Yanlış kullanılan arazi, geri dönmeyen atık
Ünite üç parçadan oluşuyor ve üçü bir zincirin halkaları. Önce arazi planlaması: arazilerin jeolojik, jeomorfolojik, bitki örtüsü, su kaynakları, toprak vb. özelliklerinin dikkate alınarak kullanılmasına arazi planlaması denir. Sonra küresel çevre sorunları — bu kez sayılarıyla birlikte: 70 yıl içerisinde deniz seviyesinin ortalama 48 cm yükselmesi bekleniyor. En sonda atıklar ve geri dönüşüm: atığın üç hâli, dört ambalaj türü ve geri dönüşümün beş kazancı.
Arazilerin jeolojik, jeomorfolojik, bitki örtüsü, su kaynakları, toprak vb. özelliklerinin dikkate alınarak kullanılmasına arazi planlaması denir.
Arazi potansiyeline uygun olmayan kullanım arazinin yanlış kullanımı olarak nitelendirilmektedir. Yanlış arazi kullanımıyla toprağın verimi düşmekte ve arazide birtakım bozulmalar meydana gelmektedir.
Tanımın çekirdeği tek sözcük: potansiyel. Bir arazi kendi potansiyeline uygun kullanılırsa planlama, uygun kullanılmazsa yanlış kullanımdır. Sonucu da iki başlıkta veriliyor: toprağın veriminin düşmesi ve arazide bozulmalar.
Aşağıdaki tabloda altı yanlış kullanım örneği ile bunların doğru karşılıkları karışık duruyor. Her satır için doğru sütuna işaret koy — yanlış arazi kullanımı ya da arazi potansiyeline uygun kullanım — sonra Denetleye bas. Zorlanılan satır genellikle çayır ve meraların tarım alanı olarak kullanılmasıdır: tarım "iyi" bir faaliyet gibi görünür, ama arazinin potansiyeli mera ise tarım yanlış kullanımdır.
On ölçütün dokuzu doğal, biri beşerîdir: tarihî yapı. Bu, "aşağıdakilerden hangisi doğal bir ölçüt değildir" sorusunun hazır cevabıdır. Ayrıca doğal kaynaklar ile yer altı kaynakları ayrı maddeler olarak sayılıyor.
Altı örneğin sonuncusu ünitenin üçüncü bölümüne köprü kuruyor: atıklar aynı zamanda bir arazi kullanımı sorunudur.
Canvas bir yamaç kesiti çiziyor. Eğim kaydırağını yükselttiğinde yamaç dikleşir; kullanım düğmeleriyle o yamaca ne yapıldığını seçersin: orman, çayır-mera, tarım ya da yerleşme. Kesitin üstündeki toprak katmanı, seçilen kullanım o eğime uygun değilse aşağı doğru kaymaya başlar ve sağdaki iki çubuk hareket eder: toprağın verimi düşer, arazideki bozulma artar. Eğim yüksekken tarım seçtiğinde toprak en hızlı şekilde kayar — çünkü kaynak eğimli arazilerde yapılan tarımsal faaliyetleri yanlış kullanım örnekleri arasında sayıyor. Aynı eğimde orman seçtiğinde katman yerinde kalır. Kutunun altındaki etiket, o eğim-kullanım bileşiminin arazi potansiyeline uygun mu, yoksa yanlış kullanım mı olduğunu yazar.
Küresel iklim değişikliği, ozon tabakasının seyrelmesi, asit yağışları, çölleşme, biyoçeşitliliğin azalması vb. olumsuzluklar küresel çevre sorunları olarak kabul edilmektedir. Bir önceki ünitede bu sorunların tanımı vardı; burada ayrıntılı sonuçları ve sayıları var.
