Evde iki temizlik ürününü aynı kovaya dökmek, laboratuvarda yapılan en tehlikeli hatalardan biriyle aynı şeydir: ortaya klor gazı (Cl₂) çıkar. Bu ünite, kimyayı güvenle kullanmanın kurallarını, işaretlerini ve malzemelerini anlatıyor.
Kurallar dört başlık altında toplanır. Aşağıdaki sekmelerden birini seç ve o aşamada yapılması ile yapılmaması gerekenleri gör.
Kimyasal temasında ilk olarak temas eden cilt bölgesi bol su ile yıkanmalıdır. İhtiyaç hâlinde 112 numaralı telefondan yardım istenmelidir.
Güvenlik uyarı işaretleri sana ne yapman gerektiğini söyler (gözlük tak, eldiven giy). Tehlike uyarı işaretleri ise maddenin ne olduğunu söyler (yanıcı, aşındırıcı, toksik). Listeden bir işaret seç.
| Tehlike uyarı işareti | İşareti taşıyan kimyasal madde |
|---|---|
| Yanıcı madde | Alkol, aseton... |
| Oksitleyici (yakıcı madde) | HNO₃, H₂O₂, O₂, Cl₂... |
| Korozif (aşındırıcı) | NaOH, H₂SO₄, HF, fenol... |
| Tahriş edici | Sodyum hipoklorit, etil alkol... |
| Patlayıcı | Nitrogliserin... |
| Toksik (zehirli) | Hidrojen sülfür, etilen amin... |
| Çevreye zararlı (ekotoksik) | Tüm kimyasallar |
Kimyasal maddeler birçok endüstri dalında yaygın olarak kullanılır. Bu maddeler; toksik, tahriş edici, aşındırıcı etkileri yanında alerjik ve kanserojen olabilir. Meslek hastalıkları ve iş kazalarına yol açabilir. Bu sebeple gerekli tedbirler, en üst düzeyde alınmalıdır.
Tüm kimyasal maddeler zararlı değildir. Bazı kimyasal maddelerin eksikliği hâlinde sağlığımız ve çevre zarar görür.
| Element / Bileşik | İnsan sağlığına etkisi |
|---|---|
| Sodyum (Na) | Vücuttaki su dengesini korur · Vücut sıvılarının nötrlük düzeyini korur · Kas ve sinir fonksiyonlarının sağlıklı çalışmasını sağlar |
| Potasyum (K) | Vücut sıvılarının iyon dengesi ve yoğunluğunu korur · Glikoz seviyesini düzenler · Sinir işlevlerinin çalışmasında ve hormonların kontrolünde görev alır |
| Demir (Fe) | Hemoglobinin yapısında bulunur · DNA sentezinde yer alır · Beynin çalışması için gereklidir |
| Kalsiyum (Ca) | Kemik ve dişleri korur · Sinir ve kasların işlevlerine yardımcı olur |
| Magnezyum (Mg) | Kemik, kas, sinir gelişiminde önemlidir · Doğal stres önleyicidir · Adrenalin hormonunun salgılanmasını sağlar |
| Su (H₂O) | Kanın sıcaklığını düzenler · Böbreklerin çalışmasında önemlidir · Genel çözücüdür |
| Element / Bileşik | İnsan sağlığına etkisi |
|---|---|
| Cıva (Hg) | Metil cıva cenin gelişimini olumsuz etkiler · DNA hasarı yapar |
| Kurşun (Pb) | Hemoglobin ve sinir yapısını bozar · Hamilelikte maruz kalındığında bebeklerde beyin hasarına neden olur · Çocuklarda davranış bozukluğuna yol açar |
| Karbon dioksit (CO₂) | %10 ve fazlası ölüme yol açar · Kuru buz cilt hasarı oluşturur |
| Azot dioksit (NO₂) | Dudaklarda mavi renk oluşturan NO₂ ölüme yol açabilir · Genetik mutasyonlar yapar |
| Kükürt trioksit (SO₃) | Gözlerde korneal aşınma yapar · Solunum ve yutma zorluğu yapar |
| Karbon monoksit (CO) | Koma ve ölüme sebep olur · Hamilelerde düşük riski oluşturur |
| Klor (Cl₂) | Ölüme yol açabilir · Cilt, göz ve solunum sistemini tahriş eder |
Klorlu çamaşır suyu (NaClO) ile tuz ruhu (HCl) karıştırılmamalıdır. Çünkü oluşan klor gazı (Cl₂) insan sağlığına ve çevreye zararlı bir kimyasaldır.
