Bir bakteri ile bir tavşanın on ortak noktası
Bütün canlılarda ortak olan özellikler; hücresel yapı, organizasyon, beslenme, enerji üretimi ve tüketimi, metabolizma, boşaltım, büyüme ve gelişme, üreme, uyarılara tepki ve homeostazi şeklinde sıralanabilir. En kritik cümlesi bunun hemen ardından geliyor: bir organizmanın canlı olarak kabul edilmesi için bu özelliklere sahip olması gerekmektedir. Yani liste bir “çoğu” listesi değil, bir ölçüt listesidir — bir sonraki ünitede virüslerin neden tartışma konusu olduğunu da bu liste açıklayacak.
Organizmaların yaşam süreçlerine sahip olma durumunu ifade eden canlılık kavramı, biyoloji biliminin ana çalışma konusudur. Bütün canlılarda ortak olan özellikler; hücresel yapı, organizasyon, beslenme, enerji üretimi ve tüketimi, metabolizma, boşaltım, büyüme ve gelişme, üreme, uyarılara tepki ve homeostazi şeklinde sıralanabilir. Bir organizmanın canlı olarak kabul edilmesi için bu özelliklere sahip olması gerekmektedir. Ayrıca canlıların çeşitli çevresel koşullara uyum sağlamalarına yardımcı olan kalıtsal varyasyon (tür içi çeşitlilik), adaptasyon (uyum) gibi karakteristik özellikleri de bulunmaktadır.
Paragrafta iki ayrı liste var ve karıştırılmaları sınavın en sevdiği tuzaklardan biridir. On ortak özellik her canlıda bulunur. Varyasyon ve adaptasyon ise “karakteristik özellikler” diye ayrı anılır ve canlıların çevresel koşullara uyum sağlamasına yardımcı olur. Verilen bakteri, bitki, mantar ve hayvan örneklerinin dördü de on özelliğin hepsini taşır.
Şemanın ortasında canlılık, çevresinde on ortak özellik var. Bir kola tıkla: kol vurgulanır, altta o özelliğin tanımı kalın, ayırt edici ipucu soluk renkte yazar. On kolu da gezmen bu ünitenin iskeletini kurar.
Arama kutusuna enerji, atık, denge, bitki gibi bir kelime yaz; tablo yalnız o satırları gösterir.
Hücre, bir canlının temel yapı birimidir. Tüm organizmalar bir veya daha fazla hücreden oluşur. Canlıları oluşturan hücreler farklı büyüklük ve şekillerde olabilir. Hücreler yapısal olarak prokaryot ve ökaryot olmak üzere iki gruba ayrılır.
Prokaryot hücreler, belirgin bir çekirdeği ve zarla çevrili organelleri bulunmayan nispeten küçük boyuttaki hücrelerdir. Bakteri ve arkeler prokaryot hücre yapısına sahip canlılardır. Ökaryot hücreler çekirdek ve zarlı organellere sahiptir. Amip, öglena, paramesyum, alg, mantar, bitki ve hayvanlar ökaryot hücreli canlılara örnektir.
Bir canlının çeşitli bileşenlerinin bir araya gelmesi ve iç yapısının düzenlenmesi organizasyon olarak adlandırılır. Bu süreç, çok hücreli canlılarda hücresel seviyeden başlayarak organlar ve sistemlere kadar uzanır.
Hücresel düzeydeki bir organizasyon sürecinde atomların birleşmesiyle moleküller, moleküllerin birleşmesiyle hücresel yapılar ve organeller, hücresel yapıların bir araya gelmesiyle hücre oluşur. Çok hücreli canlılarda benzer yapı ve işleve sahip hücrelerin bir araya gelmesiyle dokuların oluşması, dokuların organları, organların ise sistemleri oluşturması organizasyon sürecinin basamaklarını oluşturmaktadır.
