Tehlikeyi belirleyen gerilim değil, akım
Elektrik enerjisi ulaşımda, iletişimde, sağlıkta, tarımda ve sanayide her yerde. Bu kadar geniş kullanım, onun güvenli yönetilmesini zorunlu kılıyor. Bu sayfada aşırı akımın nasıl oluştuğu, sigortanın ne yaptığı, vücut direncinin kuru ve ıslakken ne kadar değiştiği, elektrik akımının üç tehlike başlığı ve alınması gereken önlemlerle ilk yardım adımları var.
Elektrik, günlük hayatta kullanılan birçok cihazı çalıştırmasına rağmen gerekli güvenlik önlemleri alınmadığı takdirde ciddi tehlikeler oluşturabilir. Bu nedenle elektrikli cihazların tasarlandıkları ve üreticileri tarafından belirtilen gerilim aralığında kullanılması, cihazların güvenli çalışmasını sağlar.
Günlük hayattaki elektrik tesisatlarında priz ve duylar birbirine paralel bağlıdır. Dolayısıyla çalıştırılan her priz ve açılan her lamba, eşdeğer direnci azaltır.
Zincirin geri kalanı kendiliğinden geliyor:
Bu beş adım, bir önceki ünitenin doğrudan devamı: paralel kol eklemek eşdeğer direnci düşürür. Orada bu bir hesap sorusuydu, burada bir güvenlik sorunu.
Düğmelere sırayla bas: prize takılan her cihazla birlikte eşdeğer direncin düştüğünü, akımın ve telin sıcaklığının tırmandığını, sonunda sigortanın attığını izle.
Günlük hayatta kullanılan elektronik cihazları aşırı akımdan koruyarak cihazların ve canlıların zarar görmesine engel olan alettir.
Sigortanın içindeki direnç, üzerinden akım geçtiğinde elektrik enerjisini ısı enerjisine dönüştürür. Sigortadan geçen akım arttıkça açığa çıkan ısı enerjisi de artar.
Sigortanın tipine göre ısı enerjisi arttıkça direnç görevi yapan tel eriyip kopabilir ya da başka bir bağlantıyı eriterek devreyi açabilir. Bu duruma sigorta atması denir.
Sigorta bilerek zayıf yapılmış bir halkadır. Devrede bir yer erimek zorundaysa, bunun duvarın içindeki kablo değil, kolayca değiştirilebilen küçük bir parça olması istenir. Sigortayı “atmasın diye” daha kalın telle değiştirmek, tam olarak bu koruma zincirini kırmak demektir.
Elektronik aletlerin kullanımı hayli yaygın olduğundan kişiler çeşitli sebeplerle elektrik akımına maruz kalabilmektedir. İnsan vücudundan geçen elektrik akımının vereceği zarar; akımın büyüklüğüne, süresine ve vücutta izlediği yola bağlı olarak değişir.
Akım yolu, kalbin üzerinde olduğunda akımın vücuda vereceği zarar daha fazladır. Bu yüzden bir elin girip öteki elden çıktığı bir akım yolu, aynı elin girip aynı taraftaki ayaktan çıktığı yoldan daha tehlikelidir.
Çekilen akımın büyüklüğü, kişinin vücut direncine göre değişiklik gösterebilir.
İnsan vücudunun direnci; kuru iken yaklaşık 100.000 – 500.000 Ω, ıslak iken ise yaklaşık 500 – 1000 Ω’dur.
Vücut ıslak iken direnci düşük olduğundan, aynı potansiyel fark altında ıslak vücuttan geçen akım kuru vücuttan geçen akımdan fazla olur.
Terleme, sıcaklık, bireysel özellikler, psikolojik durum gibi birçok faktör de kişinin vücut direncini etkilemektedir.
Aradaki fark küçük değil: kuru ciltten ıslak cilde geçerken direnç yüzlerce kat düşebiliyor. Ohm Yasası’na göre I = V / R olduğuna göre, aynı prizde geçen akım yüzlerce kat büyür. “Islak elle prize dokunma” uyarısının arkasındaki sayı budur.
Şebeke gerilimini ve cildin durumunu değiştir: vücuttan geçen akım anında yeniden hesaplanıyor. Aynı gerilimde yalnızca direncin değişmesi, sonucu ne kadar değiştiriyor gör.
