Metin yalnız
yazıdan ibaret değil
Bir belgeselde yazı, görüntü, ses, müzik ve hareket aynı anda çalışır. Anlamı bunların hepsi birlikte kurar; birini çıkarınca metin eksilir. Böyle metinlere çok modlu metin denir. Bu ünitede çok modlu metnin nasıl okunacağını, belgeselin ne olduğunu ve bilgiyi görselle sunan infografik metnin nasıl kurulduğunu çalışacağız.
Anlamı yalnız tek bir anlatım yoluyla değil, birden çok anlatım yolunu bir arada kullanarak kuran metinlere çok modlu metin denir. Bir belgesel, bir infografik, bir afiş, bir çizgi roman, bir sunum slaydı ve bir şarkı klibi çok modlu metindir. Aşağıdaki şemada modları gez.
Çok modlu metnin özellikleri doğrudan tanımlanmaz; Nevruz belgeseli için evet/hayır sorulan bir listeden çıkarılır. Cevapların hepsi “evet”tir; liste bir arada okunduğunda türün tanımını verir:
Bir metnin çok modlu olması için içinde birçok araç bulunması yetmez; bu araçların anlamı birlikte kurması gerekir. Yazının yanına süs olsun diye konmuş bir fotoğraf metni çok modlu yapmaz — o fotoğraf çıkarılınca hiçbir şey eksilmez. Buna karşılık nevruz belgeselinde ateş üstünden atlayan insanların görüntüsü çıkarılırsa anlatım eksilir: görüntü, sözün söylemediğini söyler. Ölçüt şudur: bir modu çıkardığında anlam eksiliyorsa metin çok modludur.
Belge niteliği taşıyan film veya televizyon programına belgesel adı verilir. Belgesel, çok modlu metnin en tanıdık örneğidir: görüntü, dış ses, röportaj, müzik, yazı ve harita aynı anda çalışır.
Belgeseli izlerken bir kontrol listesi hazırlanır. Listede bulunması gerekenler şunlardır:
Belgesel geri sarılabilen ama akışı seni bekleyen bir metindir: yazılı metinde gözünü satırda tutabilirsin, belgeselde görüntü akıp gider. Bu yüzden dinleme/izleme sırasında not almak, yazılı metni okumaktan daha gereklidir. İkinci fayda: tahmin ile içeriği karşılaştırabilmek. İzlemeden önce belgeselin adından, görsellerden ve tanıtım videosundan tahmin yazılır; izledikten sonra bu tahminlerin içerikle örtüşen yönleri sorulur.
Belgesel “belge niteliği” taşır ama tarafsız bir kayıt değildir: hangi görüntünün alınacağına, hangi sesin altına hangi müziğin konacağına, hangi kişinin konuşturulacağına yönetmen karar verir. Bu yüzden belgesel izlerken sorulacak soru “doğru mu?” kadar “hangi seçimlerle kuruldu?” sorusudur. Bu, hikâyede anlatıcının kurgulanmış bir unsur olmasıyla aynı fikrin görsel metindeki karşılığıdır.
Yeni gün anlamına gelen ve bahar bayramı olarak da kutlanan nevruz, pek çok toplum için bir yılbaşı niteliği de taşımaktadır. Nevruz, kuzey yarım kürede bulunan ülkelerde yaygın olarak 21 Mart’ta kutlanır. Nevruzda doğanın uyanışı kutlanır ve kadim (çok eski) bir Türk geleneği olarak demir dövülür.
Belgeselde geçen dört kelimenin sözlük anlamları verilir; cümlenin bağlamından hareketle hangisinin kullanıldığı sorulur. Her satırda tam bir hücre işaretle.
Belgeselin çerçeve cümlesi şudur: “Asırlardır Orta Asya’dan Balkanlara uzanan bir coğrafyada insanların kutladığı en eski bayramı, nevruzu kutlayalım.” Bir başka cümle de bunu tamamlar: “Nesilden nesile aktarılan bir bayram ve gelenek, her coğrafyada başka bir renge, inanca dönüşüyor.” Yani nevruz aynı gün kutlanır ama her yerde aynı şekilde kutlanmaz. Birleşmiş Milletler 21 Mart’ı 2010 yılında “Uluslararası Nevruz Günü” ilan etmiştir; nevruz kutlamaları UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsilî Listesi’ne birçok ülkenin ortak dosyasıyla kaydedilmiştir.
En öğretici etkinlik burada: Nevruz belgeselindeki, Bir Kavak ve İnsanlar adlı hikâyedeki ve Bizim Akdeniz’den adlı gezi yazısındaki açık ve örtük iletilerin sunuluş şekli karşılaştırılır. Üçü de ileti taşır; taşıma biçimleri ayrıdır.
Duygu ve düşünce doğrudan, net biçimde verilir; okuyucu ya da izleyici yorum yapmak zorunda kalmaz. Belgeseldeki “Bak, doğa uyanıyor. Hadi kalk, bu coşkuya katılalım.” cümlesi açık iletidir: söylenmek istenen söylenmiştir.
İleti sezdirilir; okuyucunun ya da izleyicinin çıkarımda bulunması gerekir. Belgeselde farklı ülkelerden nevruz görüntülerinin arka arkaya verilmesi hiçbir yerde “bu bayram bizi birbirimize bağlıyor” demez; ama görüntülerin sıralanışı bunu sezdirir. Çok modlu metinde örtük iletinin taşıyıcısı çoğu zaman sözler değil kurgu, müzik ve sıralamadır.
Üç metinden cümleler. Önce tür düğmesine bas, sonra o türe giren sözleri tıkla.