İnsan sağlığı için gerekli kimyasal maddelerin alınması gereken miktarlar farklıdır.
Endüstriyel atıklarda bulunan ağır metaller, tarımsal üretimde kullanılan gübreler gibi pek çok sebeple besin zincirine dâhil olan kimyasallar, insan sağlığına ve çevreye zarar verir.
| Madde | Çevreye etkisi |
|---|---|
| Sodyum (Na) | Toprak ve suda iyon dengesini sağlar · Bitkilerin büyümesi için gereklidir |
| Potasyum (K) | Toprakta iyon dengesini sağlar · Bitki canlılığı ve hayvanların beslenmesi için gereklidir |
| Demir (Fe) | Bitkiler için gerekli bir elementtir |
| Kalsiyum (Ca) | Bitki ve hayvan yaşamı için gereklidir |
| Magnezyum (Mg) | Yeşil yapraklı bitkilerde klorofilin yapısında bulunur; bitkilerin büyümesi için gereklidir |
| Su (H₂O) | Yeryüzünde biyolojik hayatın devamını sağlar · Tarımsal üretim, içilebilir su temini, toprakta çözücülük ve enerji üretimi için gereklidir |
| Madde | Çevreye etkisi |
|---|---|
| Cıva (Hg) | Fosil yakıtlar ve madencilik yoluyla hava, toprak ve suya karışarak besin zincirine girer |
| Kurşun (Pb) | Klorofil sentezini sınırlayarak bitki büyümesini olumsuz etkiler |
| Karbon dioksit (CO₂) | İklim değişikliği ve küresel ısınmaya sebep olur |
| Azot dioksit (NO₂) | Asit yağmurlarına yol açar |
| Kükürt trioksit (SO₃) | Asit yağmurlarına yol açar |
| Karbon monoksit (CO) | Doğal bitki örtüsüne zarar veren ozon (O₃) oluşumuna yol açar |
| Klor (Cl₂) | Düşük seviyeleri bile sudaki ve topraktaki canlı organizmalara zarar verir |
Listeden bir malzeme seç; şeklini, ne işe yaradığını ve hangi malzemeden yapıldığını gör. Sınavda en çok karıştırılan ikilileri aşağıdaki DİKKAT kutularında topladık.
Pipet, sıvı hacmini mezürden daha hassas ölçen bir cam malzemedir.
Balon joje ile cam balon farklı malzemelerdir. Balon jojenin boyun kısmında ölçü çizgisi vardır; belirli derişimlerde çözelti hazırlamak için kullanılır.
Ayırma hunisi ve büret musluklu cam malzemelerdir.
| Cam | Porselen | Metal |
|---|---|---|
| Havan | Havan | Havan |
| Beher | Kroze | Kroze |
| Spatül | — | Spatül |
| Erlen | — | — |
| Balon joje | — | — |
| Cam balon | — | — |
| Deney tüpü | — | — |
Kısacası: havan üç türde de yapılabilir; kroze porselen veya metal, spatül cam veya metal olabilir. Geri kalanlar camdır.
Evdeki en tehlikeli karışım. Klorlu çamaşır suyu (NaClO) ile tuz ruhu (HCl) birleşince klor gazı (Cl₂) çıkar; cilt, göz ve solunum sistemini tahriş eder, ölüme yol açabilir.
