Dünyadaki suyun
sadece %3'ü
tatlı su.
Üstelik o %3'ün büyük kısmı buzullarda donmuş hâlde. Musluğu açık bıraktığın her dakika, gezegenin çok küçük bir kısmından harcanıyor. Bu ünitede suyun canlılar için ne yaptığını, nereden geldiğini ve neden "sert" ya da "yumuşak" olduğunu göreceğiz.
Aşağıdaki figürde parlayan noktalara tıkla. Her nokta, suyun vücudun o bölgesindeki görevini anlatıyor.
Çoğu insan, su olmadan 7 günden fazla yaşayamaz.
Aç kalan bir insan haftalarca dayanabilirken susuz kalan bir insanın süresi günlerle ölçülür. Çünkü su bir besin değil, vücuttaki neredeyse bütün işlemlerin içinde geçtiği ortamdır.
Bitkiler; fotosentez, terleme, besin maddesi dağılımı gibi çeşitli işlemlerde suyu kullanır. Yeterli su olmazsa bitkiler gelişemez.
Su iyi bir çözücü olduğu için topraktaki minerallerin bitki kökleri ile bitkiye ulaşmasını sağlar. Kuru toprakta gübre işe yaramaz — mineral çözünmeden köke giremez.
Hayvanların hücre aktivitesini gerçekleştirmek, yiyecekleri sindirmek ve vücut sıvılarını oluşturmak için düzenli olarak su almaları gerekir.
Suda yaşayan birçok canlı, oksijen ihtiyacını sudan karşılar. Balık suyu içmez, suda çözünmüş oksijeni solungaçlarıyla alır.
Endüstri sektöründe ham madde, solvent (çözücü), soğutma sıvısı, taşıma maddesi ve enerji kaynağı olarak Dünya'daki tatlı suyun %22'si kullanılır.
Yani içtiğin, yıkandığın, tarımda kullandığın suyun dışında; her elektrik santrali, her fabrika da aynı %3'lük tatlı su havuzundan içiyor.
Aşağıdaki simülasyonda Dünya'daki suyu önce tuzlu-tatlı diye, sonra tatlı suyu kendi içinde ayıracağız. Düğmelerle adım adım ilerle.
Okyanusların, denizlerin ve tuz göllerinin suları tuzlu olduğu için günlük yaşamda kullanılamaz. Ayrıca tatlı suyun büyük bir kısmı buzullar ve buz tabakalarının içinde donmuş hâldedir.
Nehirler, akarsular, tatlı su gölleri ve yer altı suları kullanılabilir su kaynaklarıdır. Şehirlerin şebeke suyu da işte bu dar dilimden gelir.
Sanayileşme, nüfus artışı, suların kirlenmesi ve bilinçsiz su tüketimi nedeniyle kullanılabilir su kaynakları hızla azalmaktadır. Bilinçsiz tüketim, kuraklığa ve tarımsal üretimde düşüşe neden olur. Bunun sonucunda kıtlık ve açlık başlar. Suyun bilinçli kullanılması ve bu konuda tasarruf yapılması hem bireyler hem de ülke ekonomisi için büyük bir kazançtır.
1993 yılında Birleşmiş Milletler Genel Kurulu; temiz su sorununa dikkat çekmek, tatlı su kaynaklarının korunması ve çoğaltılmasını teşvik etmek amacıyla 22 Mart gününü "Dünya Su Günü" olarak ilan etmiştir.
Aşağıdakiler, su kaynaklarının korunması için alınabilecek önlemlerdir. Kutuları işaretledikçe evindeki günlük su tüketiminin nasıl düştüğünü göreceksin.
Suyun içindeki Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonlarının miktarını kaydırakla değiştir. Solda sabunun köpürmesini, sağda ısıtıcının dibinde biriken kireci izle.
İçerisinde Ca²⁺ ve Mg²⁺ katyonları bulundurmayan ya da çok az miktarda bulunduran sulara yumuşak su, bu iyonları çok miktarda bulunduran sulara ise sert su denir.
Su içerisinde çözünmüş kalsiyum, magnezyum ve değerliği +1'den yüksek olan katyonların miktarı arttıkça suyun sertliği artar.
Sert sularda sabun kolaylıkla köpürmez. Bu nedenle sabun sarfiyatını artırır.
Sert suların hoş olmayan acımsı bir tadı vardır. İçimi lezzetli değildir.
Sert sular buharlaştığında çok miktarda çökelti (kireçlenme) bırakır. Şehir şebeke hatlarında, sıcak su borularında ve kazanlarda tortu bırakır.