Düğmelerle üç hücre tipi arasında geç: prokaryot, ökaryot hayvan hücresi ve ökaryot bitki hücresi. Prokaryotta çizimde çekirdek zarı yok — kalıtım maddesi sitoplazmaya dağılmış hâlde duruyor. Ökaryotlarda çekirdek ve zarlı organeller görünür; bitki hücresinde ayrıca kloroplast, büyük koful ve köşeli hücre duvarı vardır.
Şeritteki bir basamağa tıkla: o basamağın ne olduğu ve bir önceki basamaktan nasıl oluştuğu altta yazar. Şeridin ilk dört basamağı her canlıda vardır. Beşinci basamaktan itibaren (doku) yalnız çok hücreli canlılar devam eder; tek hücreli bir ökaryotta hücre aynı zamanda organizmanın kendisidir.
İfadeye dikkat et: prokaryot hücrelerde “zarla çevrili organeller” bulunmaz. Yani ifadeyi kısaltıp “hiç organeli yoktur” demek yanlış olur: prokaryot hücrelerde de ribozom bulunur, çünkü ribozom zarsız bir yapıdır ve protein sentezi bütün canlılarda gereklidir. Bir sonraki ünitede göreceğin bakteri şemasında da ribozom açıkça çizilidir.
İkinci ayrıntı: prokaryotta çekirdek yok değil, belirgin çekirdek yoktur — kalıtım maddesi vardır ama etrafında çekirdek zarı bulunmaz.
| Ölçüt | Prokaryot hücre | Ökaryot hücre |
|---|---|---|
| Belirgin çekirdek | Yok | Var |
| Zarla çevrili organel | Yok | Var |
| Ribozom | Var (zarsız yapı) | Var |
| Boyut | Nispeten küçük | Nispeten büyük |
| Örnek canlılar | Bakteriler, arkeler | Amip, öglena, paramesyum, alg, mantar, bitki, hayvan |
Tablodaki “ribozom” ve “boyut” satırları dışındaki bütün bilgiler ders kitabının kendi cümlelerinden gelir. Bu iki satır, ayrımı eksiksiz anlatabilmek için eklendi.
Canlılar yaşamları için gerekli olan yapısal bileşenlerini oluşturmak ve enerjilerini temin edebilmek için beslenmek zorundadır. Düğmelerle üç biçim arasında geç. Şemadaki oklar, besinin nereden geldiğini gösterir: ototrofta ok dışarıdan gelmez, canlının kendi içinde başlar.
Canlılar; hareket etme, büyüme, gelişme ve üreme gibi çeşitli yaşamsal faaliyetlerini devam ettirebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar. Gerekli olan bu enerji büyük ölçüde ATP molekülünden karşılanır. Besinlerin hücresel yıkımı sırasında serbest kalan enerjinin bir kısmı, ATP molekülünde tutulur ve bu enerji hücresel işlevlerin gerçekleşmesi için kullanılır. Protein sentezi, kas kasılması, sinirsel iletim ve hücre bölünmesi gibi pek çok süreç ATP olmadan gerçekleşemez. Bu nedenle canlı hücrelerde enerji üretimi ve tüketimi kesintisiz olarak devam eder.
ATP, adenozin trifosfat sözcüklerinin baş harflerinden gelir; açılımı ders kitabında yok. Cümledeki “büyük ölçüde” ifadesine dikkat: enerji ATP’den karşılanır, ama ATP enerjinin kaynağı değil taşıyıcısıdır — enerji besinden gelir, ATP onu hücrenin kullanabileceği biçimde tutar.
Metabolizma, organizmalarda yaşamın devamlılığı için gerçekleştirilen kimyasal reaksiyonlar bütünüdür. Metabolik faaliyetler; besinlerdeki organik moleküllerin yapı taşlarına ayrıştırılması, bunların yıkılarak enerji elde edilmesinde kullanılması, metabolik atıkların uzaklaştırılması ve canlılık için gerekli yapısal moleküllerin sentezi şeklinde gerçekleşir.
Metabolizma, organizmanın iç ortamını dengeleyen ve çevreyle ilgili değişikliklere uyumunu sağlayan homeostazinin (iç denge) korunmasında kritik bir rol oynar.
