Doğru sonuç yetmez; doğru yoldan gelmesi gerekir
Bilim etiği, araştırmacıların ve bilim insanlarının bilimsel süreç basamaklarında davranışlarını, araştırma yöntemlerini ve sonuçlarını etik standartlara uygun şekilde yönlendiren bir olgudur. Bir önceki ünitede bilimsel yöntemin basamaklarını gördün. Bu ünitede o basamakların her birinde bozulabilecek bir şey olduğunu göreceksin: veri toplarken, veriyi analiz ederken, raporu yazarken ve yayımlarken. Bunlardan beş tanesi tek tek sayılır.
Etik; belirli bir çalışma faaliyetinde bulunan insanların ahlaki ilkelerini, davranış biçimlerini, görevlerini ve sorumluluklarını belirleyen kurallar olarak tanımlanır.
Dikkat: tanım “belirli bir çalışma faaliyeti” diyor. Yani etik her mesleğin kendi içinde vardır — hekimlik etiği, gazetecilik etiği, mühendislik etiği. Etik genel bir nezaket kuralı değil, bir işin içindeki sorumluluk tanımıdır.
Bilim etiği ise araştırmacıların ve bilim insanlarının bilimsel süreç basamaklarında davranışlarını, araştırma yöntemlerini ve sonuçlarını etik standartlara uygun şekilde yönlendiren bir olgudur.
Bu tanımda üç şey birden geçiyor: davranış, yöntem ve sonuç. Sınavda “bilim etiği yalnız sonuçlarla ilgilenir” gibi bir seçenek her zaman yanlıştır; tanım yöntemi ve davranışı da içine alıyor.
Bilimsel etik kuralların neyi sağladığını tek bir uzun cümlede sayıyor. Aşağıdaki şemanın ortasında bilim etiği, çevresinde o cümlenin parçaları var. Bir kola tıkla: kol vurgulanır, altta o parçanın ne demek olduğu ve hangi basamağa denk geldiği yazar.
Bilimsel etik kurallar; verilerin doğru bir şekilde toplanmasını, analiz edilmesini ve raporlaştırılmasını, insanlar veya hayvanlar üzerinde yapılan deneylerde etik standartların göz önünde bulundurulmasını, böylelikle bireylerin ve hayvanların haklarının ve refahının korunmasını sağlamaktadır. Bu nedenle bilimsel araştırmaların etik ilkelerle uyumlu bir şekilde yürütülmesi, bilimin ve toplumun sağlıklı gelişimi için kritik bir öneme sahiptir.
Cümlenin yapısına dikkat et: önce üç işlem sayılıyor (toplama · analiz · raporlaştırma), sonra iki denek grubu (insanlar · hayvanlar), en sonda da “böylelikle” diyerek amaca bağlanıyor: hakların ve refahın korunması. Yani etik kurallar bir engel değil, bir koruma aracıdır.
Bilim etiği, araştırma bulgularında yanlış yönlendirmelerden kaçınılmasını ve bilimsel camiaya tarafsız bilgi sunulmasını sağlamaktadır. İki anahtar kelime: yanlış yönlendirmeden kaçınmak ve tarafsız bilgi.
Bilim dünyasında karşılaşılabilen etik dışı davranışlara örnek olaylardan bazılarını beş madde hâlinde sıralıyor. Aşağıdaki düzenekte her maddenin bir şeması var: düğmeye bas, şema o ihlalin nerede olduğunu gösterir. Şemanın altında maddenin kendisi kalın, açıklaması ise soluk renkte yazar.
| # | Madde | Kısa adı | Hangi basamakta |
|---|---|---|---|
| 1 | Başkalarının yöntemlerini, verilerini, görüşlerini, yazılarını ve şekillerini sahiplerini kaynak göstermeden (atıf yapmadan) kullanmak | İntihal | Raporlaştırma |
| 2 | Yürütülen bilimsel çalışmaların bazı aşamalarında sonuçların istenildiği gibi çıkması için taraflı davranmak | Taraflılık | Her aşama |
| 3 | Araştırmaya dayanmayan veriler üretmek, bunları rapor etmek veya yayımlamak | Veri uydurma | Veri toplama |
| 4 | Araştırma hipotezini desteklemeyen verileri değerlendirme dışında tutmak | Veri ayıklama | Analiz |
| 5 | Aynı araştırma sonuçlarını birden fazla yerde yayımlamak | Çoklu yayım | Yayımlama |
Tablonun son sütunu ders kitabında yok; beş maddenin bilimsel yöntemin hangi basamağında ortaya çıktığını göstermek için eklendi. Listeyi ezberlemek yerine basamağa göre hatırlamak sınavda daha işe yarar: veri toplarken uydurma, analiz ederken ayıklama, yazarken intihal, yayımlarken çoklu yayım — taraflılık ise hepsinin içine sızabilir.