Canvas sera etkisinin oluşumunu adım adım çiziyor. Güneş’ten gelen ışınlar yeryüzüne ulaşıyor, yeryüzünden ısı yansıyor ve dört gaz — karbondioksit, metan, diazotoksit, kloroflorokarbon — bu ısının atmosfer dışına çıkmasını engelliyor. Kaydırağı sera gazı derişimi yönünde çevirdiğinde atmosferden kaçabilen ok sayısı azalıyor, geri dönen ok sayısı artıyor ve alttaki sıcaklık çubuğu yükseliyor. Sıcaklık belli bir düzeyi geçince sağdaki yedi sonuç kutusu sırayla açılıyor: buzulların erimesinin hızlanması, 70 yıl içerisinde deniz seviyesinin ortalama 48 cm yükselmesi, donmuş toprakların çözülerek metan gazını atmosfere bırakması, tarımsal üretimin olumsuz etkilenmesi, akarsu, göl ve yer altı su rezervlerinin azalması, insan sağlığının tehdit edilmesi ve orman yangınları, sel, kasırga, fırtına gibi afetlerin sıklaşması. Üçüncü kutu özellikle önemli: donmuş toprakların bıraktığı metan yeniden bir sera gazıdır, yani sistem kendi kendini besler — kaydırağı bırakırsan bile çubuk bir miktar yükselmeye devam eder.
Karbondioksit, metan, diazotoksit, kloroflorokarbon gibi gazlar yeryüzünden yansıyan ısının atmosfer dışına çıkmasını engelleyerek sera etkisinin artmasına ve dünyanın daha fazla ısınmasına neden olmaktadır. Sanayi Devrimi’nden sonra fosil yakıtların aşırı kullanımı, sanayileşme, hızlı nüfus artışı vb. nedenlerden dolayı sera etkisinde ciddi bir artış görülmektedir.
Küresel iklim değişikliğinin neden olduğu bazı olaylar:
Dört sera gazı adıyla sayılıyor: karbondioksit, metan, diazotoksit, kloroflorokarbon. Dikkat: kloroflorokarbon hem ozon seyrelmesinin hem sera etkisinin listesinde yer alıyor. Tek sayı da burada: 70 yılda ortalama 48 cm.
Stratosfer katmanı içerisinde yoğun olarak bulunan ozon gazının en önemli işlevi, Dünya’yı Güneş’ten gelen zararlı ultraviyole ışınlara karşı korumaktır. Klima, buzdolabı, sprey ve yangın söndürücü kullanımı ile ortaya çıkan CFC (kloroflorokarbon) gazları ozon moleküllerini parçalar ve ozon tabakasının seyrelmesine neden olur. Ozon gazının seyrelmesi sonucu yeryüzüne ulaşan ultraviyole ışınlarında ciddi artışlar gözlenir. Bu durum sonucunda insanlarda deri ve göz hastalıklarının artması ile bağışıklık sisteminin zayıflamasına bağlı olarak çeşitli hastalıklar oluşabilmektedir.
Bir önceki üniteye göre iki yeni bilgi var: CFC’nin çıktığı dört kaynak (klima, buzdolabı, sprey, yangın söndürücü) ve insandaki üç sonuç (deri hastalıkları, göz hastalıkları, bağışıklık sisteminin zayıflaması). Ozonun bulunduğu katman da adıyla veriliyor: stratosfer.
Asit yağışları, sülfür ve azot oksit gibi kimyasal maddelerin su buharı ile birleşerek aside dönüşmesi ve bu asidin yağmur veya kar olarak yeryüzüne düşmesi ile oluşur.
Asit yağışlarının neden olduğu başlıca çevre sorunları:
İki yeni ayrıntı: sorumlu maddeler adıyla veriliyor — sülfür ve azot oksit — ve asidin düşme biçimi ikiye ayrılıyor: yağmur veya kar. Hastalıklar da tek tek sayılıyor: guatr, kronik bronşit, astım, amfizem.
Kuraklık ve çölleşme: Yağışın az, su kaynaklarının yetersiz, kurak mevsimlerin uzun, toprağın ince ve gevşek, bitki örtüsünün seyrek olduğu alanlarda çölleşmenin daha hızlı olduğu söylenebilir.