Anabolizma basit yapılı küçük moleküllerin daha karmaşık ve büyük moleküllere dönüştürülmesidir ve yapım süreci olarak da bilinir. Hücrelerde amino asitlerin proteinlere veya glikozun polisakkaritlere dönüşmesi anabolik reaksiyonlara örnektir. Katabolizma ise yapısal olarak büyük moleküllerin kendisinden daha küçük bileşenlerine ayrışmasıdır ve yıkım süreci olarak da tanımlanır. Hücrelerde proteinlerin sindirimiyle amino asitlerin oluşturulması ve glikozun enerji üretimi için parçalanması katabolik reaksiyonlara örnektir.
Ezberlemenin en kolay yolu kelimenin kendisidir: anabolizma yapar (küçük → büyük), katabolizma yıkar (büyük → küçük). İki süreç birbirinin karşıtı gibi görünse de aynı hücrede aynı anda yürür; birinin çıkardığı enerji ötekinin yapım işini besler.
Boşaltım, yaşamsal faaliyetler sonucu oluşan atıkların organizmadan uzaklaştırılması işlemidir. Bu süreç, hücrelerde metabolizma sonucu oluşan zararlı maddelerin, fazla suyun ve diğer atıkların uzaklaştırılmasını sağlayarak organizmanın iç dengesini (homeostazi) koruma işlevini yerine getirir. Boşaltım canlı türlerine göre çeşitlilik gösterir.
Metabolik atıkların doğrudan hücre zarından uzaklaştırılmasıyla sağlanır. Paramesyum gibi tatlı suda yaşayan bazı tek hücrelilerde ayrıca kontraktil koful (vurgan koful) bulunur; içeri sızan fazla suyu toplayıp dışarı boşaltır. Bu ayrıntı ders kitabında geçmiyor, tek hücrelide “fazla suyun uzaklaştırılması” ifadesinin nasıl gerçekleştiğini göstermek için eklendi.
Terleme, damlama, yaprak dökülmesi şeklinde gerçekleşir. Sonbaharda dökülen yapraklar yalnız bir mevsim olayı değil, bitkinin biriktirdiği atıklardan kurtulma yollarından biridir.
Böbreklerde idrarın süzülmesi, karbondioksit ile su buharının akciğerlerden atılması ve terleme yoluyla su ve bazı atık maddelerin vücuttan uzaklaştırılması şeklinde gerçekleşir. Yani boşaltım yalnız böbreğin işi değildir; akciğer ve deri de boşaltıma katılır.
Büyüme, tek hücreli canlılarda sitoplazma hacminin ve kütlesinin artışı; çok hücreli canlılarda ise hacim, kütle ve hücre sayısı artışı olarak gerçekleşir. Organizmanın büyümesi, hücre çoğalması (hücre bölünmesi) yoluyla sağlanır. Hayvanlarda büyüme sınırlıyken bitkiler yaşamları boyunca büyümeye devam eder.
Gelişme, canlının sahip olduğu yapıların zamanla belirli bir görevi yapma olgunluğuna erişmesidir. Gelişmede hücrelerin farklılaşması, özel görevlere sahip dokuların ve organların oluşması gibi süreçler bulunur. Yeni doğan bir bebeğin kilo alması büyümeye, zamanla emeklemeye başlaması ise gelişmeye örnek olarak verilebilir.
Süreci etkileyen üç etmen de sayılıyor: çevreyle ilgili faktörler, beslenme alışkanlıkları ve genetik yapılar.
Üreme, canlı neslinin devamı için yeni bireylerin oluşması olarak tanımlanan ve türlerin sürdürülmesini sağlayan bir süreçtir. Neslin devamı için bu süreç zorunlu olsa da canlının kendi yaşamını devam ettirebilmesi için zorunlu bir olay değildir.
Eşeysiz üremede tek ata bireyden döllenme olmaksızın yeni yavrular oluşur. Bu üreme çeşidi tek hücreli canlılarda, bazı bitkilerde ve omurgasız hayvanlarda görülür. Eşeyli üremede ise dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesi (döllenme) gerçekleşir ve farklı özelliklere sahip yavrular oluşur. Bitki ve hayvanların çoğu eşeyli ürer.
