AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 22 · DOĞA OLAYLARININ GELECEĞİ

İklim değişikliği, iklimin ortalama durumunda veya değişkenliğinde uzun yıllar boyunca süren istatistiksel değişmeler olarak tanımlanabilir. Bu değişiklikler, doğal süreçler (Güneş’ten gelen enerjinin değişmesi, volkanik faaliyetler vb.) veya beşerî faaliyetlere bağlı olarak gerçekleşir.

Beşerî kaynaklı iklim değişikliğinin temelinde 1800’lü yıllardan bu yana kullanımı sürekli artan fosil yakıtlar, aerosol emisyonlarının artması ve arazi kullanımındaki plansızlıklar vardır.

Tanımda iki anahtar var. Birincisi uzun yıllar: bir yılın sıcak geçmesi iklim değişikliği değildir, hava olayıdır. İkincisi istatistiksel: değişen tek tek günler değil, ortalamalar ve değişkenliktir. Kaynak nedeni de ikiye ayırıyor — doğal süreçler ve beşerî faaliyetler. Süreç insan kaynaklı nedenlerle hızlandığı için etkileri çok daha güçlü hissedilmekte, doğal ve beşerî çevrenin bu değişikliğe uyumu zorlaşmaktadır.

Sera etkisi tanımı adım adım şu: Güneş’ten gelen kısa dalga boylu ışınlar yeryüzü tarafından soğurulduktan sonra uzun dalga boylu ısı enerjisi olarak geri salınır. Uzun dalga boylu ısı enerjisinin atmosferdeki su buharı, karbondioksit, metan, azot oksit gibi sera gazları tarafından soğurularak atmosferi ısıtmasına atmosferin sera etkisi denir. Canvasta sarı oklar Güneş’ten gelen kısa dalga ışınları, kırmızı oklar yeryüzünün geri saldığı uzun dalga ısı enerjisini gösteriyor. Kaydırak atmosferdeki sera gazı yoğunluğunu artırıyor: katman kalınlaştıkça uzaya kaçabilen kırmızı ok sayısı azalıyor, geri dönen ok sayısı artıyor ve sağdaki sıcaklık göstergesi yükseliyor. Katmanın içindeki dört etiket birer sera gazıdır: su buharı, karbondioksit, metan, azot oksit. Dikkat: kaydırak gelen ışın sayısını hiç değiştirmiyor — ısınmanın nedeni Güneş’in daha çok ışın göndermesi değil, çıkışın kapanmasıdır.

Sera etkisi atmosferin doğal bir işlevidir — bir tanımdır, bir sorun değil. Sorun, o işlevin artırılmasıdır: son 150 yıldır enerji üretimi, ulaşım ve sanayileşme gibi insan etkinlikleri sonucu atmosferde artan sera gazları ve parçacıklar atmosferin sera işlevini artırarak küresel ısınma olarak adlandırılan sıcaklık artışına neden olmuştur.

Zincirin tamamı sınavda tek soruda sorulur: sera gazları ve aerosol emisyonlarının artması + arazi kullanımındaki değişiklikler → küresel ısınma → iklim sisteminde değişim → doğal ve beşerî çevrenin olumsuz etkilenmesi. Küresel ısınma bu zincirin ortasındadır: hem sonuç hem neden.

Her düğme bir etki alanı. Canvasta o alanın kendi şeması çiziliyor: buzullarda erimeyle birlikte yansıyan ışın (albedo) oklarının azalması, deniz seviyesinde 1900’den bugüne yükselen su çizgisi, yağış ve kuraklıkta birbirine zıt görünen iki okun aynı anda büyümesi, biyomlarda tundranın kutba doğru kayması, okyanuslarda dört değişkenin birlikte hareketi, su rezervlerinde kar yerine yağmurun sızma oranını düşürmesi, yerleşmede betonlaşan kentin ısı adası hâline gelmesi, sağlık ve ekonomide doğrudan ve dolaylı etkilerin ayrılması. Altta o alanın cümlesi ve varsa sayısı yazıyor.

