1-5. soruları aşağıdaki bilgilere göre cevaplayınız.
Aşağıda Doggerland kara parçası hakkında toplanmış bilgiler ve Avrupa kıtasının Son Buzul Dönemi’nden bugüne gelme sürecini gösteren haritalar var.
1. Haritalara göre Avrupa kıtasının bugüne kadar yaşadığı değişimlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? KB2.7
Haritayı soldan sağa okuduğunda üç şey birden değişiyor: buzul çekiliyor, deniz yükseliyor, kara küçülüyor. Şıkların dördü bu üçünden birini doğru anlatıyor.
Kara yüz ölçümünün azaldığını söyleyen şık ise haritanın tersini söylüyor. İlk panelde (MÖ 20 000) Kuzey Avrupa’nın neredeyse tamamı buzul örtüsünün altında — noktalı doku orayı kaplıyor. İkinci panelde (MÖ 15 000) buzul çekilmiş ve altından daha geniş bir kara çıkmış: krem rengi kara sınırı Britanya ve İrlanda’nın çevresinde denize doğru uzanıyor, Doggerland turuncu olarak açıkça görünüyor. Yani bu iki panel arasında görünen kara artmıştır, azalmamıştır. Küçülme daha sonra, günümüze gelirken oluyor.
Deniz seviyesinin daha alçak olduğunu söyleyen şıkkı seçtiysen: o doğru. İkinci paneli üçüncüyle karşılaştır — bugün deniz olan geniş alanlar orada kara. Deniz alçaksa kara geniştir; ikisi aynı şeyin iki yüzü.
Dağ buzullarını seçtiysen: ikinci panelde Alpler’de ve İskoçya’da beyaz lekeler var, gösterge onları “Dağ Buzulu” diye adlandırıyor. Günümüz panelinde bu lekeler çok daha küçük. Şık doğru.
2. MÖ 20 000 yılından günümüze kadar Avrupa kıtasında yaşanan değişimler aşağıdakilerin hangisinde doğru sırayla verilmiştir? SBAB4.1
Zinciri sebepten sonuca kur. Buzullar erirse o su nereye gider? Denize. Deniz yükselirse alçak kara ne olur? Sular altında kalır. Sıra bu yüzden buzulun çekilmesi → denizin yükselmesi → Doggerland’ın batması.
Doğru cevabı ayırt etmenin kısa yolu: Doggerland’ın batışı en sonda olmalı, çünkü hem buzulun erimesinin hem denizin yükselmesinin sonucudur. Batışı başa koyan şıkta sonuç sebebin önüne geçmiş oluyor.
“Buzulların ilerlemesi” ya da “denizin alçalması” geçen şıkları seçtiysen: bunlar Buzul Çağı’na girişi anlatıyor. Soru ise MÖ 20 000’den günümüze geliyor, yani buzul çağından çıkış yönünde. Yön ters olduğu için ikisi de elenir.
Doggerland’ın oluşması ile başlayan şıkta da aynı sorun var: Doggerland MÖ 20 000’de zaten vardır, haritanın ilk panelinde duruyor. Bu aralıkta oluşmuyor, kayboluyor.
3. Verilen bilgiler ve haritalar birlikte değerlendirildiğinde Doggerland’da yaşanan değişimle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir? SBAB4.2
Elimizde ne var? Buzul çağının sona ermesi, buzulların erimesi, denizin yükselmesi ve bir kara parçasının kaybolması. Bunların hepsi doğal bir süreç: MÖ 15 000’de fabrika, otomobil ya da fosil yakıt yok. Metnin ve haritanın taşıdığı bilgiyle tam olarak örtüşen yargı budur.
İnsan etkisi de vardır diyeni seçtiysen: bu, bugünün küresel ısınmasını geçmişe taşımak olur. Mezolitik topluluklar avcı ve toplayıcıdır; kıtasal ölçekte bir iklimi değiştirecek etkileri yoktur. Metin de böyle bir şey söylemiyor — burada insan iklimi değil, iklim insanı değiştiriyor.