Elektrik akımının oluşturabileceği tehlikeler üç başlık altında toplanabilir:
Üçüncüsü kolay atlanır ama çok gerçektir: akım insanı doğrudan öldürmese bile kaslar kasılıp kişi dengesini kaybedebilir; merdivenden ya da yüksekten düşme, çoğu zaman şokun kendisinden ağır yaralanmalara yol açar.
Yüksek gerilim içeren alanlarda — örneğin elektrik panolarında — çalışan kişilerin koruyucu ekipman kullanması oldukça önemlidir. Panonun üzerindeki sarı üçgen, o alanın yüksek gerilim taşıdığını söyleyen bir uyarıdır.
Her önlemin arkasında bir fizik gerekçesi var. Tabloyu süzerek “neden böyle yapılıyor” sorusunun cevabını bul:
Elektrik çarpması sırasında bir insanın akımdan ne kadar etkileneceğini belirleyen faktörler ile ilgili şu ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?
I. İnsan vücudunun ıslak olması, vücut direncini düşürür ve insanın
elektrik akımından daha fazla etkilenmesine sebep olur.
II. Elektrik akımının etki süresinin artması, oluşacak hasarı artırır.
III. Elektrik akımının insan vücudu üzerindeki geçiş yolu, oluşturacağı hasar
miktarını etkiler.
Çözüm: Elektrik akımına maruz kalan kişinin etkilenme derecesi; vücudunun kuruluğu, akıma maruz kalma süresi, kıyafetleri, vücut sıcaklığı gibi bireysel durumlar ile akımın vücuttaki geçiş yoluna bağlıdır.
Cevap: I, II ve III. Üçü de doğrudur.
Yüzme kursuna giden Derin, antrenman sonrası duşa girmiş. Yalın ayak yere basarak saçlarını kurutmak istemiş. Saç kurutma makinesinin fişini yuvasından çıkmış durumdaki prize takmış. Saçlarını kuruttuktan sonra fişi çekince kablonun bir kısmının sıyrılmış olduğunu fark etmiş.
Derin, başlamadan önce riski azaltmak için ne yapmalıydı? Metnin güvenli hâli şöyle olurdu:
1. “Tehlikeyi gerilim belirler.” Doğrudan belirleyen vücuttan geçen akımdır. Gerilim aynı kalsa bile direnç düşerse akım büyür. Aynı 220 V, kuru elde başka, ıslak elde bambaşka bir sonuç doğurur.
2. “Sigorta atıyorsa daha kalın tel takarım.” Sigorta, akımı kesmek için bilerek eriyen bir parçadır. Kalınlaştırırsan sigorta atmaz — bu kez duvardaki kablo ısınır ve yangın riski oluşur.
3. “Çarpılan kişiyi hemen çekip kurtarırım.” Elektrik kaynağı ile teması devam eden kişiye asla dokunulmaz; dokunan kişi de devrenin parçası olur. Önce akım durdurulur, olmuyorsa yalıtkan bir malzemeyle temas kesilir.
4. “Akım nereden geçtiği fark etmez.” Eder. Akım yolu kalbin üzerinde olduğunda vereceği zarar daha fazladır.
5. “Prize bir şey sokmak sadece çocuklar için tehlikeli.” Prizlere çıplak elle dokunulmaz ve iletken cisim sokulmaz; emniyet kapağı da tam bu yüzden vardır. Yaş, iletkenliği değiştirmez.
Rastgele bir güvenlik sorusu gelir; doğru cevabı seçersin. Yanlışta gerekçe hemen görünür.
Islak elle şarjdaki telefona uzanmak, direnci 500 – 1000 Ω’a düşmüş bir vücutla devreye girmek demektir. Kuru elde 100.000 Ω’un üzerinde olan direnç yüz kat küçülür; I = V / R gereği geçen akım yüz kat büyür. Önce kurulan, sonra dokunulur.
Masa lambası, dizüstü, telefon, ısıtıcı ve hoparlör aynı çoklu prizde. Priz ve duylar paralel bağlı olduğu için her cihaz eşdeğer direnci düşürüyor, çekilen akım artıyor. Kablo ısınıyorsa uyarı çoktan verilmiş demektir: bir prize birden fazla fiş takılmamalıdır.