“Kendi yaşamı için zorunlu değildir” cümlesi sınavda çok sorulur: üremeyen bir birey ölmez, ama üremeyen bir tür yok olur. Bu yüzden üreme ötekilerden farklı bir ortak özelliktir — birey düzeyinde değil tür düzeyinde zorunludur.
Eşeysiz üremenin tanımı ve hangi canlılarda görüldüğünü veriyor, çeşitlerinin adını vermiyor. Aşağıdaki beş çeşit, sayılan üç canlı grubunun (tek hücreliler · bazı bitkiler · omurgasız hayvanlar) eşeysiz üreme yollarıdır ve tümü kesin bilgidir.
| Çeşit | Nasıl olur | Örnek |
|---|---|---|
| Bölünerek üreme | Ata birey ikiye bölünür, iki yeni birey oluşur | Bakteri, amip, paramesyum |
| Tomurcuklanma | Ata bireyin üzerinde çıkıntı oluşur, büyüyüp ayrılır | Bira mayası, hidra |
| Sporla üreme | Özel üreme hücreleri (spor) uygun ortamda yeni birey verir | Mantarlar, kara yosunları |
| Vejetatif üreme | Bitkinin gövde, kök ya da yaprak parçasından yeni bitki gelişir | Çilek, patates, söğüt çeliği |
| Rejenerasyon ile üreme | Kopan parça eksik kısımlarını tamamlayıp yeni birey olur | Deniz yıldızı, planarya |
Beşinin ortak noktası tanımındaki iki sözcüktür: tek ata birey ve döllenme olmaksızın. Bu yüzden eşeysiz üremeyle oluşan yavrular ata bireyle aynı kalıtsal özellikleri taşır; eşeyli üremede ise farklı özelliklere sahip yavrular oluşur.
Tepki, bir organizmanın çevresinde meydana gelen değişikliklere yanıt vermesi ve uyum sağlamasıdır. Canlılar, dış ortamdan gelen fiziksel ve kimyasal uyaranlara ve içsel uyarılara tepki verir.
Tek hücreli canlılar dış uyaranlara hücresel düzeyde tepki verir. Bakterilerin kimyasal bir maddenin varlığını algılayarak yön değiştirmesi buna örnektir. Çok hücreli canlılar ise bir hayvanın bir avcıyı görüp kaçması veya bir bitkinin ışık kaynağına yönelmesi gibi tepkiler gösterir. Canlılar ayrıca dış çevre koşullarına uyum sağlamak için fizyolojik tepkiler de verebilir. Bir insanın vücut sıcaklığının değişmesi fizyolojik bir tepkidir.
Canlıların değişen çevre koşullarına karşı iç dengelerinin kararlı tutulması yaşamsal öneme sahiptir. İç denge anlamına gelen homeostazi, organizmanın iç ortamının sabit kalmasını sağlayan bir dizi kontrol mekanizmasıdır.
Hücrelerde su miktarının korunması, atıkların vücuttan uzaklaştırılması, vücut sıvılarında asit-baz dengesinin korunması, terleme ile vücut sıcaklığının normal seviyelerde tutulması homeostaziyi düzenleme amacıyla yapılan faaliyetlerdendir.
Homeostazi “hiç değişmemek” demek değildir; dar bir aralıkta tutulmak demektir. Değerler sürekli küçük iniş çıkışlar yapar, kontrol mekanizmaları da onları geri çeker.
Kaydırağı sürükleyerek dış ortam sıcaklığını değiştir. Alttaki geniş şerit dış sıcaklığı, üstteki dar şerit ise vücut iç sıcaklığını gösterir. Dış sıcaklık sıfırdan kırk beşe kadar gezerken iç sıcaklık dar bir bantta kalır: homeostazi tam olarak budur. Ekranda hangi kontrol mekanizmasının devrede olduğu da yazar — terleme, titreme ya da denge bölgesi.
