İnce bağırsağın yüzeyi 200–300 m²
Karnına sığan birkaç metrelik bir borunun iç yüzeyi, bir tenis kortu kadar geniştir. Bunu üç kat kıvrım yapar: bağırsak kıvrımları, villuslar ve villus hücrelerinin üzerindeki mikrovilluslar. Emilimin neredeyse tamamı bu yüzeyde olur.
İnsanda sindirim sistemi, sindirim kanalı ve yardımcı organlardan oluşur. Boru şeklinde olan sindirim kanalı; ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüsten meydana gelir. Yardımcı organlar ise karaciğer, pankreas ve safra kesesidir.
Yardımcı organların ortak yanı şu: besin içlerinden geçmez. Salgılarını kanala gönderirler, kendileri kanalın parçası değildir.
Sindirim sistemi; besinlerin ağız yoluyla alınıp mekanik ve kimyasal sindirim süreçlerinden geçirilerek küçük parçalara ayrılmasını sağlar. Bu süreçte besin maddeleri ince bağırsakta emilir ve vücuda gerekli olan besin ögeleri kana geçer. Kullanılmayan artıklar ise vücuttan atılır.
Karaciğer, pankreas ve safra kesesi sindirim sürecini destekleyerek besinlerin daha etkili sindirilmesine ve emilmesine katkıda bulunur. Birbiriyle koordineli çalışan bu organlar sayesinde sistem verimli işler.
Su arıtma tesislerinde içme sularının kirleticilerden arındırılıp şebekeye verilmesi, sindirilen besinlerin emilimi ve taşınması ile ilişkilendirilebilir. Arıtmada önce büyük ve katı atıklar ayrıştırılır, ardından daha küçük kirleticiler filtreleme ile uzaklaştırılır, temizlenen su borularla dağıtılır. Benzer şekilde insanda da besinler ağızdan alındıktan sonra belirli aşamalardan geçer: önce mekanik ve kimyasal sindirimle küçültülür, sonra bağırsaklardan emilerek dolaşım sistemine geçer ve kan damarları yoluyla gerekli organ ve dokulara taşınır. Sindirilmeyen kısımlar dışarı atılır.
Benzerliğin özü: her iki süreç de karmaşık yapıları aşamalı olarak işleyerek kullanılabilir hâle getirir.
Hayır. Ağızdan gelen enzim mideye ulaşır ama midenin asidik ortamı onun aktivitesini durdurur. Yani karbohidrat sindirimi ağızda başlar, midede duraklar, ince bağırsakta devam eder ve tamamlanır. Tablo 1.2’de karbohidratların sindirim bölgesi olarak yalnız ağız ve ince bağırsağın yazılmasının sebebi budur.
| Besinler | Sindirim bölgesi | Yapı birimleri |
|---|---|---|
| Karbohidratlar | Ağız · İnce bağırsak | Monosakkaritler |
| Proteinler | Mide · İnce bağırsak | Amino asitler |
| Nötral yağlar | İnce bağırsak | Yağ asitleri · Gliserol |
Üçünün de ortak son durağı ince bağırsaktır: kimyasal sindirim ağız, mide ve ağırlıklı olarak ince bağırsakta gerçekleşir.
Bu ünitede enzimler adlarıyla değil, görevleriyle anılıyor (“tükürükte bulunan enzim”, “pankreastan salgılanan enzim”). Bilimsel adları merak edersen: tükürükteki karbohidrat enzimi amilaz, mideki protein enzimi pepsin, pankreasın protein enzimi tripsin, yağ enzimi lipaz olarak adlandırılır. Bu adlar bu ünitenin konusu değildir; testte de kullanılmadı.
Proteinlerin kimyasal sindirimi midede başlar. Mide öz suyu içinde bulunan HCl, ortamın pH değerini düşürerek ve proteinlerin üç boyutlu yapısını bozarak denatüre eder. Denatüre olmuş proteinler, sindirim enzimlerinin etkisine daha açık hâle gelir.
HCl ile proteinlerin sindiriminde görev alan enzim aktifleşir. Bu enzim sayesinde proteinler küçük polipeptitlere dönüştürülür.
