9. SINIF TARİH · ÜNİTE 5 · TARİH ÖNCESİ ÇAĞLAR VE TARIM DEVRİMİ

Sınavda en çok sorulan şey, hangi yerleşimin hangi çağa ait olduğudur. Arama kutusuna bir çağ adı, bir il adı ya da bir mağara adı yaz.

Her satır bir yerleşimdir. Ait olduğu çağa göre işaretle. Dikkat: Öküzini ve Beldibi hem Paleolitik hem Mezolitik yerleşimler arasında sayılır — bu iki satır bilerek dışarıda bırakıldı.

Paleolitik Çağ yerleşimleri arasında Yarımburgaz, Karain, Öküzini ve Beldibi mağaralarını sayıyor. Mezolitik Çağ yerleşimleri arasında ise Antalya’daki Öküzini ve Beldibi, Burdur’daki Baradız, Samsun’daki Tekkeköy mağaralarını. Yani Öküzini ve Beldibi iki listede birden geçiyor. Bu bir çelişki değildir: aynı mağarada insanlar binlerce yıl boyunca, birbirini izleyen çağlarda yaşamış olabilir. Bir höyükte ya da mağarada üst üste duran katmanlar tam olarak bunu gösterir. Sınavda “yalnızca Paleolitik” gibi kesin ifadelere dikkat et.

Alet gelişimi şöyle özetlenir: “İlk aletler her yerde bulunabilen malzemelerle yapılabilen basit aletlerdi ancak sonrasında üzerine çalışılıp daha özel amaçlar için kullanılan aletlere geçildi. Taş, tahta ve kemik kullanılan temel malzemelerdi.”

Avcı toplayıcı dönemin insanı hakkında ise şaşırtıcı bir şey bilinir: “[Avcı toplayıcı] dönemin insanlarının, doğal kaynakların kullanımında uzmanlaşmış, iyi örgütlenmiş, çocuk ölüm oranları düşük, daha uzun yaşayan ve daha doğurgan insanlar olduğunu biliyoruz.” Ve nüfus rakamları veriyor: “Son Buzul Çağı yaklaşık olarak MÖ 13.000’ler civarında sona erdi. MÖ 18.000’lerde belki de yarım milyon insan var iken, Buzul Çağı sona erdiğinde dünya üzerinde çok az sayıda insan kalmıştı. Bu tarihe kadar insanlar temel besin kaynağı avcılık ve kısmen doğada buldukları kendiliğinden yetişen bitkilerken, MÖ 10.000’lerde tarım toplumuna doğru geçiş başlamıştı.”

Asıl soru da buradan çıkıyor: insanların kullandıkları araç gereçlerin gelişimi, Tarım Devrimi’nin gerçekleşmesinde tek başına bir neden olarak görülebilir mi? Bir önceki ünitedeki “tetikleyici neden ↔ arka plan nedeni” ayrımını hatırla: aletler tek başına yetmez, arkada iklimin ısınması ve buzulların erimesi vardır.

Benzerlikleri: üçü de orta kuşaktadır, üçünde de bol su ve tarıma elverişli düz araziler vardır, üçünde de önce bir tahıl evcilleştirilmiştir. Farkları: iklimleri (Mezopotamya’da yazlar kurak, Güneydoğu Asya’da muson yağışlı), su rejimleri ve dolayısıyla evcilleştirdikleri bitki farklıdır. Sebebi şudur: “toprak yapısında, iklim özelliklerinde, su kaynaklarının yeterliliğinde ve bitki türlerinde görülen çeşitlilikler bu üç bölgede birbirinden farklı tahılların tercih edilmesinde etkili olmuştur. Bu nedenle insanlar yaşadıkları bölgede tarıma elverişli gördükleri bitkileri yetiştirmek zorunda kalmışlardır.”

Arka plan nedeni şudur: “Günümüzden yaklaşık 15.000 yıl önce dünyanın ısınması ve buzulların erimesiyle birlikte dünya üzerindeki bazı coğrafi bölgeler insanların daha rahat yaşayacağı yerler hâline gelmiştir. Bu bölgelerin başında Mezopotamya, Güneydoğu Asya ve Orta Amerika bulunmaktadır.” Ve sonucu: “Buralarda gerçekleşen Tarım Devrimi’yle insanlar yerleşik hayata geçmeye başlamıştır. Neolitik Devrim de denilen bu süreç sonucunda köyden kente, kentten şehre, şehirden devlete uzanan oluşumlar kurulmuş ve insanlık tarihinin ilk medeniyetleri ortaya çıkmıştır.”