Bir insanın vücut sıcaklığının değişmesi uyarılara tepki bölümünde fizyolojik tepki örneği olarak verir. Homeostazi bölümünde ise terleme ile vücut sıcaklığının normal seviyelerde tutulmasını homeostazi örneği olarak verir. Çelişki yok: tepki olayın kendisidir (vücut sıcaklığa yanıt verir), homeostazi ise bu tepkinin amacıdır (iç ortamı sabit tutmak). Bir sınav sorusu hangisini istediğini cümledeki fiilden anlarsın — “yanıt vermesi” tepkiyi, “sabit tutulması” homeostaziyi işaret eder.
Genetiğin ve çevrenin etkisi ile aynı türün bireyleri arasında görülen farklılıklara varyasyon denir. Aynı türe ait kelebeklerin kanatlarındaki desen farklılıkları ve insanlardaki göz rengi farklılıkları varyasyona örnek verilebilir. Genetik varyasyonların kaynağı mutasyonlar ve eşeyli üremedir. Genetik varyasyonlar genellikle kalıtsaldır ve nesilden nesile aktarılır.
Tanımdaki iki sınıra dikkat: varyasyon aynı tür içinde görülür (farklı türler arasındaki farka varyasyon denmez) ve kaynağı hem genetik hem çevredir. Kelebek örneği Vanessa cardui (diken kelebeği) türüne aittir — desenleri farklı olan bireyler aynı türdendir.
Adaptasyon (uyum), canlıların yaşadığı çevrede hayatta kalabilme ve üreme şansını artıran türe özgü kalıtsal özelliklerin tümüdür. Bukalemunun bulunduğu zemine göre renginin değişmesi, nemli bölge bitkilerinin terlemeyi artıran geniş yapraklarının olması, su kuşlarında ayak parmaklarının perdeli yapıda olması adaptasyona örnektir.
Tanımın üç anahtarı: hayatta kalma ve üreme şansını artırır, türe özgüdür, kalıtsaldır. Bu üçü birden yoksa o özellik adaptasyon sayılmaz. Örneğin sürekli spor yaparak kas geliştirmek yaşamı kolaylaştırır ama kalıtsal olmadığı için adaptasyon değildir.
Bukalemunun renk değiştirebilme yeteneği türe özgüdür, kalıtsaldır ve hayatta kalma şansını artırır — yani bir adaptasyondur. O anda, o zeminde rengin fiilen değişmesi ise dış bir uyarana verilmiş bir tepkidir. İkisi çelişmez: yetenek adaptasyon, o andaki değişim tepkidir. Sınav sorusunda hangisinin istendiğini cümlenin zamanından anlarsın: “değiştirebilmesi” yeteneği, “zemine gelince değişmesi” o anki tepkiyi anlatır.
Aynı ayrım varyasyon ile adaptasyonda da işler: varyasyon aynı türün bireyleri arasındaki farktır, adaptasyon ise türün tamamında bulunan ve çevreye uyum sağlayan özelliktir. Kelebeklerin farklı kanat desenleri varyasyon, kelebeğin kanatlarının olması ise türe özgü bir özelliktir.
Ünitenin açılış sorularından biri şu: canlılarda gözlenen bazı özellikler cansızlarda da gözlenebilir mi? Cevap, ünitenin ilk paragrafında saklı: bazı özellikler tek tek benzeyebilir, ama hepsi birden yalnız canlılarda bulunur.
| Cansız olay | Neye benziyor | Neden canlı değil |
|---|---|---|
| Bir tuz kristalinin büyümesi | Büyüme | Hücresel yapısı, metabolizması ve üremesi yoktur; yalnız dışarıdan madde eklenir |
| Ateşin yayılması ve “beslenmesi” | Beslenme, enerji açığa çıkarma | Hücresi, organizasyonu, kalıtım maddesi ve iç dengesi yoktur |
| Bir makinenin sıcaklığını sabit tutması | Homeostazi | Denetimi dışarıdan kurulmuştur; kendi yapı taşlarını üretemez ve üreyemez |
| Suyun buharlaşıp yağmur olması | Madde döngüsü | Uyarana tepki, büyüme ve gelişme yoktur |
Bu tablo ders kitabında yok; ders kitabının “bu özelliklere sahip olması gerekmektedir” ölçütünün ne işe yaradığını göstermek için eklendi. Ölçüt hepsini birden aradığı için tek benzerlikler yanıltıcıdır.
