1-4. soruları aşağıdaki bilgilere göre cevaplayınız.
Tarım Devrimi'nde bazı tahılları evcilleştiren avcı-toplayıcı insanlar üretime geçti. Ektikleri araziyi sulamak ve beklemek zorunda oldukları için bir süre sonra yerleşik hayata geçtiler. Geniş, düz bir ovanın ortasında, verimli toprakların üstünde insanlık tarihinin bilinen ilk kentlerinden biri belirdi: Çatalhöyük.
Bugünden yaklaşık dokuz bin yıl önce burada yaşadığını düşün. Evler bitişik ve yan yanaydı; sokak neredeyse yoktu. Evin kapısı yanda değil, damdaydı: insanlar merdivenle dama çıkıyor, damdaki kapıdan girip yine merdivenle aşağı iniyorlardı.
Kısa süre öncesine kadar yalnızca avcı-toplayıcı olan ataları gibi avlanmayı sürdürüyorlardı, ama artık temel geçimleri toprağı ekip biçmekti. Buğday, arpa ve yulaf yetiştirmeyi biliyorlardı. Evcilleştirdikleri keçi ve koyunları evlerinin yakınında besliyor, onlarla besleniyorlardı.
Evlerde genellikle bir ana oda, bir de yiyecek deposu olarak kullandıkları yan oda vardı. Zamanlarını ana odada geçirir, orada yemek yer, oturur ve uyurlardı. Zanaat ve sanat hayatlarının önemli bir parçasıydı: çanak çömlek gibi araçları ihtiyaca göre her gün geliştiriyor, yeni eşyalar tasarlıyorlardı. Tasarlarken beğenilerini de yansıtıyor, hatta evlerinin duvarlarına resim yapıyorlardı.
Çatalhöyük insanları, varlıklarını borçlu oldukları verimli toprakları anaları gibi görüyordu — tıpkı beslenmelerini sağlayan tarım işlerinde başat rol oynayan kadınlar gibi. Bu yüzden kadınlar ve anneler onlar için çok değerliydi; onlar için “bereket”ti. Bunu inanışlarına da yansıtmış, bereket tanrıçalarını betimleyen birçok heykel yapmışlardı.
1. Buna göre aşağıdakilerden hangisi Çatalhöyük'te meydana gelen değişimin nedenleri arasında yer alır? SBAB4.2.SB1
Metin zinciri en baştan kuruyor: tahılları evcilleştirdiler → üretime geçtiler → araziyi sulamak gerektiği için yerleşik hayata geçtiler → kent belirdi. Zincirin ilk halkası bitkilerin evcilleştirilmesidir; gerisi onun sonucudur.
Madenleri seçtiysen: metinde maden hiç geçmiyor. Maden işlemek çok daha sonraki bir çağın konusudur; burada araçlar çanak çömlek.
Kent devletlerini seçtiysen: bu bir sonuç bile değil — Çatalhöyük bir yerleşim, kent devleti değil. Sorunun aradığı şey ise neden.
Göçebe şartlarının iyileşmesini seçtiysen: tam tersi oldu. İnsanları yerleşmeye iten şey göçebeliğin kolaylaşması değil, tarımın onları bir yere bağlamasıydı.
2. Metne göre aşağıdakilerden hangisi Çatalhöyük'te süreklilik gösteren unsurlardan biri değildir? SBAB4.2.SB2
Süreklilik, değişime rağmen devam eden şeydir. Metin dört tanesini açıkça veriyor: avlanma sürüyor (“ataları gibi yine avlanmayı sürdürüyorlardı”), aile hayatı var (ana oda, birlikte yemek), kültür aktarılıyor (zanaat, duvar resmi, inanış), toplu yaşam sürüyor (bitişik evler).
Konargöçer yaşam ise bırakılan şeydir — sürekliliğin değil, değişimin tarafındadır. Metnin ana olayı zaten yerleşik hayata geçiştir.
Avlanmayı seçtiysen: en çok kandıran seçenek bu, çünkü avcılık “eski” gibi duruyor. Ama metin onu tam da sürdüğü için anıyor: geçim değişti, avlanma kalmaya devam etti.
3. Aşağıdakilerden hangisi Çatalhöyük'te ortaya çıkan değişimin olumlu etkilerinden biri değildir? SBAB4.2.SB3
Dört seçenek de metinden çıkarılabilen ve toplumu ileri taşıyan sonuçlardır: kentin belirmesi, zanaatın gelişmesi, kadının üretimdeki rolü, geçimin (tarım + hayvancılık + avcılık) çeşitlenmesi.
Özel mülkiyet ise başka türden bir sonuçtur: toprağın “benim” sayılması zamanla mülk farkını, dolayısıyla eşitsizliği doğurur. Bir sonuçtur ama olumlu bir etki olarak sayılamaz.
Dikkat: soru “yanlış olan hangisi” demiyor, “olumlu olmayan hangisi” diyor. Beş seçeneğin beşi de doğru olabilir; ayırt edilmesi istenen şey doğruluk değil, niteliktir.
4. Aşağıdakilerden hangisi Çatalhöyük'te yaşanan değişimin sonuçlarından biri değildir? SBAB4.2.SB4
Dördü metinde karşılığı olan sonuçlardır: keçi-koyun beslemek (hayvancılık), damdan girilen bitişik evler (sivil mimari), tarımda başat rol oynayan kadınlar, yerleşik hayata geçiş.
Kent devleti ise metinde hiç geçmez. Çatalhöyük bir yerleşim yeridir; ordusu, kralı, sınırı olan kent devletleri binlerce yıl sonra Mezopotamya'da ortaya çıkacaktır. “İlk kentlerden biri” ifadesi “ilk devletlerden biri” demek değildir.
Bu ayrım neden önemli: aynı seçenek birinci soruda da vardı, orada da yanlıştı. Metnin söylemediği bir şeyi “mantıken olmuştur” diye eklemek, bağlam temelli soruların en sık cezalandırdığı davranıştır.