Aynı hayat,
iki ayrı anlatıcı
Otobiyografi, bir kişinin kendi yaşam öyküsünü kaleme aldığı yazı veya eserdir. Aynı hayatı bir başkası araştırıp yazarsa ortaya biyografi çıkar. Bu ünitede iki türü ayıran tek soruyu — “kim anlatıyor?” — ve bu sorunun anlatıcıdan üsluba kadar değiştirdiği her şeyi çalışacağız.
Tür tek cümlede tanımlanır: “Otobiyografi, bir kişinin kendi yaşam öyküsünü kaleme aldığı yazı veya eserdir. Otobiyografilerde herhangi bir alanda tanınmış kişi, kendi yaşam öyküsünü ayrıntılarıyla ve tam bir gerçeklikle verir.”
Sözcük üç parçadan kuruludur: oto- (kendi) + bio- (hayat) + -grafi (yazı). Yani “kendi hayatının yazısı”. Türkçesi öz yaşam öyküsü, eski adı tercüme-i hâldir.
Birinci kişi (ben) anlatımı kullanılır: “doğmuşum”, “kaybettim”, “babam”. Hayatı yaşayan kişi ile anlatan kişi aynı kişidir; bu yüzden okur olayı içeriden görür.
Bilgi haritasında türün ayırt edici özelliği örnek olarak şöyle verilir: “Kronolojik bir sıra izlenir.” Yani olaylar yaşandıkları sırayla anlatılır: doğum, çocukluk, eğitim, dönüm noktaları, bugün.
Otobiyografide hayat “ayrıntılarıyla ve tam bir gerçeklikle” verilir. Bunun iki sonucu vardır: yazar olumsuz durumları da anlatır — hastalık, yoksulluk, başarısızlık gizlenmez; ve anlatılanlar uydurma değildir, gerçekte yaşanmıştır. Âşık Veysel yedi yaşında gözlerini kaybettiğini saklamaz, otobiyografisinin merkezine koyar.
Otobiyografide belgesel ve fotoğraf kullanmak etkilidir: fotoğraf, mektup, diploma, gazete kupürü anlatılanı destekler ve gerçeklik duygusunu güçlendirir.
Özgeçmiş (CV) de kişinin kendi hayatıyla ilgilidir ama liste hâlindedir: doğum yeri, okullar, işler, tarihler. Amacı bir işe ya da okula başvurmaktır; duygu, ayrıntı ve üslup aranmaz. Otobiyografi ise anlatıdır: olayları sebep sonuç ilişkisiyle, kendi bakışıyla ve edebî bir dille aktarır. “1894’te doğdum, 1901’de gözlerimi kaybettim” bir özgeçmiş satırıdır; Âşık Veysel’in “Yedi yaşına kadar ben de herkes gibi koştum, serptim, güldüm, oynadım” cümlesi otobiyografidir.
Biyografi; bir kişinin hayatını, o kişiyi araştıran bir başkasının, belgelere dayanarak ve üçüncü kişi anlatımıyla anlattığı yazı türüdür. Türkçesi yaşam öyküsüdür. Ders kitabınızın her temasında karşınıza çıkan “Sanatçıyı Tanıyalım” kutuları birer kısa biyografidir.
Ders kitabının 287. sayfasındaki “Benim Gözümden Âşık Veysel” metni tam bir biyografidir. Üçüncü kişi anlatımıyla yazılmıştır, kronolojiktir ve dışarıdan bakar:
“Âşık Veysel, Sivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde dünyaya gelir. Çiftçi olan babası Ahmet Efendi, onun bir sanat sahibi olmasını istediği için Âşık Veysel’e bir saz alır. Âşık Veysel, usta âşıklardan ders alarak sanatını geliştirir.”
İki tür arasındaki en sessiz fark budur: otobiyografi ancak kişi hayattayken yazılabilir ve yazıldığı ana kadarki hayatı kapsar. Biyografi ise kişinin ölümünden sonra da, hatta yüzyıllar sonra da yazılabilir; bu yüzden bir hayatın tamamını, sonunu da bilerek anlatabilir. Âşık Veysel kendi otobiyografisinde “Yaş yetmiş beş” der; onun biyografisini yazan ise (1894-1973) diye iki tarih birden yazabilir.