Ders kitabında bu ünitenin sonunda bir “anlat bakalım” oyunu var: kartların üzerinde bir ortak özellik ve o özellik anlatılırken kullanılmaması gereken kelimeler yazıyor. Aşağıdaki oyun bunun tersine çevrilmiş hâlidir — yasaklı kelimeler sana ipucu olarak verilir, sen kavramı bulursun. Sorular her seferinde karışık sırada gelir.
Zil çaldığı anda gözünü açman, sesin bir uyaran olması ve senin ona tepki vermendir. Aynı anda vücudun uykudan uyanıklığa geçerken kalp atışını ve kan basıncını yeniden ayarlar — bu da homeostazi. Bir ortak özellik nadiren tek başına çalışır.
Koşarken kaslarının kasılması için gereken enerji ATP’den gelir — doğrudan saydığı örneklerden biri kas kasılmasıdır. Terlemen ise iki iş birden yapar: boşaltım (su ve bazı atık maddelerin atılması) ve homeostazi (vücut sıcaklığının normal seviyede tutulması).
Ekmekteki nişastanın sindirimle glikoza ayrılması katabolizma; o glikozdan kaslarında yeni protein kurulması anabolizma. İkisi aynı öğünün içinde, aynı vücutta, aynı anda yürür. Metabolizma bu iki sürecin toplamıdır.
Hepiniz aynı türdensiniz ama göz renginiz, boyunuz ve saç şekliniz farklı. Bu farklara varyasyon denir ve verilen örneklerden biri tam olarak insanlardaki göz rengi farklılıklarıdır. Kaynağı mutasyonlar ve eşeyli üremedir — bu yüzden kardeşler bile birbirinin aynısı olmaz.
Bir süre sonra bitkinin ışığa doğru eğildiğini görürsün: uyarılara tepki bölümünde geçen “bir bitkinin ışık kaynağına yönelmesi” örneğinin ta kendisi. Saksıyı çevirirsen birkaç gün içinde yeniden döner — bitki hareket etmiyor gibi görünse de çevresine yanıt veriyor.
Yerdeki yapraklar yalnız bir mevsim manzarası değil: yaprak dökülmesi bitkilerde boşaltım yollarından biridir. Ağaç, biriktirdiği bazı atıkları yaprakla birlikte bırakır. Aynı ağaç ilkbaharda yeniden büyür — çünkü bitkiler yaşamları boyunca büyümeye devam eder.
Bu bir sorun değil, kuralın karşılığı: hayvanlarda büyüme sınırlıdır. İnsanda boy uzaması belli bir yaştan sonra durur ama gelişme devam eder — yapıların görevlerini daha iyi yapar hâle gelmesi büyüme değil gelişmedir.
Çilek bitkisi toprak üstünde uzattığı sürgünle yeni bitkiler oluşturur: tek ata bireyden, döllenme olmaksızın. Yani bu bir eşeysiz üremedir ve yeni bitkiler ana bitkiyle aynı kalıtsal özellikleri taşır. “Bazı bitkilerde görülür” denen durum budur.
Vücut sıcaklığın 37 dolayından yükselince halsizlik hissetmen rastlantı değil: iç denge bozulmuştur. Vücut sıcaklığının değişmesi fizyolojik bir tepkidir; terleyerek düşürülmesi ise homeostazi. Ateş düştüğünde kendini iyi hissetmenin nedeni, kontrol mekanizmalarının dengeyi geri kurmasıdır.