Karbon monoksit (CO) koma ve ölüme sebep olur, hamilelerde düşük riski oluşturur. Renksiz ve kokusuz olduğu için ancak dedektörle fark edilir.
Seyreltme işleminde asit üzerine su dökülmemelidir. Su, asidin üzerinde ani ısınıp sıçrayabilir. Doğrusu: suyun üzerine yavaşça asit eklemektir.
Şişelerin üzerindeki korozif, tahriş edici, ekotoksik işaretleri laboratuvardaki tehlike uyarı işaretlerinin aynısıdır. Şişe etiketleri korunmalıdır — etiketsiz kimyasal, bilinmeyen kimyasaldır.
Sodyum vücuttaki su dengesini, vücut sıvılarının nötrlük düzeyini korur ve kas-sinir işlevlerini sağlar; ama günlük ihtiyaç yalnızca 5 g'dır. Faydalı bir kimyasalın bile miktarı önemlidir.
Su kanın sıcaklığını düzenler, böbreklerin çalışmasında önemlidir ve genel çözücüdür. Çevrede ise yeryüzünde biyolojik hayatın devamını sağlar.
Cıva fosil yakıtlar ve madencilik yoluyla hava, toprak ve suya karışarak besin zincirine girer. Metil cıva cenin gelişimini olumsuz etkiler ve DNA hasarı yapar.
Azot dioksit (NO₂) ve kükürt trioksit (SO₃) asit yağmurlarına yol açar. Fabrika bacaları ve egzozdaki bu gazlar, yağmurla toprağa geri döner.
Kurşun hemoglobin ve sinir yapısını bozar, çocuklarda davranış bozukluğuna yol açar; çevrede ise klorofil sentezini sınırlayarak bitki büyümesini engeller. Yakıttan çıkarılmasının sebebi budur.
20 sorudan oluşan bu test ile "Kimya Uygulamalarında İş Sağlığı ve Güvenliği" ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Yönerge okunur; cep telefonu ve kontakt lens kullanılmaz, düz kapalı ayakkabı giyilir, bol kıyafet giyilmez, yüzük ve bilezik takılmaz, önlüğün düğmeleri iliklenir.
Cıva ile deney yapılmaz; pipette puar kullanılır; kimyasal atık lavaboya dökülmez; artan kimyasal şişeye geri konmaz; aynı spatülle iki madde alınmaz; seyreltmede asit üzerine su dökülmez.
Gaz çıkışında çeker ocak; alev denetimsiz bırakılmaz; tek başına çalışılmaz; yenilip içilmez; kimyasal tadılıp koklanmaz. Temasta önce bol suyla yıkanır, gerekirse 112 aranır.
Güvenlik: el, göz, elbise, toksik, kesici, sıcak, cam, yangın, elektrik. Tehlike: yanıcı, oksitleyici, korozif, tahriş edici, patlayıcı, toksik, radyoaktif, ekotoksik.
Na su dengesi, K glikoz seviyesi, Fe hemoglobin ve DNA sentezi, Ca kemik-diş, Mg doğal stres önleyici ve adrenalin, su genel çözücü. Sodyum 5 g/gün, su 2 L/gün.
Hg DNA hasarı, Pb sinir ve hemoglobin, CO₂ %10'u ölümcül ve küresel ısınma, NO₂ ve SO₃ asit yağmuru, CO koma-ölüm ve ozon, Cl₂ tahriş ve ölüm.
Klorlu çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılmamalıdır; oluşan klor gazı insan sağlığına ve çevreye zararlıdır.
Pipet mezürden daha hassastır. Balon jojenin boynunda ölçü çizgisi vardır (cam balonda yoktur). Ayırma hunisi ve büret musluklu cam malzemelerdir.
Kroze porselen veya metal, spatül cam veya metal. Beher, erlen, balon joje, cam balon ve deney tüpü camdır.