Etkili olduğu alanlarda yaşanan başlıca olumsuzluklar:
Biyoçeşitliliğin azalması: Biyoçeşitliliğin hızla azalmasında etkili olan başlıca faktörler; madencilik faaliyetleri, tarımsal faaliyetler, şehirleşme ve artan enerji ihtiyacı şeklinde sıralanabilir. Çeşitli ekosistemler içerisinde yer alan ve nesli tehlike altında olan birçok tür; yaşam alanlarının bozulması, aşırı avlanma, gereğinden fazla tüketim gibi nedenlerle ani bir şekilde yok olma noktasına gelmektedir. Buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, bahar mevsimine ait özelliklerin erken görülmesi biyoçeşitliliğinin azalmasında iklim değişikliğinin olumsuz etkileri arasındadır.
Çölleşmenin sonuçlarından göçlerde artış beşerî bir sonuçtur ve akla en son geldiği için en çok sorulanıdır. Biyoçeşitlilikte ise iki ayrı liste var: doğrudan faktörler (madencilik, tarım, şehirleşme, enerji) ve iklim değişikliğinin etkileri (buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, bahar mevsimine ait özelliklerin erken görülmesi).
Beş düğme, beş küresel çevre sorunu. Seçtiğinde canvasın ortasında o sorun, çevresinde sonuçları çark şeklinde diziliyor; bir kola bastığında o sonucun kaynak cümlesi altta açılıyor. Çölleşmede ayrıca sol tarafta beş ortam koşulu çubuğu var — yağış azlığı, su kaynaklarının yetersizliği, kurak mevsimin uzunluğu, toprağın inceliği ve gevşekliği, bitki örtüsünün seyrekliği. Bu beş çubuk hep birlikte yükseldiğinde ortadaki "çölleşme hızı" göstergesi de yükseliyor; kural tam olarak bunu söylüyor: bu koşulların bulunduğu alanlarda çölleşmenin daha hızlı olduğu söylenebilir.
Herhangi bir faaliyet sonucu çevreye atılan veya bırakılan zararlı maddelere atık denir. Atıklar genel olarak katı, sıvı ve gaz atıklar şeklinde sınıflandırılabilir.
Üç düğme, atığın üç hâli. Gaz atıklarda canvas beş kaynağı — sanayi tesisleri, konutlar, taşıtlar, çöp depolama alanları, fosil yakıt kullanımı ve yangınlar — altta sıralıyor ve yukarı doğru çıkan gaz akışının vardığı üç sonucu gösteriyor: hava, su ve toprak kirliliği, sera etkisiyle küresel iklim değişikliği ve sülfür gibi bazı gazların su buharıyla birleşerek asit yağışlarını oluşturması. Katı atıklarda sekiz alt sınıf kutu kutu diziliyor; birine tıkladığında o konunun açıklaması çıkıyor ve sağdaki depolama kesiti çiziliyor — sızıntı suları ile depo gazı ayrı renkte, depolamanın zemin üzerinde yapılması gerektiği etiketle işaretli. Sıvı atıklarda bir su kesiti var ve üç kirlilik türü ayrı katman olarak gösteriliyor: fiziksel (sıcaklık, tat, koku değişimi), kimyasal (kurşun, civa gibi ağır metaller ile organik ve inorganik maddeler) ve biyolojik (algler, bakteriler, küfler). Sağ altta arıtma kolu var; açtığında arıtılan suyun gittiği iki yer beliriyor: çevrenin sulanması ve sanayi.
Gaz atıklar; sanayi tesisleri, konutlar, taşıtlar, çöp depolama alanları, fosil yakıt kullanımı ile yangınlardan kaynaklanmaktadır. Hava, su ve toprak kirliliğini beraberinde getiren gaz atıklar, bazen sera etkisi ile küresel iklim değişikliğine neden olmaktadır. Sülfür gibi bazı gazlar da su buharı ile birleşerek asit yağışlarının oluşumunda önemli bir etkiye sahiptir.