Denatürasyon, proteinin katlanmış üç boyutlu şeklinin açılmasıdır; amino asit dizisi değişmez, yalnız şekli bozulur. Katlanmış bir ipin açılması gibi düşün: enzim artık ipin her yerine ulaşabilir.
Midede yüksek asit ortamı ve sindirim enzimleri olmasına rağmen mide bunlardan zarar görmez. Çünkü midenin iç duvarını kaplayan hücrelerin salgıladığı mukusla mide iç duvarının sindirilmesi engellenmiş olur.
Mideden ince bağırsağa geçen küçük polipeptitler, pankreastan salgılanan öz suyun içindeki sindirim enzimleri ile hidroliz edilerek daha küçük polipeptitlere dönüştürülür. Bu polipeptitler, ince bağırsak epitel hücrelerinden salgılanan sindirim enzimleri ile amino asitlere ayrılır. Böylece proteinlerin sindirimi ince bağırsakta tamamlanmış olur.
Yağların sindirimi, ince bağırsakta karaciğerden salgılanan safra sıvısı ile yağların daha küçük yağ damlacıklarına dönüşmesiyle başlar. Böylece yağların sindiriminde görev alan enzimlerin etki edeceği yüzey alanı artar.
Ardından pankreastan salgılanan öz suyun içinde bulunan sindirim enzimi, yağ damlacıklarını hidroliz ederek yağ asitleri ve gliserole parçalar. Yağların sindirimi ince bağırsakta tamamlanmış olur.
Yağ, sindirimi ağızda ve midede başlamayan tek besin grubudur. Tablo 1.2’de sindirim bölgesi olarak yalnız ince bağırsak yazmasının sebebi budur.
Kaydırak, safranın yağ damlasını kaç parçaya böldüğünü değiştirir. Toplam yağ miktarı sabit kalır; değişen tek şey enzimin ulaşabildiği yüzeydir.
Safrada sindirim enzimi bulunmaz. Safranın içeriğinde su, bikarbonat iyonları, safra tuzları, kolesterol, yağ asitleri ve bilirubin vardır. Safra tuzları, besinlerdeki yağ damlacıklarının daha küçük parçalara ayrılmasını sağlar — bu mekanik bir iştir. Ayrıca safra, yağda çözünen vitaminlerin emilmesini kolaylaştırır.
Sindirilmiş besinlerin sindirim kanalından kana geçişine emilim denir. Sindirilmiş besinler, su, mineraller ve iyonlar; sindirim kanalının ağız, mide, ince bağırsak ve kalın bağırsak bölümlerinden emilebilir. Bu emilimin büyük bir bölümü ince bağırsağın orta ve son kısmında gerçekleşir.
İnce bağırsağın iç yüzeyinde parmak şeklinde ve çıkıntılar hâlinde bulunan yapılardır. İç kısımlarında kılcal kan damarları ile lenf kılcalları bulunur. Emilen madde, bu iki yoldan birine girer.
Villusları oluşturan her bir hücrenin bağırsak iç yüzeyine (boşluğuna) bakan kısmında bulunan fırça şeklindeki sitoplazmik uzantılardır.
Sıralamayı karıştırma: kıvrım en büyüğü, üzerinde villuslar, villusu oluşturan hücrenin üzerinde mikrovilluslar. Yani mikrovillus villusun küçüğü değil, villusu oluşturan hücrenin uzantısıdır.
Bağırsak iç yüzeyinin bağırsak boşluğuna doğru oluşturduğu kıvrımlar, villus ve mikrovilluslar bağırsak yüzey alanını büyük ölçüde artırır. İnce bağırsağın yüzey alanı bu kıvrımlar sayesinde yaklaşık 200–300 m²’ye ulaşır. Bu geniş yüzey, sindirilmiş besin maddelerinin etkin bir şekilde emilmesinde önemli rol oynar.
Karşılaştırma için: bir tenis kortunun alanı yaklaşık 260 m²’dir. Yani ince bağırsağının iç yüzeyi bir tenis kortu kadardır.