Neolitik Devrim, Tarım Devrimi’nin başka adıdır; ikisi eş anlamlıdır.

“MÖ 10.000 yılı civarında Mezopotamya’da yaşayan insanlar, tepelerin yamaçlarından toplayıp tükettikleri yabani buğdayı evcilleştirerek bilinen ilk tarımsal üretimi gerçekleştirmiştir.” Sonra ne olduğuna dikkat et: “Zamanla bu tahılları sulayabilmek için Fırat ve Dicle nehirlerini içine alan geniş, düz ve verimli arazilere yerleşmiştir.” Yani insanlar önce tarımı buldu, sonra nehrin kenarına indi — ovaya yerleşme tarımın nedeni değil, sonucudur.

Mezopotamya adının anlamı da bellidir: “iki nehir arası”. Sınırı Dicle ve Fırat vadileriyle sınırlı değildir; “Zagros ve Toros dağlarının eteklerinden Mısır’a kadar uzanan geniş bir coğrafyayı içine alır.”

Üçüncü bir durum daha vardır: “Tarih öncesinde farklı halklar yiyecek üretimine farklı zamanlarda geçtiler. Avustralya yerlileri gibi bazı halklarsa hiç geçmedi. Geçenler arasında bazıları (örneğin Eski Çin) başkalarından bağımsız olarak kendi kendilerine geçtiler, bazılarıysa (örneğin eski Mısır) bu işi komşularından öğrendi.” Yani üç ihtimal vardır: kendi bulmak · komşudan öğrenmek · hiç geçmemek. Eski Mısırlıların tarımı hangi bölgeden öğrenmiş olabileceği sorusu buradan doğar: Mısır, Mezopotamya medeniyet havzasının uzandığı coğrafyanın ucundadır.

Tarım, yer adlarına bile izini bırakmıştır: Rize adının “şehrin kurulduğu yere işaretle ‘dağ eteği’ mânasına ‘rhizo’dan yahut vaktiyle bölgede pirinç yetiştirildiği için [pirinç anlamına gelebilen] ‘rhizios’tan geldiği belirtilir.” İki açıklamadan biri coğrafyaya, biri tarıma dayanıyor — ve hangisinin doğru olduğu kesinleştirilemiyor. Bu da tarihsel bilginin doğasına uygun: iki ihtimal de kayda geçiriliyor.

Neden açıktır: “Tarım Devrimi’nde bazı tahılları evcilleştirdikten sonra üretime geçen avcı toplayıcı insanlar, tarım arazilerini ekip sulamaları gerektiği için bir süre sonra göçebe yaşam tarzından üretim temelli yerleşik hayata geçmiştir.” Sonra köyler geliyor: “Tarım üretiminin zor ve zahmetli bir süreç olması ve kalabalık topluluklar hâlinde yaşamayı gerektirmesi nedeniyle de bir süre sonra köy benzeri ilk toplu yerleşimler ortaya çıkmıştır.”

Yani ekin, insanı toprağa bağladı: ekilen tarla bırakılıp gidilemez, sulanması ve hasadı beklenmesi gerekir.

Mezopotamya’da yazlar kurak geçtiği için tarım arazilerinin sulanmasıyla ilgili bazı düzenlemeler yapılmıştır. Şu cümle kilit önemdedir: “Bu bölgede kurulan medeniyetler, yönetim organizasyonlarında sulama işine verdikleri önem sayesinde yüksek verim elde etmeye ve artı ürün depolamaya başlamıştır.” Yani yönetim, insanları yönetmek için değil, önce suyu yönetmek için gerekti. Sonra: “Bunun sonucunda da tarım dışı istihdama ihtiyaç duyulmuş, özellikle artı ürünlerin depolanması ve korunmasına yönelik yeni iş kolları ortaya çıkmıştır.”

“Tarım Devrimi ile birlikte bitkilerin evcilleştirilmesinin yanında hayvanların evcilleştirilmesi de hızlanmıştır. Böylece hayvancılık da ortaya çıkmıştır.” İş bölümüne dair cümlesi de şudur: “Erkekler eline mızrak yerine çoban sopası, kadınlar da çapa alarak iş bölümünü sürdürmüştür.” Dikkat: iş bölümü Tarım Devrimi’yle ortaya çıkmadı, zaten vardı; değişen, işin kendisidir — avlanma ve toplayıcılık yerine çobanlık ve çapalama. İlk hayvan evcilleştirmesi daha da eskiye gider: köpeğin evcilleştirilmesiyle ilk kez Mezolitik Çağ’da bir hayvanın evcilleştirildiği düşünülmektedir.