Gaz atık yalnız havayı değil, su ve toprağı da kirletiyor — bu ayrıntı sıkça atlanır.
Katı atıklar; evsel, endüstriyel, tehlikeli, özel, tıbbi ve tarımsal atıklar ile bahçe, inşaat ve moloz atıkları şeklinde alt sınıflara ayrılabilir. Katı atıkların imha edilebilmesi için; sızıntı suları ile depo gazının olumsuz etkilerinin kontrol altına alınabilmesi, çevre problemlerine karşı tedbir alınması ve depolamanın zemin üzerinde yapılması gerekmektedir.
Elektronik atıkların (e-atık) uygun olmayan yöntemlerle toplanması, depolanması ve bertaraf edilmesi nedeniyle açığa çıkan ağır metaller insan sağlığını ve çevreyi olumsuz etkilemektedir.
Deterjan kutusu, pil, motor yağı, akü vb. günlük hayatta kullanılan pek çok atık çevre ve insan sağlığı açısından ciddi riskler taşımaktadır. Tehlikeli atıkların özel yöntemlerle toplanması, taşınması, geri kazanılması veya imha edilmesi gerekmektedir.
Sıvı atıkların büyük bölümünü oluşturan atık sular; evsel, endüstriyel, zirai vb. kullanımlar sonucu kirlenmektedir. Sıvı atıkların sularda oluşturduğu kirliliği fiziksel, kimyasal ve biyolojik kirlilik olmak üzere üç gruba ayırmak mümkündür.
Atık sular, çevreyi kirletmeyecek şekilde arıtılmalıdır. Son yıllarda geliştirilen atık su arıtma yöntemleriyle arıtılan sular, çevrenin sulanmasında ve sanayide kullanılmaktadır.
Aynı üç sözcük ünitenin üç ayrı yerinde karşına çıkıyor ve anlamları farklı:
① Sıvı atıkların suda oluşturduğu kirlilik: fiziksel (sıcaklık, tat,
koku), kimyasal (ağır metaller, organik ve inorganik maddeler), biyolojik (algler,
bakteriler, küfler).
② Bir önceki ünitede toprak kirliliği: toprak ekosistemine ait fiziksel, kimyasal
ve biyolojik dengenin bozulması.
③ Yine bir önceki ünitede besin kirliliği: gıdaların fiziksel, kimyasal ve
biyolojik kirlenmeye maruz kalması.
Şıklarda birinin tanımı ötekinin adıyla eşleştirilir. Ayırt edici işaret ortamdır: su geçiyorsa sıvı atık, ekosistem dengesi geçiyorsa toprak, gıda geçiyorsa besin kirliliğidir.
Geri dönüşüm, atıkların birtakım işlemlerden geçirildikten sonra ikinci bir ham madde özelliği kazanmasını sağlamaktır. Geri dönüşüm sayesinde doğadaki kaynaklar korunmakta, enerji tasarrufu sağlanmakta, atık miktarı azalmakta, çöp alanlarının ömrü uzamakta ve ekonomiye katkı sağlanmaktadır.
Beş kazanç tek cümlede sıralanıyor ve genellikle "aşağıdakilerden hangisi geri dönüşümün sağladığı yararlardan biri değildir?" biçiminde sorulur: doğadaki kaynakların korunması, enerji tasarrufu, atık miktarının azalması, çöp alanlarının ömrünün uzaması, ekonomiye katkı. Tanımın çekirdeği de kaçırılmamalı: geri dönüşüm atığı yok etmek değil, ona ikinci bir ham madde özelliği kazandırmaktır.