Üçüncü madde (veri uydurma) olmayan bir veriyi var etmektir: hiç yapılmamış bir ölçümün sayısını rapora yazmak. Dördüncü madde (veri ayıklama) ise var olan bir veriyi yok saymaktır: ölçüm yapılmıştır, sayı elde edilmiştir ama hipoteze uymadığı için değerlendirmeye alınmaz.
Kısacası: 3 → yoktan var etmek, 4 → vardan yok saymak. İkisi de sonucu bozar ama ikisi ayrı maddedir.
Birinci madde (intihal) başkasının ürününü kaynak göstermeden kullanmaktır. Beşinci madde (çoklu yayım) ise kendi sonuçlarını birden fazla yerde yayımlamaktır. İkisi de yayın etiğinin ihlalidir, ama birinde başkasının, ötekinde kendinin çalışması söz konusudur.
İkinci karışma noktası: intihalde yalnız yazı yoktur. Madde yöntem, veri, görüş, yazı ve şekilleri birlikte sayar — bir grafiği izinsiz ve atıfsız kopyalamak da intihaldir.
Sonuç iki cümlede yazılıdır: bilimsel araştırmaların etik olmayan uygulamaları, bilimde güvenilirliği ve kamuoyunun bilime olan güvenini azaltabilmektedir. Aşağıdaki zincir, bu cümlenin nasıl işlediğini halka halka gösteriyor. Zincirin can alıcı yeri üçüncü halkadır: bilim birikimli ilerlediği için yanlış bir sonuç yalnız kendi makalesinde kalmaz, üstüne kurulan bütün çalışmaları da yanıltır.
Bu nedenle araştırma sürecinin her aşamasında etik standartların gözetilmesi ve etiğe uygunluğunun göz önünde bulundurulması, bilim insanlarının ve genel olarak toplumun güveninin sağlanması için hayati bir öneme sahiptir.
Buradaki “her aşamasında” ifadesi önemli: etik, çalışma bittikten sonra yapılan bir denetim değil, sürecin her basamağında birlikte yürüyen bir ölçüttür.
Bilimde etik dışı davranışların ortadan kaldırılması için öncelikle etik kuralları benimsemiş bilim insanı yetiştirmek hedeflenmelidir. Etik; bilimsel çalışmaların en önemli parçası olup bilinmesi, incelenmesi, dikkate alınması ve öğretilmesi gereken bir kavram olmalıdır.
Çözüm önerisi ceza değil eğitim: “etik kuralları benimsemiş bilim insanı yetiştirmek”. Son cümlede etik için dört fiil sayılıyor — bilinmesi, incelenmesi, dikkate alınması, öğretilmesi.
Neyin yapılmaması gerektiği beş maddede sayılıyor. Peki neyin yapılması gerekiyor? Aşağıdaki dokuz kural ders kitabının listesinde geçmiyor; araştırma etiğinin dünya genelinde ortak, tartışmasız uygulamaları oldukları için buraya eklendi. Beş yasağın her biri bu kurallardan birinin çiğnenmesiyle ortaya çıkar.
Arama kutusuna intihal, hayvan, onam, yayım gibi bir kelime yaz: tablo yalnız o kelimenin geçtiği satırları gösterir.
Başkasının cümlesini kullanmak kendi başına ihlal değildir. Maddede belirleyici olan şu ek: “sahiplerini kaynak göstermeden (atıf yapmadan)”. Cümleyi tırnak içinde verip yanına kimin, nerede, ne zaman yazdığını eklersen bu bir alıntıdır ve bilimin normal işleyişidir. Aynı cümleyi tırnaksız ve isimsiz alırsan intihal olur.
Aynı ayrım okuldaki ödevin için de geçerlidir: internetten bulduğun bir paragrafı kaynağını yazarak kullanmak serbesttir, kaynağını yazmadan kendi cümlenmiş gibi vermek değildir.
Bir biyoloji öğretmeni, sınıfındaki öğrencilerden oluşturduğu dörder kişilik üç gruba dönem ödevi vermiştir. Öğrencilerden bir doğal yaşam parkına giderek beş yabani hayvan hakkında gözlem yapmaları, gözleme konu olan hayvanların fotoğraflarını çekmeleri, bu hayvanlar hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi toplamaları istenmiştir. Ayrıca bu hayvanların doğal yaşam alanlarından uzak tutulmalarını konu alan bir anket hazırlayarak bu anketi on kişilik bir ziyaretçi grubuna uygulamaları talep edilmiştir.