Ütü açılınca sigorta atıyorsa sistem çalışıyor demektir, bozulmuş değil. Sigorta aşırı akımı fark edip devreyi kesti. Yapılacak şey yükü azaltmak; “atmasın diye” sigortayı zorlamak, evin en tehlikeli tamiratıdır.
Yatağın kenarında kıvrılıp ezilen kablonun yalıtımı zamanla açılır. Hasar görmüş kablolar kullanılmamalıdır; çıplak iletken hem kısa devreye hem doğrudan temasa yol açar. Bantlamak çözüm değil, ertelemektir.
Terleme, vücut direncini etkileyen faktörlerden biridir. Antrenmandan çıkmış terli bir el, kuru bir elden çok daha iletkendir. Aynı prize aynı şekilde dokunmak, o an çok daha risklidir.
Prizlere emniyet kapağı takılmalıdır ve iletken cisimler sokulmamalıdır. Küçük bir çocuğun eli daha ince derili ve çoğu zaman nemlidir; direnci düşük, riski yüksektir. Kapak, önlem listesinin en ucuz maddesi.
Deney yapmadan önce sigorta kapalı konuma getirilmeden elektrikle ilgili hiçbir iş yapılmaz. Devreye dokunmadan önce akımın kesildiğinden emin olmak, deneyin ilk adımıdır — devre kurmak ikinci.
Apartman girişindeki panoda gördüğün yüksek gerilim simgesi bir süs değil. Elektrik uyarı levhaları dikkate alınmalıdır; o kapağın arkasında koruyucu ekipmanla çalışılması gereken bir alan var.
Panikle koşup çekmek en yaygın hata. Sıra şu: dokunma → akımı durdur → durduramıyorsan yalıtkan bir cisimle temasını kes → 112’yi ara → ilk yardımcı varsa başlasın. Beş adım, ezberlenecek kadar kısa.
Aşırı akım, sigortanın çalışması, vücut direnci ile geçen akım ilişkisi, elektrik akımının tehlikeleri ve alınması gereken önlemler üzerine test
Priz ve duylar paralel bağlıdır → her cihaz eşdeğer direnci azaltır → çekilen akım artar → sıcaklık artar → yalıtım erir → kısa devre → sigorta devreye girip akımı keser.
Elektronik cihazları aşırı akımdan koruyarak cihazların ve canlıların zarar görmesine engel olan alettir. İçindeki direnç, akım geçtiğinde elektrik enerjisini ısı enerjisine dönüştürür; akım arttıkça ısı artar, tel eriyip kopabilir ya da bir bağlantıyı eriterek devreyi açar. Buna sigorta atması denir.
Kuru iken yaklaşık 100.000 – 500.000 Ω
Islak iken yaklaşık 500 – 1000 Ω
Islak vücudun direnci düşük olduğundan, aynı potansiyel fark altında ıslak vücuttan geçen akım daha fazladır. Terleme, sıcaklık, bireysel özellikler ve psikolojik durum da direnci etkiler.
Akımın büyüklüğü · süresi · vücutta izlediği yol. Akım yolu kalbin üzerinde olduğunda zarar daha fazladır.
Üç tehlike başlığı:
1. Sinirler, kaslar ve kalp üzerine doğrudan
etkisi
2. Isınma sebebiyle meydana gelen yanıklar
3. Düşme veya çarpma sonucu
meydana gelen yaralanmalar
1. Teması devam eden kişiye asla dokunulmaz.
2. Mümkünse derhal akım durdurulur.
3. Durdurulamıyorsa iletken olmayan bir malzeme ile temas kesilir.
4. 112 aranıp en yakın sağlık kuruluşuna nakil sağlanır.
5. Olay yerinde ilk yardımcı varsa ilk yardıma başlanır.
Uyarı levhalarına dikkat · ıslak elle temas yok · ıslak zeminde kullanım yok · topraklı priz · emniyet kapağı · bir prize tek fiş · yuvasından çıkmış prizi tamir · prize çıplak el ve iletken cisim yok · hasarlı kablo kullanma · kullanılmayanın fişini çek · tamiratta yalıtkan kıyafet ve alet · sigorta kapalı olmadan iş yapma · kullanım talimatlarına uy.