Dört düğme, dört ambalaj türü. Seçtiğinde canvas soldan sağa bir işlem hattı kuruyor ve hattaki her durak o ambalajın kendi işlemi oluyor. Plastikte ambalaj eritilir ve granül hâline dönüştürülür — hattın sonunda granül taneleri belirir. Metalde eritme adımı vardır ve hattın altında iki kazanç etiketi yanar: enerji ve ham madde tüketiminde tasarruf. Camda hat en uzunudur çünkü kaynak adımları tek tek veriyor: renklerine göre ayırma → cam tozu hâline getirme → kum, kireç taşı ve soda külü ile karıştırma → yüksek sıcaklıkta şekillendirme → yeni ürün. Cam seçiliyken kutunun üstünde ayrı bir rozet çıkıyor: en sağlıklı ve geri dönüşüm oranı en yüksek ambalaj çeşididir. Kâğıtta hat ikiye ayrılıyor, çünkü iki ayrı sonuç var: mobilya üretimi (masa, sandalye, dolap) ve kâğıt ham maddesi.
Plastik ambalajlar: Özellikle gıda, meşrubat, deterjan, kozmetik ürünler gibi evsel atıklar içerisinde yer alan ambalajlardır. Plastik ambalajlar eritilerek granül hâline dönüştürülür.
Metal ambalajlar: Günlük hayatta en çok kullanılan yağ, peynir, salça, meşrubat vb. ürünlere ait kutulardır. Metal ambalajların eritilerek geri dönüştürülmesi, enerji ve ham madde tüketiminde tasarruf sağlar.
Cam ambalajlar: En sağlıklı ve geri dönüşüm oranı en yüksek ambalaj çeşididir. Renklerine göre ayrılarak cam tozu hâline getirilir. Cam tozu; kum, kireç taşı ve soda külü ile karıştırıldıktan sonra yüksek sıcaklıkta şekillendirilerek yeni ürünlere dönüştürülür.
Kâğıt atıklar: Kâğıt atıklar, evsel atıkların önemli bir bölümünü oluşturur. Kullanılmış kâğıtlar; masa, sandalye, dolap gibi mobilya üretiminin yanı sıra kâğıt ham maddesi olarak da kullanılabilir.
Camın üç katkı maddesi tam olarak sorulur: kum, kireç taşı ve soda külü. Kâğıdın mobilyaya dönüşebilmesi ise beklenmedik olduğu için sık sorulur.
Bu ünite listeler ünitesi. Kutuya bir kavram ("48 cm", "metan", "soda külü", "göç") yaz; hangi listede geçtiğini bul. Sütun süzgeciyle yalnız "Başlık" sütununda arayarak bir konunun bütün maddelerini bir arada görebilirsin.
| Atık | Kaynağı | Alt sınıfları / türleri | Ne yapılmalı |
|---|---|---|---|
| Gaz | Sanayi tesisleri, konutlar, taşıtlar, çöp depolama alanları, fosil yakıt kullanımı, yangınlar | — | Hava, su ve toprak kirliliğine; sera etkisiyle iklim değişikliğine; sülfür gibi gazlarla asit yağışlarına yol açar |
| Katı | Evsel, endüstriyel, tarımsal, tıbbi kaynaklar | Evsel, endüstriyel, tehlikeli, özel, tıbbi, tarımsal atıklar ile bahçe, inşaat ve moloz atıkları | Sızıntı suları ile depo gazının kontrol altına alınması, tedbir alınması, depolamanın zemin üzerinde yapılması |
| Sıvı | Evsel, endüstriyel, zirai kullanımlar | Fiziksel (sıcaklık, tat, koku) · Kimyasal (kurşun, civa gibi ağır metaller, organik ve inorganik maddeler) · Biyolojik (algler, bakteriler, küfler) | Arıtılmalıdır; arıtılan sular çevrenin sulanmasında ve sanayide kullanılır |
Mavi kâğıt, sarı plastik-metal, yeşil cam. Bu ayrım rastgele değil: dört ambalajın her biri ayrı bir işlemden geçiyor. Cam renklerine göre ayrılıp cam tozuna dönüşürken plastik eritilerek granül hâline getiriliyor.