İnce bağırsaktan emilim, yoğunluk farkına bağlı olarak pasif veya aktif taşımayla gerçekleşir. Glikoz, amino asitler, vitaminler (özellikle B ve C vitaminleri), su ve mineraller öncelikle bağırsak boşluğundan epitel hücrelerine geçer. Daha sonra villusların iç kısmındaki kılcal damarlarla emilir.
Yağların sindirilmesiyle oluşan yağ asidi ve gliserol, bağırsak epitel hücrelerine geçtikten sonra tekrar trigliseritler hâline getirilir. Protein ve kolesterolle kaplanan trigliseritler, şilomikron adı verilen yapıyı oluşturur. Şilomikronlar önce villusun iç kısmındaki lenf kılcallarına, daha sonra kan dolaşımına katılır. Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminleri de ince bağırsaktan emilerek lenf yoluyla taşınır.
Lenf dolaşımı, vücutta sıvı dengesi ve bağışıklığın korunmasında önemli rol oynayan bir sistemdir. Dokularda biriken fazla sıvıyı toplar ve yeniden kana kazandırır. Aynı zamanda bağışıklık hücrelerinin taşınmasında görev alarak enfeksiyonlara karşı koruma sağlar.
Kalın bağırsakta minerallerin (elektrolitlerin) ve suyun emilimi gerçekleşir. Ayrıca kalın bağırsakta yaşayan bakteriler tarafından üretilen K ve B vitaminleri de kalın bağırsaktan emilir. Suyun emilimi ozmoz ile, minerallerin emilimi ise pasif veya aktif taşıma ile gerçekleşir. Su emilimi gerçekleştikten sonra sindirilmeyen katı atıklar dışkı olarak anüsten dışarı atılır.
Elektrolit, suda çözündüğünde iyon veren mineral demektir. Ozmoz ise suyun, yoğunluk farkı nedeniyle zar üzerinden geçişidir.
Doğrudan bağırsak kılcallarına emilen besinler, kan yoluyla öncelikle karaciğere gider. Karaciğere giden besin maddeleri, vücuda dağılmadan önce birtakım değişikliklere uğratılır. Ayrıca besinlerle alınmış bazı zehirli maddelerin tüm vücuda dağılmadan karaciğerde dönüştürülmesi sağlanır.
Besin açısından zengin kan, karaciğerden sonra kalbe gider ve oradan tüm vücuda dağıtılır. Böylece besin maddeleri, enerji üretiminde veya yapı malzemesi olarak kullanılmak üzere hücrelere ulaştırılmış olur.
İlaçlar sindirim sisteminin farklı bölümlerinden (ağız, mide, bağırsak vb.) emilebilir. İlaç emiliminin doğru gerçekleşebilmesi için bazı ilaçların aç karnına veya farklı besin gruplarıyla alınması gerekebilir. Bu nedenle ilaçları doktorun önerdiği şekilde kullanmak önemlidir.
Karbohidrat, yağ, protein gibi moleküllerin sindirimi, emilimi ve taşınması vücudun sağlıklı çalışabilmesi için önemlidir. Çünkü hücrelerdeki metabolik faaliyetler için gereken enerji organik besinlerden elde edilir.
İnsanlarda beslenme yoluyla alınan besinler sindirim sisteminde daha küçük bileşenlere ayrılarak, dolaşım sistemi aracılığıyla hücrelere taşınır. Hücrelerde bu besin maddeleri farklı biyokimyasal süreçlerde kullanılır; bu süreçlerden biri de hücresel solunum ile ATP üretimidir. Üretilen ATP, hücrelerde gerçekleşen metabolik olaylarda kullanılır.
Sorular ve şıklar her turda karışıyor.
Kuru ekmeği bir dakika çiğnersen ağzında hafif tatlı bir tat oluşur. Sebebi: karbohidratların sindirimi ağızda tükürükle başlar ve tükürükteki enzim nişastayı maltoza parçalar. Yani o tatlılık, sindirimin ilk ürünüdür.
Kutuda “aç karnına alınız” yazması keyfî değil. İlaçlar sindirim sisteminin farklı bölümlerinden emilebilir ve emilimin doğru olması için bazılarının aç karnına veya farklı besin gruplarıyla alınması gerekir. Bu yüzden ilaçları doktorun önerdiği şekilde kullanmak gerekir.
