On iki keşif,
kökten değişen
bir hayat
Bu dönüm noktaları, insanlığın yaşamını ve doğayı anlama şeklini kökten değiştirmekte ve kendisinden sonra gelen araştırmalara yön vermektedir.
Biyoloji biliminin tarihî gelişiminde dönüm noktası olarak kabul edilen pek çok keşif ve buluş yapılmıştır. Düğmelerle gez: her noktanın yılı, kimin yaptığı ve ders kitabındaki katkı cümlesi sağda çıkar.
| # | Yıl | Dönüm noktası | Kim |
|---|---|---|---|
| 1 | 1389-1459 | Hastalık etmenlerinin bulaşma yollarının keşfi | Akşemseddin |
| 2 | 1665 | Mikroskobun keşfi | Robert Hooke |
| 3 | 1838 | Hücre teorisinin oluşturulması | Schleiden, Schwann, Virchow |
| 4 | 1865 | Kalıtım kurallarının belirlenmesi | Gregor Johann Mendel |
| 5 | 1928 | Antibiyotiğin keşfi | Alexander Fleming |
| 6 | 1953 | DNA çift sarmal yapısının keşfi | Franklin, Watson, Crick |
| 7 | 1973 | Rekombinant DNA teknolojisi | Cohen, Boyer |
| 8 | 1985 | Polimeraz zincir reaksiyonunun keşfi | Kary Mullis |
| 9 | 1996 | Canlı klonlanması (Dolly) | Wilmut, Campbell |
| 10 | 1990-2003 | İnsan genom projesi | — |
| 11 | 2012 | CRISPR-Cas sisteminin keşfi | Doudna, Charpentier |
| 12 | 2021 | Yeni nesil aşıların geliştirilmesi | — |
Sıra kolayca karıştırılır: Akşemseddin (1389-1459) mikroorganizmaların rolünü mikroskop daha keşfedilmemişken öne sürmüştür — mikroskobun keşfi 1665'tir. Yani listedeki ilk dönüm noktası, mikroskoptan yaklaşık iki yüzyıl öncedir. İkinci karışma noktası: hücre teorisi (1838) üç kişiyle — Schleiden, Schwann ve Virchow — DNA'nın çift sarmal yapısı (1953) da üç kişiyle — Franklin, Watson ve Crick — anılır. Üçlü olmaları benzer, yılları ve konuları tamamen ayrıdır.
Bir buluşun "dönüm noktası" sayılmasının ölçütü, ondan sonra neyin mümkün hâle geldiğidir. Dört büyük keşfi seç; canlandırma solda keşiften önceki durumu, sağda sonrasını gösterir.
Bu dönüm noktaları, insanlığın yaşamını ve doğayı anlama şeklini kökten değiştirmekte ve kendisinden sonra gelen araştırmalara yön vermektedir. Yani ölçüt iki tanedir: anlama şeklini değiştirmek ve sonraki araştırmalara yön vermek.
Günümüzde kullanılan iki mercekli (bileşik) mikroskopların temeli olan ilk mikroskop, geliştirilerek canlıların mikro dünyasına yolculuk serüveninde önemli bir adım atılmıştır. Hücre teorisinin 1838'de kurulabilmesi bu adımın üzerine gelir.
Listedeki on iki noktadan biri ders kitabında ayrıca ve uzun uzun anlatılır: penisilin. Sebebi, bir keşfin insan hayatına katkısının en net izlenebildiği örnek olması.
Penisilin adlı antibiyotiğin keşfi biyoloji, tıp ve sağlık bilimleri alanında önemli bir dönüm noktasıdır. Listede bu keşif 1928 yılına ve Alexander Fleming adına kayıtlıdır; bakteri kaynaklı hastalıkların tedavisinde çığır açan antibiyotiklerin ilk örneğidir.
Önceden ölümcül olan birçok hastalık penisilin sayesinde kontrol altına alınabilmiş, cerrahi müdahalelerin ve diğer tıbbi tedavilerin güvenilirliği artırılmış ve bu sayede hastalıkların kolaylıkla tedavi edilmesi sağlanmıştır.
Günümüzde antibiyotiklere dirençli mikroorganizmaların artışına rağmen penisilin ve türevleri hâlâ en etkili antibiyotikler içerisinde yer almaktadır. Cümlenin iki yarısı da önemli: bir yanda direnç artışı, diğer yanda penisilinin hâlâ en etkililer arasında olması.
Karışık sırayla gelen katkı cümlesini oku, hangi keşfe ait olduğunu seç. Gerekçe anında çıkar.
Elindeki kutunun atası 1928'de bulundu. Bakteri kaynaklı hastalıkların tedavisinde çığır açan antibiyotiklerin ilk örneği olan penisilin keşfedilmiştir. Doktorun "bu virüs, antibiyotik işe yaramaz" demesinin sebebi de bu: antibiyotik bakteri kaynaklı hastalıklar içindir.
Okulda kullandığın alet iki mercekli tipten. Günümüzde kullanılan iki mercekli (bileşik) mikroskopların temeli olan ilk mikroskop, geliştirilerek canlıların mikro dünyasına yolculuk serüveninde önemli bir adım atılmıştır.
Bu cümlenin arkasında bezelyelerle yapılmış bir çalışma var. Bezelyeler üzerinde yapılan çalışmalarda bazı özelliklerin ebeveynden yavrulara belirli kalıplar içinde aktarıldığı gösterilmiş, genetik bilginin nesiller arasında nasıl aktarıldığının ilk açıklaması yapılmıştır.