“Yalnızca avcı-toplayıcıların zararıyla” diyen şık aynı hatanın daha uç hâli; ayrıca yalnızca sözcüğü onu tek başına yanlış yapıyor.
“En önemli nedendir” diyeni seçtiysen: iddia doğru yönde ama fazla büyük. Verilen bilgi tek bir bölgeye ait; ondan yeryüzündeki bütün coğrafi değişimler için bir sıralama çıkaramazsın. Bağlam temelli soruda en sık ceza alan davranış budur — veriden çıkanı bir adım aşmak.
“Daha yavaş ilerlediğini kanıtlamaktadır” diyen şık ise iki hızı karşılaştırıyor; oysa elimizde yalnız bir tanesi var. Karşılaştırma için ikinci ölçüm gerekir.
4. İklimdeki köklü değişimlerin insan topluluklarına etkisiyle ilgili aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılabilir? KB2.20
Bilgiler bir zinciri tamamlıyor: iklim değişti → deniz yükseldi → bir yaşam alanı kayboldu → orada yaşayan insanlar göç etmek zorunda kaldı. Yani iklim, hem coğrafyayı hem insanların nerede yaşadığını belirlemiş. Doğru seçenek tam olarak bunu söylüyor ve fazladan hiçbir iddia taşımıyor.
“Her seferinde daha verimli ekosistemlere” diyeni seçtiysen: metin göçün zorunlu olduğunu söylüyor, daha iyisine gidildiğini değil. Mezolitik halk nehirleri, bataklıkları ve zengin biyoçeşitliliği olan bir bölgeyi kaybediyor. “Her seferinde” de ayrıca kanıtlanamaz bir genelleme.
“Yerleşik medeniyet kurmayı başarmıştır” diyen şık metnin tersini söylüyor: iklim kalıcı olmadı, bölge sular altında kaldı, halk göç etti.
Tarım ve hayvancılığa geçiş ile jeolojik olaylar şıklarını seçtiysen: ikisi de kendi başına tartışılabilir konular, ama burada verilen bilgide ne tarıma geçişten ne deprem-volkan gibi jeolojik olaylardan söz ediliyor. Sayfada olmayan bir şeyi karşılaştıramazsın.
5. Avrupa kıtasının Son Buzul Dönemi’nden günümüze geçirdiği değişim dikkate alındığında, gelecekte kıtanın görünümü aşağıdaki haritalardan hangisine benzer şekilde değişebilir? SBAB4.3
Önce eğilimi yaz: buzul eriyor → deniz yükseliyor → kara küçülüyor. Üç panelin anlattığı bu. Soru “bu eğilim sürerse” diyor, o hâlde aranan harita bugünden daha çok su altında kalmış bir Avrupa olmalı. Bilgi kutusu büyüklüğü de veriyor: bütün buzullar erirse deniz 60 m yükselecek.
Doğru harita, karası açıkça küçülmüş olandır: Kuzey Denizi ve Baltık içeri doğru genişlemiş, Hollanda–Danimarka kıyıları geri çekilmiş, üstelik hiç buzul yok — çünkü hepsi erimiş durumda.
İskandinavya’sı ve Alpler’i beyaz olan haritayı seçtiysen: en kolay düşülen tuzak bu. Orada da kara az görünür, ama sebebi farklı — kara buzulla örtülü. Bu, buzul çağının geri dönmesi demektir, yani eğilimin tam tersi. Bir haritada karanın az görünmesi tek başına yetmez, niçin az göründüğüne bakman gerekir.
Britanya’nın ana karaya bağlı olduğu haritayı seçtiysen: o, denizin çekildiği bir gelecek. Doggerland’ın geri dönmesi ancak deniz alçalırsa olur; eğilim bunun tersini gösteriyor.
Kıyı çizgisi bugünküyle aynı olan iki haritayı seçtiysen: onlar “hiçbir şey değişmez” diyor. Oysa soru zaten bir değişim eğilimi verip onun devamını istiyor.