Mide öz suyu HCl içerir ve pH’ı çok düşürür. Mide bundan zarar görmez, çünkü iç duvarını kaplayan hücrelerin salgıladığı mukus kendi kendini sindirmesini engeller. O koruma zayıfladığında ortaya çıkan yanma hissi, midenin kendi asidini hissetmesidir.
Yağların sindirimi ne ağızda ne midede başlar; yalnız ince bağırsakta olur ve önce safranın yağı damlacıklara ayırması gerekir. Yağlı bir öğünün mideyi uzun süre dolu hissettirmesinin bir sebebi budur: iş asıl aşağıda, ince bağırsakta yapılıyor.
Kalın bağırsakta yaşayan bakteriler K ve B vitaminleri üretir ve bu vitaminler orada emilir. Ayrıca kalın bağırsakta suyun büyük kısmı geri emilir. Bu iki süreç aksadığında hem vitamin dengesi hem dışkının kıvamı etkilenir.
Muzdaki karbohidratlar sindirilip monosakkaritlere ayrılır, villuslardaki kılcal damarlara emilir, kanla önce karaciğere gider, oradan kalbe, sonra tüm vücuda. Kasına ulaşan glikoz, hücresel solunumla ATP’ye çevrilerek harcanır. “Enerji almak” dediğin şeyin tam yolu budur.
Eczaneden alınan A, D, E ve K vitaminlerinin “yemekle birlikte alın” denmesinin sebebi, bunların yağda çözünen vitaminler olmasıdır. İnce bağırsaktan emilip lenf yoluyla taşınırlar ve safra emilimlerini kolaylaştırır. Yağsız bir öğünle alındıklarında emilimleri zayıflar.
İçtiğin suyun büyük kısmı kalın bağırsakta ozmozla geri emilir. Yeterince su içmediğin günlerde vücut atıklardan daha çok su çeker; atık daha fazla katılaşır. Kalın bağırsakta sindirim gerçekleşmez — orada olan şey su ve mineral emilimidir.
Hasta olduğunda boynundaki bezlerin şişmesi lenf dolaşımıyla ilgilidir. Lenf, dokularda biriken fazla sıvıyı toplayıp yeniden kana kazandırır ve bağışıklık hücrelerini taşır. Aynı sistem, bağırsakta emilen yağların (şilomikronların) da taşıma yoludur.
İnsanda sindirim kanalı ve karaciğer, pankreas, safra kesesi gibi yardımcı organların görevleri, karbohidratların ağızda başlayıp midede duraklaması ve ince bağırsakta tamamlanması, proteinlerin midede HCl ile denatüre edilmesi ve ince bağırsakta amino asitlere ayrılması, yağların yalnız ince bağırsakta safra ve pankreas enzimiyle sindirilmesi, pankreas öz suyu ile safranın içerikleri, emilimin tanımı, villus ve mikrovillus yapısı ile 200–300 m²lik yüzey alanı, kan ve lenf yoluyla taşınma, şilomikron oluşumu, kalın bağırsakta su ve mineral emilimi, besinlerin önce karaciğere sonra kalbe gitmesi ve hücresel solunumla ATP üretimi
Sindirim kanalı: ağız – yutak – yemek borusu – mide – ince bağırsak – kalın bağırsak – anüs. Yardımcı organlar: karaciğer, pankreas, safra kesesi. Yardımcı organların içinden besin geçmez; salgılarını kanala gönderirler.
Ağız: mekanik ve kimyasal sindirimin başladığı ilk yer; karbohidrat sindirimi başlar; su ve bazı mineraller emilir. Mide: geçici depolama, mekanik ve kimyasal sindirim, protein sindirimi. Karaciğer: safra üretimi, toksinlerin zararsız hâle getirilmesi, kan şekerinin düzenlenmesi. Safra kesesi: safranın depolanıp ince bağırsağa salgılanması. Pankreas: sindirim enzimleri ve bikarbonat salgılar. İnce bağırsak: kimyasal sindirimin büyük kısmı ve emilim. Kalın bağırsak: su geri emilimi, bakterilerce B ve K vitamini sentezi; sindirim gerçekleşmez.