Ticaret şöyle başlamıştır: “Tarımla uğraşan kişiler, Mezopotamya’da ilk köyler ve kasabalar kurulduğunda tecrübelerini çevrelerindeki diğer insanlarla paylaşmış, ürettikleri farklı ürünleri komşularıyla takas etmişlerdir.” Başlangıcı ise ticaret bile değil: “Başlangıçta komşular ve akrabalar arasında yardımlaşma ve güçlükleri birlikte yenme amacıyla başlayan bu faaliyetler, zamanla takas ekonomisinin ortaya çıkmasını ve iş bölümünün yaygınlaşmasını sağlamıştır.” Sonra ölçek büyüyor: “Üreticiler ve tüccarlar, mallarını pazara götürüp civar yerleşimlerdeki üreticilerle değiştirerek ekonomik faaliyetlerini çeşitlendirmiştir.”

“Besin bulma kaygısının gitgide azalması, iş gücü ihtiyacının artması gibi nedenlerle Tarım Devrimi’nin yaşandığı bölgelerdeki insan sayısı hızla çoğalmıştır.” Buradaki döngüye dikkat: daha çok besin → daha çok insan → daha çok iş gücü ihtiyacı → daha çok tarla → daha çok besin. Ve mülkiyet: “Kalıcı yerleşik yaşama geçildikten sonra insanların taşınmaz mallar edinmeye başlaması da özel mülkiyet kavramının ortaya çıkmasına neden olmuştur.” taşınmaz mal = yerinden oynatılamayan mülk; tarla, ev, ambar. Göçebe bir toplulukta böyle bir şey olamaz — çünkü göçerken her şey taşınabilir olmalıdır.

Zincirin son halkası: “Bu süreç sonunda orta kuşakta yer alan Mezopotamya, Güneydoğu Asya ve Orta Amerika’daki Eski Çağ medeniyetlerinde yerleşik hayata geçilmiş ve yoğun nüfuslu şehirler kurulmuştur. Bu şehirlerde zamanla yöneticiler, din görevlileri, askerler, çiftçiler, tüccarlar gibi çeşitli sosyal sınıflar oluşmuş ve bu sınıflar arasındaki bütünlüğü sağlamak amacıyla devlet olgusunun temelleri atılmıştır.”

Beş sınıfın hepsinin ortak şartı aynıdır: artı ürün. Tarla dışında çalışan bir insanı ancak başkasının ürettiği fazla besin doyurabilir. Artı ürün yoksa ne asker olur, ne rahip, ne yönetici.

Yazının icadının gerekçesi doğrudan tarımdır: “Tarım üretiminin fazlalığı sonucunda oluşan artı ürünün hem vergilendirilmesi hem de saklanması gerektiğinden kayıt altına alınması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bu durum yazının icat edilmesinin önemli nedenlerinden biri olmuştur.” Sonucu ise “Yazının icadı ile insanlar kültürlerine dair tüm bilgi ve birikimlerini gelecek nesillere aktarabilmiş, kurdukları medeniyetlerin gelişmesini ve devamını sağlamışlardır.” Yani yazı, önce edebiyat için değil, muhasebe için icat edilmiştir.

Çizgi roman bölümü bunu bilerek gösterir: tarıma geçen topluluk “yeni sorunlarla karşılaşsak da en azından daha fazla yiyeceğimiz var artık” diyor; nüfus artınca daha fazla tarım arazisine ihtiyaç duyuluyor, tarlayı ekip biçmek için daha fazla insan gerekiyor, ürünü başka topluluklardan korumak için surlar inşa ediliyor. Yani devrim aynı anda hem bolluk hem savunma ihtiyacı, hem güvenlik hem de eşitsizlik getirdi. Aynı çizgi romanın ilk karesinde avcı “Bugün de avların peşinden koşmak çok yordu, ama yine de çok sağlıklı hissediyorum.” der — avcı toplayıcıların sağlıklı ve uzun yaşadığı bilgisiyle birlikte okunduğunda bu rastlantı değildir.

“Geniş düz bir arazide verimli toprakların ortasında insanlık tarihinin bilinen ilk kentlerinden biri vardı. Burası Çatalhöyük’tü.” Ayrıntılar sırayla şöyle: yerleşim çok kalabalıktı; evler bitişik, yan yanaydı ve sokak neredeyse yoktu; evlerin giriş kapısı evin üstündeki damda yer alıyordu — insanlar önce merdivenle dama çıkıyor, damdaki kapıdan girdikten sonra yine merdivenle aşağı inip evin içine geçiyordu.

