Beş bin yıl boyunca insanlar değersiz metalleri altına çevirmeye ve ölümsüzlük iksirini bulmaya çalıştı. Hiçbirini başaramadılar — ama bu arada barutu, camı, mürekkebi ve asitleri keşfettiler. Bu ünitede simyanın nasıl bir bilime dönüştüğünü öğreneceksin.
Simya, bugün bildiğimiz kimyanın atasıdır. Deneme yapar ama neden öyle olduğunu açıklamaz; işe yarayan tarifleri kaydeder ama bunları birbirine bağlayan bir kuram kurmaz.
İçen kişiyi ölümsüz kılacağına inanılan karışımı aradılar.
Kurşun gibi ucuz metalleri altına dönüştürmeye çalıştılar.
İkisi de başarılamadı. Bugün biliyoruz ki bir elementi başka bir elemente çevirmek kimyasal yollarla mümkün değildir; bunun için atom çekirdeğine müdahale gerekir.
Simyacı aynı anda hekim, filozof ve astrologdu. Bilim dalları henüz birbirinden ayrılmamıştı.
Simyacılar amaçlarına ulaşamadı ama bugün hâlâ kullandığımız pek çok araç, teknik ve maddeyi onlar bıraktı. Aşağıdaki kartlar MEBİ konu özetindeki listelerin birebir karşılığıdır.
Kroze (yüksek sıcaklığa dayanıklı erime kabı) ve imbik (damıtma kabı) bugün de laboratuvarda kullanılır. Mutfaktaki benmari usulü çikolata eritme işlemi tam olarak simyacıların su banyosudur.
Bu tekniklerin hepsini bugün mutfağında kullanıyorsun: çay demlemek özütlemedir, makarna suyunu süzgeçten geçirmek süzmedir, yoğurt mayalamak mayalamadır, gül suyu üretimi damıtmadır.
Kitap basımından havai fişeğe, pencere camından parfüme kadar bugünkü hayatın büyük kısmı bu listeye dayanır.
Kimya tek bir toplumun icadı değildir. Aşağıdaki listeden bir uygarlığa tıkla; o toplumun kimyaya bıraktığı mirası ve bunun bugünkü karşılığını gör.
Simyanın kimyaya dönüşmesi tek bir buluşla olmadı. Aşağıdaki beş değişiklik bir araya geldiğinde elde edilen bilgi ilk kez tekrarlanabilir, ölçülebilir ve öngörülebilir hâle geldi.
Rastgele denemek yerine planlı, tekrarlanabilir deneyler yapılmaya başlandı.
Tartmak, kimyanın en devrimci aletidir. Ölçülemeyen şey karşılaştırılamaz.
Deneydeki maddeler arasındaki nicel (sayısal) ilişkiler ortaya kondu.
Teoriler deney sonuçları ile ilişkilendirildi; açıklama ile gözlem birbirini denetler hâle geldi.
Yanmanın oksijenle birleşme olduğunun anlaşılması, yüzyıllık filojiston kuramını bitirdi.
Her biri kendi çağının sorusuna cevap aradı ve sonraki kuşağa yeni bir soru bıraktı. İsimlere tıklayarak katkılarını incele.
Democritus maddenin bölünemeyen en küçük parçacığından söz etti ve ona "atomos" adını verdi. Yüzyıllar sonra Câbir bin Hayyan "atom parçalanabilir" fikrinin ilk sahibi oldu. Bugün ikisinin de kısmen haklı olduğunu biliyoruz: atom kimyasal yollarla bölünemez ama çekirdek tepkimeleriyle parçalanabilir — nükleer santraller bu ilkeyle çalışır.
Ebû Bekir er-Râzî alkolü antiseptik olarak kullanan ilk isimlerdendir — bugün her yara temizliğinde ve her el dezenfektanında yaptığın şey budur. Ayrıca karıncalardan formik asidi elde etmiştir; karınca ısırığının yakması tam olarak bu asit yüzündendir.
Sıcak su, yaprağın içindeki renk ve tat maddelerini çeker. Simyacıların bitkilerden ilaç çıkarmak için kullandığı yöntemin adı da özütlemedir.
Isparta'da gül suyu üretimi hâlâ imbikle yapılır. İmbik, simya döneminden bugüne neredeyse hiç değişmeden gelen bir araçtır.
Paslanmaz çelik tencere bir alaşımdır. Alaşım fikri (bronz/tunç) simya dönemine dayanır; Orta Asyalılar bronz alaşımını, İslam uygarlıkları çeliği geliştirmiştir.
Er-Râzî'nin antiseptik fikri modern cerrahinin temelidir. Bir teknik, sebebini bilmeden bulunsa da işe yarar; ama sebebini bildiğinde geliştirilebilir hâle gelir.
Yunanlılar sabun ve cam üretimini geliştirdi, arpadan bira yaptı. Banyodaki sabun ile penceredeki cam aynı tarihsel damardan gelir.
Mısırlıların salamura yöntemi, buzdolabı olmadan gıdayı saklamanın kimyasal yoluydu. Kışın kurduğun turşu aynı ilkeyle bozulmadan durur.
12 sorudan oluşan bu test ile "Simyadan Kimyaya" ünitesini ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında geri bildirim alacaksın.
Teorik temeli yoktur, sistematik bilgi birikimi sağlamaz. Kimyanın bilim olmadan önceki hâlidir.
Ölümsüzlük iksirini bulmak ve değersiz metalleri altına çevirmek. İkisi de başarılamadı.
Ayrıca fırınlar, damıtma düzenekleri, el kantarı ve su terazisi.
Ayrıca kristallendirme, mayalama ve çözme.
Nitrik asit, sülfürik asit, seramik, alaşım, cıva, esans, gümüş, altın.
Sistematik deney, terazi kullanımı, nicel ilişkiler, teori–deney bağı, yanmanın açıklanması.
Elektroliz ve pil, petrol ürünleri (benzin, LPG), polimerler (naylon, PET, teflon).
Simya Çağı, Tıbbi Kimya Çağı, Filojiston Kimyası Çağı, Nicel Kimya Çağı.
"Atomos" fikrinden kütlenin korunumu kanununa uzanan çizgi.