Dönem sonunda her üç grup da raporlarını teslim etmiştir. Öğretmenin değerlendirmesi sonucunda birinci raporda her grup üyesinin yaptığı işlemlerin net olarak belirtildiği, ikinci ve üçüncü raporlarda ise iş bölümünden söz edilmediği görülmüştür. Ayrıca ikinci rapordaki hayvan fotoğraflarının üçüncü rapordaki fotoğraflarla aynı olduğu ve üçüncü raporda herhangi bir kaynakçanın bulunmadığı tespit edilmiştir. İkinci rapordaki anket bulgularında katılımcıların tamamının hayvanların kapatılmasını doğru bulduğu, üçüncü raporda ise katılımcıların tamamının yanlış bulduğu ifade edilmiştir. Sunum sürecinde ise ikinci grup üyelerinden iki tanesinin ödev sürecinin hiçbir aşamasında görev almadığı ortaya çıkmıştır.
Her hücreye tıklayarak işaretle: bir tık var (✓), iki tık yok (✗), üç tık boş. Hepsini doldurunca Denetleye bas. Dört ölçütün dördü de olay metninden kesin olarak çıkarılabilir — tahmine yer yok.
İş bölümü net. Fotoğraflar kendine ait. Kaynakça var. Anket bulgusu tek yönlü değil. Görünür bir ihlal yok. Bu rapor bir kontrol grubu gibi çalışıyor: ötekilerin nesinin eksik olduğunu ancak onunla karşılaştırınca görüyorsun.
İş bölümü belirtilmemiş · fotoğraflar üçüncü raporla aynı · anket sonucu %100 tek yönlü · iki üye hiçbir aşamada görev almamış. Son madde, çalışmaya katkısı olmayan kişilerin adının rapora yazılması demektir.
İş bölümü belirtilmemiş · fotoğraflar ikinci raporla aynı · kaynakça yok · anket sonucu %100 tek yönlü. Kaynakçanın hiç olmaması, birinci maddenin — atıf yapmadan kullanmak — tam karşılığıdır.
İki raporda aynı fotoğrafların bulunması, en az bir grubun gözlemi kendisinin yapmadığını gösterir: ya biri ötekinin verisini almıştır ya da iki grup tek bir veriyi paylaşıp ikisi de kendi gözlemiymiş gibi sunmuştur. Birinci durum 1. maddesi (başkasının verisini atıfsız kullanmak), ikinci durum 3. maddesi (araştırmaya dayanmayan veri rapor etmek) kapsamına girer. Hangisi olduğunu metin söylemiyor; ihlal olduğu ise kesin.
Anketlerdeki %100 oranı da tek başına “yalan” demek değildir — on kişilik bir grupta bu mümkündür. Ama iki grubun birbirine tam zıt yönde %100 sonuç alması, en az birinde verinin istenildiği gibi şekillendirilmiş olabileceğini düşündürür: 2. madde.
Sorular her seferinde karışık sırada gelir. Bir şıkka tıkla; doğru cevap ve gerekçesi hemen altında görünür.
İnternetten bulduğun paragrafı ödevine yapıştırmadan önce iki şeyden birini yap: ya tırnak içinde ver ve altına kaynağını yaz, ya da kendi cümlelerinle yeniden anlat ve yine kaynağını yaz. İkisi de meşrudur. Yapmadığın tek şey kaynağı gizlemek olsun — birinci madde tam olarak bunu tarif ediyor.
Grupta hiç çalışmamış bir arkadaşının adını rapora yazmak, örnek olaydaki ikinci grubun yaptığı şeydir. Bilim dünyasında bunun adı vardır ve ciddi bir ihlaldir. Çözüm arkadaşını dışlamak değil: iş bölümünü rapora yazmak. Birinci rapor tam olarak bunu yaptığı için sorunsuz çıktı.
Deneyini beş kez tekrarladın, dördü hipotezini destekledi, biri desteklemedi. O beşinciyi silmek dördüncü maddedir. Doğrusu beşini de yazıp “bir ölçümde farklı sonuç alındı, nedeni araştırılmalı” demektir. Jüri bunu zayıflık değil, dürüstlük olarak okur — ve genellikle puan getirir.
“Sence de kantin fiyatları çok pahalı değil mi?” diye sorarsan aldığın cevap fiyatları değil sorunu sorma biçimini ölçer. Bu, ikinci maddenin en sık görülen hâlidir: sonucu istediğin gibi çıkarmak için soruyu eğmek. Tarafsız hâli: “Kantin fiyatlarını nasıl buluyorsun?”