Geçim kaynakları: “Çok yakın zamana kadar sadece avcı toplayıcı olan ataları gibi yine avlanmayı sürdürüyorlardı ama temel geçim kaynakları artık toprağı ekip biçerek tarımla uğraşmaktı.” Yetiştirdikleri bitkiler buğday, arpa ve yulaf; besledikleri hayvanlar keçi ve koyundu ve bunları evlerinin yakınlarında besliyorlardı.

Ev düzeni: her evde genellikle beş on kişi arasında değişen aileler yaşıyordu; evlerde bir ana oda, bir de yiyecek deposu olarak kullandıkları yan oda bulunuyordu. Zamanlarını ana odada geçiriyor, orada yemek yiyor, oturup sohbet ediyor ve uyuyorlardı. En dikkat çekici ayrıntı ise şu: “Hatta kaybettikleri insanları bile bu odaların altına yaptıkları mezarlara koyuyorlardı.”

Zanaat ve sanat: “Zanaat ve sanat hayatlarının önemli bir parçasıydı. Çanak çömlek gibi yaptıkları araç ve gereçleri ihtiyaçlarına göre her geçen gün geliştiriyorlar, yeni eşyalar tasarlıyorlardı. Tasarlarken sanat zevklerini ihmal etmeyip bunları da yansıtıyorlardı. Hatta evlerinin duvarlarına resimler bile yapıyorlardı.”

İnanış: “Çatalhöyük insanları varlıklarını borçlu olduklarını düşündüğü verimli toprakları anaları gibi görüyordu. Beslenmelerini ve geçinmelerini sağladıkları tarım faaliyetlerinde başat rol oynayan kadınlar gibi… Bu nedenle kadınlar, anneler onlar için çok değerliydi. ‘Bereket’ti onlar için. İnanışlarında önemli yer tutan bereket tanrıçalarıyla bunu dinlerine de yansıtmışlardı. Bereket tanrıçalarını betimleyen birçok heykel bile yapmışlardı.” başat = en önemli, belirleyici.

Değişmeyen ne var? Toplu yaşama, komşuluk, iş bölümü, zanaat, sanat ve inanç. Bir önceki ünitedeki değişim ve süreklilik kavramı burada birebir işliyor.

Konuyla ilgili güncel bir haber de var: “Höyük’ten 8 bin 750 yıllık kemik orak çıktı.” Kazı, Yukarı Menderes Havzası’nın batısında doğal bir tepe üzerine kurulu Denizli’nin Çal ilçesindeki Ekşi Höyük’te, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Fulya Dedeoğlu başkanlığındaki ekip tarafından yürütülüyor. Kazı başkanının söyledikleri: Ekşi Höyük neolitik bir yerleşim yeridir; “Buranın günümüzden 8 bin 750 yıl kadar geriye gittiğini biliyoruz. Burada yaşayanları bölgenin ilk çiftçileri olarak nitelendirebiliriz.” Buluntular arasında dokumacılığa ait izler, hayvancılığa ilişkin veriler ve çok sayıda tarım aleti var. En dikkat çekeni ise kemikten orak: “Orakla ilişkili çakmaktaşı buluntuları mevcut. Kemikten orak dikkat çekici. Buna benzer örnekler birkaç yerleşimde var ama bizim için bir bütün şeklinde ele geçmesi güzel oldu.”

Bu haber, bir önceki ünitenin dersini doğruluyor: tarihsel bilgi yeni kazılarla değişir. Bugün bilinen en eski yerleşimler listesi, yarın bir höyükte bulunacak bir orakla değişebilir.

Altı alet, altı özellik. Her satırda tam bir doğru hücre var.

Buluntular şunlardır: Neolitik Çağ’a ait bir taş balta (British Museum), Neolitik Çağ’a ait bir orak (Banyoles Bölge Arkeoloji Müzesi, İspanya), Eski Mısır’a ait bir çapa ve öküzler tarafından çekilen bir sabanı gösteren mezar modeli (Metropolitan Art Museum), Neolitik Çağ’a ait bir el değirmeni taşı ve un kabı (Jaen Müzesi, İspanya) ve Neolitik Çağ’da tahıl saklama kabı olarak da kullanılan çömlekler (Şanlıurfa Arkeoloji ve Mozaik Müzesi).