Karbohidratlar: ağız + ince bağırsak → monosakkaritler. Proteinler: mide + ince bağırsak → amino asitler. Nötral yağlar: yalnız ince bağırsak → yağ asitleri + gliserol. Kimyasal sindirim ağız, mide ve ağırlıklı olarak ince bağırsakta gerçekleşir.
Ağızda tükürük enzimiyle nişasta ve glikojen → küçük polisakkaritler + maltoz. Midede sindirilmez (asidik ortam enzimin aktivitesini durdurur). İnce bağırsakta pankreas enzimi (tükürüktekinden daha etkili) → maltoz ve küçük polisakkaritler. İnce bağırsak epitel enzimleri → yapı taşları. Sindirim ince bağırsakta tamamlanır.
Midede HCl pH’ı düşürür ve proteinleri denatüre eder; ayrıca protein enzimini aktifleştirir → küçük polipeptitler. Mideyi mukus korur. İnce bağırsakta pankreas enzimleri → daha küçük polipeptitler; epitel enzimleri → amino asitler. Sindirim ince bağırsakta tamamlanır.
Yalnız ince bağırsakta. Önce safra sıvısı yağları küçük damlacıklara dönüştürür → enzimin etki edeceği yüzey alanı artar. Sonra pankreas enzimi hidrolizle yağ asitleri ve gliserole parçalar.
Bir kanalla ince bağırsağın başlangıç kısmına dökülür. Bikarbonat iyonları bakımından zengindir ve asitli mide içeriğini nötralize eder. Yağ, karbohidrat, nükleik asit ve protein sindiren enzimleri içerir.
Karaciğerde üretilir, safra kesesinde depolanır, bir kanalla ince bağırsağın başlangıç kısmına dökülür. İçeriği: su, bikarbonat iyonları, safra tuzları, kolesterol, yağ asitleri, bilirubin. Safrada sindirim enzimi bulunmaz. Safra tuzları yağ damlacıklarını böler; safra ayrıca yağda çözünen vitaminlerin emilimini kolaylaştırır.
Emilim: sindirilmiş besinlerin sindirim kanalından kana geçişi. Ağız, mide, ince ve kalın bağırsakta olabilir; büyük bölümü ince bağırsağın orta ve son kısmında. Villus: ince bağırsağın iç yüzeyinde parmak şeklinde çıkıntılar; içinde kılcal kan damarları ve lenf kılcalları. Mikrovillus: villusu oluşturan hücrelerin bağırsak boşluğuna bakan yüzündeki fırça şeklinde sitoplazmik uzantılar. Kıvrım + villus + mikrovillus → yüzey ≈ 200–300 m².
Kan yolu: glikoz, amino asitler, vitaminler (özellikle B ve C), su ve mineraller → epitel hücreleri → kılcal damarlar. Emilim yoğunluk farkına bağlı pasif veya aktif taşımayla. Lenf yolu: yağ asidi + gliserol epitelde tekrar trigliserit olur, protein ve kolesterolle kaplanıp şilomikron oluşturur → lenf kılcalları → kan dolaşımı. A, D, E, K vitaminleri de lenf yoluyla taşınır.
Mineral (elektrolit) ve su emilimi. Suyun emilimi ozmozla, minerallerin emilimi pasif veya aktif taşımayla. Bakterilerce üretilen K ve B vitaminleri burada emilir. Sindirim gerçekleşmez; artıklar depolanır, su emilimiyle katılaşır ve dışkı olarak anüsten atılır.
Bağırsak kılcallarına emilen besinler kan yoluyla önce karaciğere gider; orada birtakım değişikliklere uğratılır ve zehirli maddeler tüm vücuda dağılmadan dönüştürülür. Besin açısından zengin kan karaciğerden sonra kalbe gider, oradan tüm vücuda dağıtılır. Hücrede hücresel solunumla ATP üretilir.
① Midede karbohidrat sindirilmez: asidik ortam, ağızdan gelen enzimin aktivitesini durdurur. ② Safrada sindirim enzimi bulunmaz; yağı damlacıklara ayırması mekanik bir iştir. ③ Kalın bağırsakta sindirim gerçekleşmez; orada yalnız su ve mineral emilimi ile vitamin emilimi olur.