Ders kitabı yazma çalışmasında şunu ister: yazdığın paragrafı “önce birinci kişi anlatıcısıyla, ardından üçüncü kişi anlatıcısıyla değiştirerek yeniden yaz” ve “anlatıcısı değişen ifadelerden hareketle biyografi ile otobiyografi arasındaki farklılıkları belirle.” Çünkü iki türü ayıran asıl ölçüt konu değil, anlatıcıdır.
Birinci kişi anlatımı tek başına yetmez. Anı da “ben” der ama hayatın bir bölümünü ya da yazarın tanık olduğu olayları anlatır; günlük de “ben” der ama günü gününe yazılır ve tarih başlığı taşır; hikâye ve roman da “ben” diyebilir ama kurmacadır, anlatan kişi yazarın kendisi değil kurgulanmış bir anlatıcıdır. Otobiyografide üç şart birden aranır: anlatan = yaşayan kişi · hayatın bütünü · gerçeklik.
Ders kitabı üniteye şu tabloyla başlar: aynı malzeme — bir insanın hayatı — roman, hikâye, şiir, otobiyografi ve belgesel olarak karşımıza çıkabilir. Tür değişince üslup da değişir: aynı olay romanda kurgulanır, şiirde imgeye döner, belgeselde görüntü ve sesle desteklenir, otobiyografide olduğu gibi anlatılır.
Âşık Veysel’in otobiyografisi konuşularak anlatılmıştır; bu yüzden metinde ağız özellikleri, deyimler, ikilemeler ve kalıplaşmış ifadeler olduğu gibi durur. Söz varlığı, üslubun kendisidir: aynı bilgi ansiklopedi diliyle yazılsaydı doğru olurdu ama Veysel’in sesi kaybolurdu.
Sunucu, Veysel’e “Ve yetmiş beş yılı iki kapılı bir hana sığdırmışsın.” der. “İki kapılı han” dünyadır: bir kapıdan girilir (doğum), öbür kapıdan çıkılır (ölüm). Âşık Veysel’in en bilinen şiirlerinden birinde de aynı imge geçer: “İki kapılı bir handa / Gidiyorum gündüz gece.”
Bir tek bu ifade, düz bir cümlenin (“yetmiş beş yıl yaşadın”) yapamayacağını yapar: hayatı geçici bir konaklama olarak resmeder.
Metinde “gramafon” (gramofon), “ihtibar” (itibar), “anlatıyım” (anlatayım), “temamen” (tamamen), “ordaki” (oradaki) biçimleri geçer. Bunlar yazım yanlışı değil, konuşma dilinin kaydıdır; sözlü anlatılan bir otobiyografide korunması metne samimiyet ve gerçeklik katar.
Metnin kendisi de bunu ele verir: “ihtibar (itibar) ederler” — söyleyiş bozulmadan yanına doğrusu yazılmıştır.
Bilgi haritasındaki tek ipucu şuydu: “Kronolojik bir sıra izlenir.” Aşağıdaki şerit, Âşık Veysel’in hayatını iki metinden (otobiyografi ve biyografi) çıkarılan duraklarla sıraya diziyor. Bir durağa tıkla, o durağın hangi metinden geldiğini de gör.
Doğum yeri ve tarihi, aile, çocukluk, ilk çevre. Veysel’de: “Ben, Şarkışla ilçesinin Sivrialan köyünde 1894’te dünyaya gelmişim.”
Eğitim, dönüm noktaları, meslek, karşılaşılan güçlükler, önemli kişiler. Veysel’de: gözlerini kaybetmesi, babasının saz getirmesi, Ahmet Kutsi Tecer ile tanışması.
Bugünkü durum, geriye bakış, değerlendirme, gelecek isteği. Veysel’de: “Yaş yetmiş beş.” ve mezarıyla ilgili vasiyeti.
Ders kitabının yazma atölyesi şu sırayı önerir: 1) daha önce okuduğun biyografileri hatırla, 2) otobiyografinde yer vermek istediğin bilgilere karar ver, 3) seçtiğin bilgileri önce birinci, sonra üçüncü kişi anlatıcıyla yaz ve farkı gör, 4) biyografi ile otobiyografi arasındaki farklılıkları belirle, 5) bir plan yap, 6) yaz ve paylaş, 7) gelen dönütlere göre son şeklini ver.