Listenin en yenisi seni doğrudan ilgilendirdi. mRNA teknolojisi kullanılarak geliştirilen aşılarla COVID-19 pandemisi kontrol altına alınmış, kanser hastalığının tedavisi için umut verici sonuçlar elde edilmiştir.
Dizideki "tek örnekten DNA çıkardık" sahnesi bir 1985 buluşuna dayanır. Belirli bir DNA dizisini milyonlarca kez çoğaltmak için kullanılan teknik, moleküler biyoloji ve genetik araştırmalar için köklü bir değişim olarak kabul edilmektedir.
Haberdeki teknolojinin adı 2012'de listeye girdi. İstenilen bir gen bölgesinde kontrollü düzenleme yapılmasına imkân veren bu teknoloji; gen tedavisi, genetik hastalıkların düzeltilmesi, bitki ve hayvanlarda genetik iyileştirmeler gibi birçok alanda ilerleme sağlamıştır.
Her yerde gördüğün burgu, 1953'te çizildi. DNA'nın kendi etrafında dönen çift sarmal bir yapıya sahip olduğu belirlenmiş, genetik materyalin nasıl saklandığı ortaya çıkarılmıştır.
Görünmeyen bir şeyin hastalık taşıdığı fikri listedeki en eski dönüm noktasıdır. Akşemseddin, tıp tarihinde mikroorganizmaların rolünü ilk defa ortaya koyan ve hastalıkların mikroorganizmalar yoluyla bulaşabileceği fikrini öne süren ilk tabip olarak kabul edilmektedir.
Görme çağı: Akşemseddin (1389-1459) → mikroskop (1665) → hücre teorisi (1838). Kalıtım çağı: Mendel (1865) → DNA sarmalı (1953). Müdahale çağı: rekombinant DNA (1973) → PCR (1985) → Dolly (1996) → genom projesi (1990-2003) → CRISPR (2012) → mRNA aşıları (2021). Penisilin (1928) ise ilk iki küme arasında, tek başına durur.
24 soruluk test — on iki dönüm noktası, yılları, bilim insanları ve insan hayatına katkıları
Bu dönüm noktaları, insanlığın yaşamını ve doğayı anlama şeklini kökten değiştirmekte ve kendisinden sonra gelen araştırmalara yön vermektedir.
Akşemseddin, tıp tarihinde mikroorganizmaların rolünü ilk defa ortaya koyan ve hastalıkların mikroorganizmalar yoluyla bulaşabileceği fikrini öne süren ilk tabip olarak kabul edilmektedir.
Günümüzde kullanılan iki mercekli (bileşik) mikroskopların temeli olan ilk mikroskop, geliştirilerek canlıların mikro dünyasına yolculuk serüveninde önemli bir adım atılmıştır.
Organizmaların temel yapı taşı olan hücreler tanımlanmış ve biyoloji bilimine yeni bir bakış açısı getirilmiştir.
Bezelyeler üzerinde yapılan çalışmalarda bazı özelliklerin ebeveynden yavrulara belirli kalıplar içinde aktarıldığı gösterilmiş, genetik bilginin nesiller arasında nasıl aktarıldığının ilk açıklaması yapılmıştır.
Bakteri kaynaklı hastalıkların tedavisinde çığır açan antibiyotiklerin ilk örneği olan penisilin keşfedilmiştir.
DNA'nın kendi etrafında dönen çift sarmal bir yapıya sahip olduğu belirlenmiş, genetik materyalin nasıl saklandığı ortaya çıkarılmıştır.
Genetik materyalin çoğaltılması ve başka canlılara aktarılması sağlanarak biyoteknoloji, tıp, tarım ve endüstriyel alanda önemli gelişmeler yaşanmıştır.
Belirli bir DNA dizisini milyonlarca kez çoğaltmak için kullanılan teknik, moleküler biyoloji ve genetik araştırmalar için köklü bir değişim olarak kabul edilmektedir.
Yetişkin ve somatik bir hücreden klonlanan ilk memeli olan Dolly adlı koyunun klonlanmasıyla geliştirilen teknoloji, organizmaların genetik olarak birebir kopyalarının üretilmesine olanak sağlamıştır.
İnsan genomunun DNA dizisi tamamen ortaya çıkarılarak genetik araştırmalarda önemli gelişmelere imza atılmıştır.
İstenilen bir gen bölgesinde kontrollü düzenleme yapılmasına imkân veren bu teknoloji; gen tedavisi, genetik hastalıkların düzeltilmesi, bitki ve hayvanlarda genetik iyileştirmeler gibi birçok alanda ilerleme sağlamıştır.
mRNA teknolojisi kullanılarak geliştirilen aşılarla COVID-19 pandemisi kontrol altına alınmış, kanser hastalığının tedavisi için umut verici sonuçlar elde edilmiştir.
Penisilin adlı antibiyotiğin keşfi biyoloji, tıp ve sağlık bilimleri alanında önemli bir dönüm noktasıdır. Önceden ölümcül olan birçok hastalık penisilin sayesinde kontrol altına alınabilmiş, cerrahi müdahalelerin ve diğer tıbbi tedavilerin güvenilirliği artırılmıştır.
Günümüzde antibiyotiklere dirençli mikroorganizmaların artışına rağmen penisilin ve türevleri hâlâ en etkili antibiyotikler içerisinde yer almaktadır.