Su ısıtma araçlarında biriken kireç daha fazla enerji tüketimine yol açar.
Su ısıtıcısının dibindeki o beyaz, pütürlü tabaka tesadüf değil: sert su buharlaşınca içindeki kalsiyum ve magnezyum geride kalır. Kireç, ısıyı suya geçirmeyen bir battaniye gibi davranır — aynı çayı kaynatmak için daha çok elektrik harcarsın.
Kutularda "kireç önleyici" yazan ürünlerin var oluş sebebi budur. Sert suda deterjan da sabun gibi köpürmekte zorlanır, sarfiyat artar; makinenin rezistansındaki kireç arızaya kadar gider.
Bazı şehirlerin suyunun "ağır" ya da acımsı gelmesinin sebebi de sertliktir. Su, kireç taşı bakımından zengin topraklardan geçerken Ca²⁺ ve Mg²⁺ çözer — su iyi bir çözücü olduğu için yol boyunca içine bunları alır.
30 sorudan oluşan bu test ile "Su ve Hayat" ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Vücudun ısı dengesini, deri ve cildin nemlenmesini sağlar. Beyinde suyun azalması beyin fonksiyonlarının kaybolmasına yol açar. Böbreklerin dengeli çalışmasını, vücutta oluşan toksik maddelerin dışarı atılmasını sağlar. Hayati organlara yastık görevi yapar. Kayganlaştırıcı etkisinden dolayı eklem ve organların rahat çalışmasını sağlar.
Vücuttaki su dengesi, dikkat yetersizliği sorununu gidermeye yardımcı olur. Gerginlik, stres ve halsizliği hafifleterek uykuyu düzenler. Metabolizmayı hızlandırır, günlük harcanan kalori miktarını artırarak kilo vermeyi kolaylaştırır. Çoğu insan, su olmadan 7 günden fazla yaşayamaz.
Bitkiler fotosentez, terleme ve besin maddesi dağılımı gibi işlemlerde suyu kullanır; su iyi bir çözücü olduğu için topraktaki mineraller kökle bitkiye ulaşır. Hayvanlar hücre aktivitesi, sindirim ve vücut sıvıları için düzenli su almalıdır. Suda yaşayan birçok canlı oksijenini sudan karşılar. Endüstride tatlı suyun %22'si kullanılır.
Dünya'daki suyun %97'si tuzlu su, sadece %3'lük kısmı tatlı sudur. Okyanus, deniz ve tuz göllerinin suyu tuzlu olduğu için günlük yaşamda kullanılamaz. Nehirler, akarsular, tatlı su gölleri ve yer altı suları kullanılabilir su kaynaklarıdır. Tatlı suyun büyük kısmı buzullar ve buz tabakalarında donmuş hâldedir.
Sanayileşme, nüfus artışı, suların kirlenmesi ve bilinçsiz su tüketimi nedeniyle kullanılabilir su kaynakları hızla azalır. Bilinçsiz tüketim kuraklığa ve tarımsal üretimde düşüşe, bunun sonucunda kıtlık ve açlığa neden olur. 1993'te BM Genel Kurulu 22 Mart'ı "Dünya Su Günü" ilan etmiştir.
Bozuk muslukları tamir etmek; su akışını azaltan başlıklar kullanmak; diş fırçalarken, tıraş olurken, duş alırken muslukları sürekli açık tutmamak; bulaşık ve çamaşırı makinede maksimum kapasiteyle yıkamak; suları kimyasal atıklarla kirletmemek; atık suları arıtıp yeniden kullanmak; tarımda damlama sulama; sebze-meyve yıkanan suyla çiçek sulamak; yağmur ihtimalinde araba yıkamamak; arabayı sünger ve kovayla yıkamak.
İçerisinde Ca²⁺ ve Mg²⁺ katyonları bulundurmayan ya da çok az bulunduran sulara yumuşak su, bu iyonları çok bulunduran sulara sert su denir. Su içerisinde çözünmüş kalsiyum, magnezyum ve değerliği +1'den yüksek katyonların miktarı arttıkça suyun sertliği artar.
Sert sularda sabun kolaylıkla köpürmez, sabun sarfiyatını artırır. Sert suların hoş olmayan acımsı bir tadı vardır. Buharlaştığında çok miktarda çökelti (kireçlenme) bırakır; şebeke hatlarında, sıcak su borularında ve kazanlarda tortu bırakır. Su ısıtma araçlarında biriken kireç daha fazla enerji tüketimine yol açar.