Değerlendirme ölçütleri de bellidir: planlama (etkili giriş, sürdürme, tamamlama), olayları akışına uygun ifade etme ve tekrara düşmeme, söz varlığı (bağlama uygun sözcük; dilimize yerleşmemiş yabancı kelime yerine Türkçesi), akıcılık (bölümler arası geçiş), yazım ve noktalama.
Ders kitabının 288. sayfasındaki çalışma şunu ister: verilen parçaların hangi edebî türden alındığını tahmin et ve gerekçeni yaz. Aşağıdaki oyunda her parçadan sonra gerekçeyi de göreceksin — asıl öğrenilecek şey cevap değil, gerekçedir.
44 soruluk test — otobiyografinin tanımı ve özellikleri, biyografi ve akraba türleri (monografi, biyografik roman, portre, tezkire, menakıpname), iki türü ayıran anlatıcı ölçütü, aynı hayatın farklı türlerde yazılması, Âşık Veysel metinlerinin söz varlığı ve anlatım biçimleri, kronoloji ve otobiyografi yazma süreci
Otobiyografi, bir kişinin kendi yaşam öyküsünü kaleme aldığı yazı veya eserdir. Otobiyografilerde herhangi bir alanda tanınmış kişi, kendi yaşam öyküsünü ayrıntılarıyla ve tam bir gerçeklikle verir. Sözcük oto- (kendi) + bio- (hayat) + -grafi (yazı) parçalarından kuruludur; Türkçesi öz yaşam öyküsüdür.
Biyografi; bir kişinin hayatını, o kişiyi araştıran bir başkasının, belgelere dayanarak ve üçüncü kişi anlatımıyla anlattığı yazı türüdür. Türkçesi yaşam öyküsüdür. Kitaptaki “Sanatçıyı Tanıyalım” kutuları ve “Benim Gözümden Âşık Veysel” metni birer biyografidir.
Kim anlatıyor? Anlatan kişi hayatı yaşayan kişiyse otobiyografi (birinci kişi: “dünyaya gelmişim”), bir başkasıysa biyografi (üçüncü kişi: “dünyaya gelir”). Bilginin kaynağı da buna bağlı değişir: kendi hatırası ya da araştırma ve belge.
İkisi de gerçek bir kişinin hayatını anlatır, kronolojik bir sıra izler ve gerçeklik iddiası taşır. İkisi de kurmaca değildir; bu yüzden ikisi de öğretici (didaktik) metin sayılır.
Doğru: olayların yaşanma sırası göz önünde bulundurulur · otobiyografiler gerçeği
yansıtan kişisel hikâyelerdir · belgesel ve fotoğraf kullanmak etkilidir.
Yanlış: eğitim hayatıyla başlamak zorunlu değildir · üçüncü şahıs anlatımı kullanılmaz ·
olumsuz durumların aktarılmasından kaçınılmaz.
Monografi: tek bir kişiyi ya da konuyu derinlemesine inceleyen eser. Biyografik roman: gerçek bir kişinin hayatı roman tekniğiyle (Bir Bilim Adamının Romanı: Mustafa İnan). Portre: kişinin dış görünüşü ve kişiliği. Tezkire: divan edebiyatında şairlerin hayatını ve şiirlerinden örnekleri toplayan eser (Heşt Behişt, Mecâlisü’n-Nefâis).
Sözlü anlatılan otobiyografide ağız özellikleri korunur (“gramafon”, “ihtibar”, “anlatıyım”) ve bu, metne samimiyet katar. “İki kapılı han” kalıplaşmış ifadesi dünyayı anlatır: bir kapıdan girilir, öbüründen çıkılır.
Âşık Veysel Şatıroğlu (1894-1973), Sivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde doğar; yedi yaşında çiçek hastalığından gözlerini kaybeder. Babası ona bir saz alır, usta âşıklardan ders alır. 1928’den itibaren kasaba ve şehirleri dolaşır, Ahmet Kutsi Tecer sayesinde adını duyurur; Cumhuriyet’in 10. yıl dönümünde Cumhuriyet Destanı’nı Atatürk’e okumak üzere üç ayda yürüyerek Ankara’ya gelir. Eserleri: Deyişler, Sazımdan Sesler, Dostlar Beni Hatırlasın.
1. Otobiyografi özgeçmiş (CV) değildir: özgeçmiş listedir, otobiyografi anlatıdır. 2. “Ben” diyen her metin otobiyografi değildir: anı hayatın bir bölümünü anlatır, günlük günü gününe yazılır, hikâye ve roman kurmacadır.