Bunun bir adı var: elektronik atık (e-atık). Uygun olmayan yöntemlerle toplanır, depolanır ya da bertaraf edilirse açığa çıkan ağır metaller insan sağlığını ve çevreyi olumsuz etkiliyor. Çekmece bir çözüm değil, ertelenmiş bir sorun.
Tehlikeli atık örnekleri tam da bunlar: deterjan kutusu, pil, motor yağı, akü. Bunların özel yöntemlerle toplanması, taşınması, geri kazanılması veya imha edilmesi gerekmektedir — normal çöpe atılamazlar.
Ozon tabakasını seyrelten CFC (kloroflorokarbon) gazlarının kaynakları adıyla sayılıyor: klima, buzdolabı, sprey ve yangın söndürücü. Evinin içindeki dört eşya, stratosferdeki bir katmanla doğrudan bağlantılı.
Ağaçların şubatta çiçek açması hoş görünür ama bu bir çevre sorunu sayılıyor: bahar mevsimine ait özelliklerin erken görülmesi, iklim değişikliğinin biyoçeşitliliği azaltan etkileri arasında.
"Yaşlılar ve çocuklar dışarı çıkmasın" uyarısı kaynağın cümlesinin karşılığı: sıcaklık artışı, başta çocuk ve yaşlılar olmak üzere insan sağlığını tehdit etmektedir. Küresel bir sorunun kişisel hâli.
Bu, yanlış arazi kullanımıdır: turizm potansiyeli yüksek olan kıyılarda görülen plansız yapılaşma. "Plansız" sözcüğü kritik — yapılaşmanın kendisi değil, arazi potansiyeline bakılmadan yapılması yanlış.
Yazın durgun suyun yeşile dönmesi biyolojik kirliliktir: organik atıkların etkisiyle suda oksijeni tüketen algler, bakteriler ve küflerin oluşması. Sudaki balıkların ölmesinin sebebi de burada — oksijenin tüketilmesi.
Kaynak sebebi tek cümlede veriyor: artan sıcaklıklar ve yağış rejiminde oluşan düzensizlikler tarımsal üretimi olumsuz etkilemektedir. Ayrıca çölleşmenin görüldüğü alanlarda arazi ve ekosistemlerin biyolojik üretkenliği kaybolarak tarımsal üretim azalır — ve sonunda göçlerde artış yaşanır.
Rastgele bir madde, sayı ya da tanım gelir; hangi başlığa ait olduğunu seçmen istenir.
48 soruluk test · arazi planlamasının on ölçütü ve altı yanlış kullanım örneği, beş küresel çevre sorununun mekanizması ve sonuçları, atığın üç hâli ile alt sınıfları, geri dönüşümün tanımı, beş kazancı ve dört ambalaj türünün işlem adımları
Tanım: arazilerin jeolojik, jeomorfolojik, bitki örtüsü, su kaynakları, toprak vb. özelliklerinin dikkate alınarak kullanılması. Planlamada dikkat edilecekler: iklim, jeolojik yapı, doğal kaynaklar, yeryüzü şekilleri, yer altı kaynakları, tarihî yapı, bitki örtüsü, su kaynakları, çevre sorunları, toprak özellikleri. Yanlış kullanım: arazi potansiyeline uygun olmayan kullanım; sonucu toprak veriminin düşmesi ve arazide bozulmalar. Örnekler: çayır ve meraların tarım alanı olarak kullanılması · tarım alanlarının amaç dışı kullanımı · eğimli arazilerde tarım · orman alanlarının tahribi · kıyılarda plansız yapılaşma · atıkların kontrolsüz bırakılması.
Sorumlu gazlar: karbondioksit, metan, diazotoksit, kloroflorokarbon. Sebepler (Sanayi Devrimi’nden sonra): fosil yakıtların aşırı kullanımı, sanayileşme, hızlı nüfus artışı. Sonuçlar: buzulların erimesinin hızlanması · 70 yılda deniz seviyesinin ortalama 48 cm yükselmesi · donmuş toprakların çözülüp metan bırakması · tarımsal üretimin olumsuz etkilenmesi · akarsu, göl ve yer altı su rezervlerinin azalması · başta çocuk ve yaşlılar olmak üzere insan sağlığının tehdit edilmesi · orman yangını, sel, kasırga, fırtına gibi afetlerin sıklaşması.
