yapamamanın sebebi de budur.
Yağmurda bıraktığın bisikletin zinciri turuncu bir tabakayla kaplanır. Demir değil artık, demir oksit. Paslanma kimyasal değişimdir; zımparalamak ise fizikseldir, çünkü sadece o tabakayı kazır.
Şekerin çayda çözünmesi fizikseldir; şeker hâlâ şekerdir, suyu buharlaştırırsan geri alırsın. Ama tavada karamelize edersen kimyasal değişim olur, artık eski şekere dönemezsin.
Mumun erimesi fizikseldir — soğuyunca yine mum olur. Fitilin yanması ise kimyasal: parafin oksijenle birleşip karbon dioksit ve su verir. Aynı mumda iki değişim aynı anda oluyor.
Yağmurdan sonraki gökkuşağı hiçbir maddeyi değiştirmez; ışık su damlalarında kırılır. Gökkuşağı oluşumu bir fiziksel değişimdir.
Ham petrolden benzin, mazot ve LPG ayrılması damıtmadır, yani fiziksel. Ama o benzinin motorda yanması kimyasaldır. Rafinerinin işi ayırmak, motorunki dönüştürmek.
İnşaatta harç kurumaz, sertleşir. Su buharlaşmıyor; çimento suyla tepkimeye giriyor ve yeni bileşikler oluşuyor. Bu yüzden "çimento harcının sertleşmesi" kimyasal değişime örnek verir.
Yaprağın sararması boya solması değil; klorofil parçalanır ve altındaki sarı-turuncu pigmentler görünür hâle gelir. Yaprağın sararması kimyasal değişimdir.
30 sorudan oluşan bu test ile "Fiziksel ve Kimyasal Değişimler" ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Maddenin kimlik özelliği değişmeden boyutu, şekli, fiziksel hâli (katı, sıvı, gaz) ve fiziksel özelliklerinin değişmesidir. Kimyasal yapısı değişmediği için formülü de değişmez. Kopan veya oluşan bağın enerjisi genellikle 40 kJ/mol'den küçüktür.
Maddenin kimlik özelliğinin değişerek farklı maddelere ayrışması veya farklı maddelerle etkileşerek yeni maddeleri oluşturmasıdır. Maddenin iç yapısı, elektron düzeni ve bağ yapısı değişir; kimyasal formülü değişir. Kopan veya oluşan bağın enerjisi genellikle 40 kJ/mol'den daha büyüktür.
Fiziksel değişimler gerçekleşirken zayıf etkileşimler kopar veya oluşur. Kimyasal değişimler gerçekleşirken güçlü ve zayıf etkileşimler kopar veya oluşur.
Camın kırılması, kâğıdın yırtılması, şekerin suda çözünmesi, metallerin ısı ve elektriği iletmesi, metallerin alaşım oluşturması, gökkuşağı oluşumu, buğdaydan un elde edilmesi, yoğurttan ayran eldesi, sütten tereyağı eldesi, şeker pancarından şeker eldesi, petrolün damıtılması, kar ve yağmur yağışı, suyun buharlaşması, tuzun suda çözünmesi.
Fotosentez, yanma, nötralleşme, mayalanma, elektroliz, solunum, paslanma, sütten yoğurt eldesi, üzümden sirke eldesi, sodyumun suyla etkileşmesi, çimento harcının sertleşmesi, yiyeceklerin pişirilmesi, yaprağın sararması, suyun elementlerine ayrışması, çinkonun asitte çözünmesi.
Aynı maddeyle hem fiziksel hem kimyasal değişim olabilir: yoğurttan ayran (fiziksel) — sütten yoğurt (kimyasal); üzümden üzüm suyu (fiziksel) — üzümden sirke (kimyasal); suyun buharlaşması (fiziksel) — suyun elementlerine ayrışması (kimyasal); şekerin suda çözünmesi (fiziksel) — şekerin yanması (kimyasal).