İki sayı burada birleşiyor: deniz seviyesi, 1900 yılından bu yana yaklaşık 20 cm yükselmiş ve yılda ortalama 0,37 cm yükselmeye devam etmektedir. Kaydırağı yıl boyunca sürüklediğinde su çizgisi yükseliyor, kıyıdaki tarım arazisi ve yerleşme kademe kademe su altında kalıyor. Sol üstteki sayaç o yıla kadar biriken yükselmeyi santimetre olarak veriyor; 2026’dan sonrası yılda 0,37 cm ile ilerletiliyor. Alttaki dört kutu olumsuz etkileri sırayla açıyor: kıyı bölgelerinde nüfusun yer değiştirmesi, tarım arazilerindeki kayıplar, kıyılardaki klimatik-hidrolojik afet riskinin artması ve kıyı akiferlerinin bozulması.

Aşırı yağışlar, son 110 yılda %8,5 oranında artmıştır. Yağış miktarında kaydedilen artışın tropikal siklonların etkisiyle gelecekte daha da fazlalaşacağı öngörülmektedir. Yağışlardaki artışa rağmen kuraklığın etki alanının genişleyeceği düşünülmektedir. Birbirine zıt gibi görünen bu iki durumun nedeni küresel sıcaklık artışının buharlaşma ve terlemeyi artırmasıdır.

Mekanizma şu: daha sıcak hava daha çok nem taşır, bu yüzden yağdığında daha şiddetli yağar — ama aynı sıcaklık toprak ve bitkiden suyu daha hızlı çeker. Sonuç: yağışın toplamı artarken toprakta kalan su azalır. Kuraklığın ölçütü yağış miktarı değil su açığı olduğu için ikisi çelişmez.

Su rezervleri anlatımı tek bir karşılaştırmaya dayanıyor: iklim değişikliğine bağlı olarak birçok bölgede yağışların kar yerine yağmur şeklinde düşeceği öngörülmektedir. Yağmur sularının yer altına sızma oranı ise kar sularına göre daha düşük olduğu için yer altında ve barajlardaki su seviyesi azalacaktır. Canvasta iki kutu yan yana duruyor ve aradaki ok ilişkiyi yazıyor.

Kurak, yarı kurak ve yarı nemli iklim bölgelerinde iklim değişikliği, insan faaliyetleri vb. nedenlerle gerçekleşen arazi tahribatına çölleşme denir.

Çölleşme; biyoçeşitlilik, yoksullukla mücadele, gıda temini, sosyoekonomik istikrar, sürdürülebilir kalkınma gibi konuları etkileyen küresel bir sorundur.

Tanımın üç sınırı sınavda ayrı ayrı sorulur. Nerede: kurak, yarı kurak ve yarı nemli bölgelerde — yani zaten çöl olan yerlerde değil, çöl olmayan ama olmaya aday yerlerde. Neden: iklim değişikliği ve insan faaliyetleri, ikisi birlikte. Ne: arazi tahribatı. Çölleşme bir süreçtir, bir yer adı değildir.

Beş alan sayılıyor: Afrika, Orta Doğu, Avustralya, Güneybatı Çin ve Güney Amerika’nın batısı. Düğmelerle bu alanları tek tek dolaşabilirsin. Son düğme haritayı Türkiye’ye çeviriyor: çölleşme tehdidi Türkiye’nin iç kesimlerinde de oldukça yüksek seviyededir — şematik Türkiye kutusunda İç Anadolu ve çevresindeki iller işaretleniyor. Türkiye’nin kıyıları değil iç kesimleri risk altındadır; nedeni tanımdaki “yarı kurak” ölçütüdür.