47 soruluk test · on ortak özelliğin tanımları ve ayırt edici ipuçları, prokaryot-ökaryot ayrımı, organizasyon basamakları, anabolizma-katabolizma, boşaltımın canlı gruplarına göre değişimi, üremenin iki biçimi ve varyasyon-adaptasyon ayrımı
Hücresel yapı · organizasyon · beslenme · enerji üretimi ve
tüketimi · metabolizma · boşaltım · büyüme ve gelişme ·
üreme · uyarılara tepki · homeostazi.
Bir organizmanın canlı sayılması için bu özelliklere sahip olması gerekir.
Ayrıca kalıtsal varyasyon ve adaptasyon karakteristik özelliklerdir;
çevresel koşullara uyum sağlamaya yardımcı olurlar.
Hücre, canlının temel yapı birimidir; tüm organizmalar bir veya daha fazla
hücreden oluşur.
Prokaryot: belirgin çekirdeği ve zarla çevrili organelleri yok, nispeten küçük —
bakteriler ve arkeler.
Ökaryot: çekirdek ve zarlı organeller var — amip, öglena, paramesyum, alg,
mantar, bitki, hayvan.
Organizasyon basamakları: atom → molekül → hücresel yapı ve organel → hücre →
doku → organ → sistem → organizma.
Beslenme: ototrof (üretici, ör. bitkiler) · heterotrof (tüketici, ör. hayvanlar ve
mantarlar) · hem ototrof hem heterotrof (öglena: ışık varken fotosentez, yokken
dışarıdan hazır).
Enerji: büyük ölçüde ATP’den karşılanır; protein sentezi, kas kasılması,
sinirsel iletim ve hücre bölünmesi ATP olmadan gerçekleşemez.
Metabolizma = anabolizma + katabolizma. Anabolizma yapım (küçük → büyük; amino
asit → protein), katabolizma yıkım (büyük → küçük; glikozun parçalanması).
Boşaltım: tek hücrelide doğrudan hücre zarından · bitkide terleme, damlama, yaprak
dökülmesi · insanda böbrek, akciğer ve terleme.
Büyüme: tek hücrelide sitoplazma hacmi ve kütlesi; çok hücrelide hacim, kütle ve
hücre sayısı artışı. Hayvanlarda sınırlı, bitkilerde yaşam boyu.
Gelişme: yapıların görev yapma olgunluğuna erişmesi (farklılaşma).
Üreme: tür için zorunlu, birey için zorunlu değil. Eşeysiz → tek ata birey,
döllenme yok. Eşeyli → döllenme var, farklı özellikte yavrular.
Tepki: bakterinin yön değiştirmesi · avcıyı görüp kaçma · bitkinin ışığa yönelmesi ·
vücut sıcaklığının değişmesi (fizyolojik).
Homeostazi: iç ortamı sabit tutan kontrol mekanizmaları — su miktarı, atıkların
uzaklaştırılması, asit-baz dengesi, terleme ile sıcaklık.
Varyasyon: genetiğin ve çevrenin etkisiyle aynı türün bireyleri arasında
görülen farklılıklar. Örnek: kelebek kanat desenleri, insanlarda göz rengi. Kaynağı
mutasyonlar ve eşeyli üreme; genellikle kalıtsaldır.
Adaptasyon: yaşadığı çevrede hayatta kalma ve üreme şansını artıran,
türe özgü, kalıtsal özelliklerin tümü. Örnek: bukalemunun renk değişimi,
nemli bölge bitkilerinin geniş yaprakları, su kuşlarında perdeli ayak.
Ders kitabında geçmeyen, sayfayı tamamlamak için eklenen kesin bilgiler: ATP = adenozin trifosfat · prokaryotta ribozom bulunur (zarsız yapı) · eşeysiz üremenin beş çeşidi (bölünme, tomurcuklanma, spor, vejetatif, rejenerasyon) · tatlı su tek hücrelilerinde kontraktil koful · insanda iç sıcaklığın dar bir aralıkta tutulması · cansız olaylarla karşılaştırma · adaptasyon ile tepki arasındaki ayrım.