Ozon: stratosferde bulunur, ultraviyoleye karşı korur;
klima, buzdolabı, sprey, yangın söndürücüden çıkan CFC ozon moleküllerini
parçalar; sonuç deri ve göz hastalıkları ile bağışıklık sisteminin
zayıflaması.
Asit yağışları: sülfür ve azot oksit su buharıyla
birleşip aside döner, yağmur veya kar olarak düşer; sonuçlar: toprağın asit oranının
artıp veriminin düşmesi · su kalitesi ve su canlıları · yapraklarda yanma ve birikim ·
guatr, kronik bronşit, astım, amfizem · tarihî eserlerde tahribat.
Çölleşme: yağışın az, su kaynaklarının yetersiz, kurak mevsimlerin uzun, toprağın
ince ve gevşek, bitki örtüsünün seyrek olduğu alanlarda hızlıdır; sonuçlar: tarımsal
üretimin azalması · biyoçeşitliliğin azalması · erozyonun hızlanması · su
kıtlığı · göçlerde artış.
Biyoçeşitliliğin azalması: faktörler
madencilik, tarımsal faaliyetler, şehirleşme, artan enerji ihtiyacı; türler
yaşam alanlarının bozulması, aşırı avlanma, gereğinden fazla tüketim nedeniyle yok
olma noktasına gelir; iklim değişikliğinin etkileri: buzulların erimesi, deniz seviyesinin
yükselmesi, bahar mevsimine ait özelliklerin erken görülmesi.
Atık: herhangi bir faaliyet sonucu çevreye atılan veya bırakılan zararlı maddeler;
katı, sıvı, gaz.
Gaz: sanayi tesisleri, konutlar, taşıtlar, çöp depolama
alanları, fosil yakıt, yangınlar → hava, su ve toprak kirliliği; sera etkisi;
sülfür ile asit yağışları.
Katı: evsel, endüstriyel, tehlikeli, özel,
tıbbi, tarımsal atıklar ile bahçe, inşaat ve moloz atıkları; imha için sızıntı suları
ve depo gazının kontrolü, tedbir, depolamanın zemin üzerinde yapılması.
E-atıktan ağır metaller açığa çıkar; deterjan kutusu, pil, motor yağı,
akü tehlikeli atıklardır.
Sıvı: evsel, endüstriyel, zirai; kirlilik
fiziksel (sıcaklık, tat, koku), kimyasal (kurşun, civa; organik ve inorganik
maddeler), biyolojik (oksijeni tüketen algler, bakteriler, küfler). Arıtılan sular
çevrenin sulanmasında ve sanayide kullanılır.
Tanım: atıkların birtakım işlemlerden geçirildikten sonra ikinci bir ham madde özelliği kazanmasını sağlamak. Beş kazanç: doğadaki kaynakların korunması · enerji tasarrufu · atık miktarının azalması · çöp alanlarının ömrünün uzaması · ekonomiye katkı.
Plastik: gıda, meşrubat, deterjan, kozmetik ambalajları; eritilerek granül
hâline getirilir.
Metal: yağ, peynir, salça, meşrubat kutuları; eritilerek geri
dönüştürülmesi enerji ve ham madde tüketiminde tasarruf sağlar.
Cam:
en sağlıklı ve geri dönüşüm oranı en yüksek ambalaj; renklerine göre
ayrılıp cam tozu hâline getirilir, kum, kireç taşı ve soda külü ile
karıştırılıp yüksek sıcaklıkta şekillendirilir.
Kâğıt: evsel atıkların
önemli bir bölümü; masa, sandalye, dolap gibi mobilya üretiminde ve kâğıt ham
maddesi olarak kullanılır.