Dünya devletleri, küresel bir sorun hâline gelen çölleşmeye karşı BM öncülüğünde çeşitli çözüm arayışlarına girmiştir. Bu bağlamda 197 ülkenin taraf olduğu BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (1994) imzalanmış ve mevcut sorunun çözümüne yönelik eylem planları hazırlanmasına karar verilmiştir.

İki sayı birlikte tutulur: 1994 ve 197 ülke. Bu sözleşme 04. bölümdeki iklim anlaşmalarından ayrıdır — konusu iklim değil çölleşmedir; sınavda listeye karıştırılarak sorulur.

Arama kutusuna “su”, “orman” ya da “ulusal” yazarak süzebilirsin.

Doğa ve medeniyet üzerindeki etkileri dikkate alındığında günümüzün öncelikli ve en fazla çözüme ihtiyacı olan sorunu küresel iklim değişimidir. Büyük ölçüde insan kaynaklı bu sorunun çözümüne yönelik uluslararası çözüm arayışları ortaya çıkmıştır.

Sorunun sınır tanımaması çözümü de sınır ötesine taşıyor: bir ülkenin tek başına aldığı önlem atmosferi ortak olan bir gezegende yeterli olmuyor.

Düğmelerle şeridi gezebilirsin; seçili noktanın yılı, adı ve karşılığı altta yazıyor. Sıra ezberlenmesi gereken hâliyle şudur: Viyana Sözleşmesi (1985) · Montreal Protokolü (1987) · Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) (1988) · BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (1992) · Kyoto Protokolü (1997) · Paris Anlaşması (2015). Şeridin altında ayrıca Türkiye’nin iki tarihi işaretli: Paris Anlaşmasını 2016 yılında imzalamış ve 2021 yılında onaylamıştır; aynı yıl Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ismi Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı olarak değiştirilmiştir.

Türkiye Paris Anlaşmasını 2016 yılında imzalamış, 2021 yılında onaylamıştır. İki fiil ayrı yıllara aittir; sınavda “Türkiye Paris Anlaşmasına hangi yıl taraf olmuştur” sorusunda beklenen yıl 2021, “hangi yıl imzalamıştır” sorusunda 2016’dır.

2021 yılının ikinci işareti bakanlık adının değişmesidir: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı → Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. İki olay aynı yıla düştüğü için birlikte sorulur.

Karbon ayak izi; enerji tüketimi, ulaşım, ısınma veya satın alınan ürünlerin üretim ve dağıtımı sırasında atmosfere salınan sera gazı miktarıdır. Karbon ayak izi kişisel davranışların küresel iklim değişimine etkisini anlamada kullanılır.

Tanımdaki dört kalem — enerji tüketimi, ulaşım, ısınma, satın alınan ürünlerin üretim ve dağıtımı — dikkat ister: sonuncusu senin hiç görmediğin bir fabrikada ve bir kamyonda oluşur ama senin ayak izine yazılır. Kaynak ölçünün amacını da veriyor: kişisel davranışların küresel etkisini anlamak.

Son yıllarda “sıfır karbon” veya “düşük karbon” olarak nitelendirilen politikalara geçişin ülke ekonomilerine ciddi etkileri söz konusudur. Örneğin birçok ülkenin 2030’dan sonra benzinli ve dizel araçların trafiğe çıkmasına izin vermeyeceğini taahhüt etmesi, elektrikli otomobil teknolojilerine yatırım yapma zorunluluğunu doğurmuştur.

Bu örnek iklim politikasının ekonomik yüzünü gösteriyor: karar bir çevre kararıdır ama sonucu bir sanayi yatırımı zorunluluğudur. Aynı mantık iklim değişikliğinin ekonomiye etkisinde de geçerli — kaynak gıda üretimine doğrudan, ekonomik büyüme ve gelir dağılımına dolaylı etkiden söz ediyor.

Rastgele bir sonuç, bir tarih ya da bir sayı gelir; hangi başlığa ait olduğunu seçersin.