Anket ya da gözlem için birinden veri alıyorsan — fotoğraf, ses kaydı, cevap kâğıdı — önce ne için kullanacağını söyle ve izin al. Buna araştırmada bilgilendirilmiş onam denir. On dört yaşında bir arkadaşının fotoğrafını sunumuna koymadan önce sorulacak tek soru budur.
“Bilim insanları kanıtladı” diye başlayan bir gönderide üç şeye bak: kim yapmış, nerede yayımlanmış, kaç kişide denenmiş. Üçü de yoksa o gönderi bir bulgu değil bir iddiadır. Bu tür yayınlar kamuoyunun bilime olan güvenini azaltır.
Tanım hayvanların haklarının ve refahının korunmasını açıkça sayıyor. Evdeki hayvanla yapılan bir gözlem bile onu aç bırakmayı, korkutmayı ya da doğal davranışını zorlamayı içeriyorsa yapılmaz. Gözlem, hayvanın hayatını değiştirmeden izlemektir.
Biyoloji için hazırladığın sunumu, hiç değiştirmeden coğrafyaya da vermek beşinci maddenin okuldaki karşılığıdır: aynı çalışmayı birden fazla yerde yeni bir çalışmaymış gibi sunmak. Doğrusu, ikinci derste öğretmene “bunu şu ders için de hazırlamıştım” demektir.
Bir metni sen yazmadıysan, onu kendi yazın gibi teslim etmek yine birinci maddenin kapsamındadır: ortada senin olmayan bir ürün ve gizlenen bir kaynak var. Aynı araçtan fikir almak, sonra kendi cümlelerinle yazıp bunu belirtmek ise sorun değildir. Ölçüt hep aynı: kaynağı gizliyor musun?
44 soruluk test · etik ve bilim etiği tanımları, etik dışı davranışın beş maddesi ve birbirinden ayrılma noktaları, ihlalin güven üzerindeki sonuçları, araştırma etiğinin dokuz kuralı ve üç raporluk örnek olayın çözümlenmesi
Etik: belirli bir çalışma faaliyetinde bulunan insanların ahlaki ilkelerini,
davranış biçimlerini, görevlerini ve sorumluluklarını belirleyen kurallar.
Bilim etiği: araştırmacıların ve bilim insanlarının bilimsel süreç basamaklarında
davranışlarını, araştırma yöntemlerini ve sonuçlarını etik standartlara uygun
şekilde yönlendiren olgu.
Etik kurallar neyi sağlar: verilerin doğru toplanması · analiz edilmesi ·
raporlaştırılması, insan ve hayvan deneylerinde etik standartların gözetilmesi,
böylece bireylerin ve hayvanların haklarının ve refahının korunması.
Ayrıca: araştırma bulgularında yanlış yönlendirmeden kaçınmak ve bilimsel
camiaya tarafsız bilgi sunmak.
1. Başkalarının yöntemlerini, verilerini, görüşlerini, yazılarını ve
şekillerini sahiplerini kaynak göstermeden (atıf yapmadan) kullanmak —
intihal.
2. Çalışmanın bazı aşamalarında sonuçların istenildiği gibi çıkması için
taraflı davranmak.
3. Araştırmaya dayanmayan veriler üretmek, bunları rapor etmek veya
yayımlamak.
4. Araştırma hipotezini desteklemeyen verileri değerlendirme dışında
tutmak.
5. Aynı araştırma sonuçlarını birden fazla yerde yayımlamak.
3 → yoktan var etmek · 4 → vardan yok saymak ·
1 → başkasının çalışması · 5 → kendi çalışması.
Etik olmayan uygulamalar bilimde güvenilirliği ve kamuoyunun bilime olan
güvenini azaltabilir.
Bu nedenle etik standartlar araştırmanın her aşamasında gözetilmelidir; bu,
bilim insanlarının ve toplumun güveni için hayati önemdedir.
Çözüm önce eğitimdedir: etik kuralları benimsemiş bilim insanı yetiştirmek.
Etik, bilimsel çalışmaların en önemli parçasıdır ve bilinmesi, incelenmesi, dikkate
alınması ve öğretilmesi gereken bir kavramdır.
Atıf ve kaynakça · bilgilendirilmiş onam (gönüllülük) ·
gizlilik (kişisel verinin korunması) · etik kurul onayı ·
hayvan refahı (yerine koyma, azaltma, iyileştirme) · yazarlık hakkı
(yalnız katkısı olanın adı) · çıkar çatışmasının bildirilmesi ·
hakem değerlendirmesi · hatalı yayının geri çekilmesi.
Bu dokuz kural ders kitabının listesinde geçmiyor;
araştırma etiğinin ortak uygulamaları oldukları için eklendi. Beş yasağın her biri
bunlardan birinin çiğnenmesidir.