Örtük ileti, metnin sakladığı bir sır değildir; metnin kendisinden çıkarılabilen ama açıkça söylenmemiş yargıdır. Bu yüzden bir örtük ileti iddiası her zaman metinden delille desteklenmelidir: hangi görüntü, hangi cümle, hangi sıralama seni bu çıkarıma götürdü? Delili gösterilemeyen yorum örtük ileti değil, okurun kendi düşüncesidir.
Bilgi ve grafik sözcüklerinin birleşimiyle oluşan infografik kelimesi; ilgi çekmek, algıyı ve anlamayı artırmak için düzenlenmiş görsel iletişim aracı anlamına gelir. Kısaca infografik metin, bilginin görselle sunulmasıdır. Genellikle bilginin, bildirinin kısa zamanda anlaşılmasını sağlamak ve okunurluğunu artırmak için kullanılır.
İnfografikler; metinler, grafikler, resimler, akış şemaları, çizelgeler gibi birçok unsurdan meydana gelebilir. Bu unsurların hepsi birden bulunmak zorunda değildir; konuya uygun olanlar seçilir.
Kelimenin kendisi de birleşiktir: info (bilgi) + grafik.
Bir sayfa yazıyla anlatılan bilgi, iyi kurulmuş bir infografikte bir bakışta alınır. Sebep, çok modlu metnin genel özelliğiyle aynıdır: birden fazla uyaran kullanıldığı için bilgi hem daha çekici hâle gelir hem de öğrenilmesi kolaylaşır.
Bir infografiği süslü bir afişten ayıran şey, görselin bilgiyi taşımasıdır. Nevruz infografiğinde “21 Mart” yazısının yanına konan bir çiçek resmi süstür; buna karşılık nevruzun kutlandığı ülkeleri gösteren bir harita, “Orta Asya’dan Balkanlara” cümlesinin yerine geçer — o harita çıkarılırsa bilgi eksilir. Kural şudur: infografikte her görselin bir işi olmalıdır.
Performans görevi şudur: “Nevruz’un İzinde: Bir Belgeselin İnfografiği.” Kültür Bakanlığı için hazırlanacak katalogda yer alacak bir infografik metin yazılacaktır. Aşağıdaki tablo, o çalışmanın değerlendirme ölçütleridir; kendi çalışmanı da bununla denetleyebilirsin.
Her satırda tam bir hücre işaretle.
Ölçütlerden biri şudur: “İnfografik metnin anlatımında belgesel metnin üslubunu koruma.” Yani bir metni başka bir türe dönüştürürken yalnız bilgiyi taşımak yetmez; kaynak metnin söyleyiş tarzını da korumak beklenir. Nevruz belgeseli coşkulu ve davet eden bir üslupla konuşur (“Hadi kalk, bu coşkuya katılalım.”); bu belgeselden yapılan infografik, aynı bilgiyi kuru bir çizelgeye çevirirse ölçütü karşılamaz. Bu madde, üslubun yalnızca edebî metnin değil her metnin özelliği olduğunu gösterir.
Her soruda ya bir tanım, ya bir cümle, ya da bir ölçüt verilir. Sıra her seferinde karışır; yanlış cevapta doğrusu ve gerekçesi hemen görünür.
Çok modlu metnin özellikleri, belgesel, Nevruz belgeselinin içeriği, açık ve örtük iletinin çok modlu metinde sunuluşu, infografik metnin tanımı, unsurları, hazırlanma aşamaları ve değerlendirme ölçütlerini kapsayan test
Anlamı birden çok anlatım yolunu bir arada kullanarak kuran metinlerdir. Çıkarılan özellikler: birden fazla duyu organına hitap edilir, anlatım görsel ve işitsel araçlarla desteklenir, açık ve örtük iletiler etkileyici biçimde aktarılır, izleyici birden fazla uyaranla karşı karşıyadır, bilgiler daha çekici hâle gelir ve öğrenilmesi kolaylaşır. Ölçüt: bir modu çıkardığında anlam eksiliyorsa metin çok modludur.
Belge niteliği taşıyan film veya televizyon programına belgesel adı verilir. Belgesel izlerken konu, amaç, üslup, yapı, ana düşünce, yardımcı düşünceler ve anlatım biçimlerinden oluşan bir kontrol listesi kullanılır. Belgesel belge taşır ama kurgulanmıştır: hangi görüntünün, sesin ve kişinin kullanılacağına karar verilmiştir.
Yeni gün anlamına gelir, bahar bayramı olarak da kutlanır ve pek çok toplum için yılbaşı niteliği taşır. Kuzey yarım küredeki ülkelerde yaygın olarak 21 Mart’ta kutlanır. Doğanın uyanışı kutlanır; kadim bir Türk geleneği olarak demir dövülür. Sofralara s ve ş harfleriyle başlayan yedi nesne konur, kötülükleri döküp baharı iyiliklerle karşılamak için salıncakta sallanılır. Orta Asya’dan Balkanlara uzanan geniş bir coğrafyada kutlanır.
Açık iletide duygu ve düşünce doğrudan verilir; örtük iletide sezdirilir, izleyicinin çıkarımda bulunması gerekir. Çok modlu metinde örtük iletiyi çoğu zaman sözler değil kurgu, müzik ve sıralama taşır. Bir örtük ileti iddiası her zaman metinden delille desteklenmelidir.
Bilgi ve grafik sözcüklerinin birleşimiyle oluşur; ilgi çekmek, algıyı ve anlamayı artırmak için düzenlenmiş görsel iletişim aracı anlamına gelir. Kısaca bilginin görselle sunulmasıdır. Bildirinin kısa zamanda anlaşılmasını ve okunurluğunu artırmak için kullanılır. Metinler, grafikler, resimler, akış şemaları ve çizelgeler gibi unsurlardan meydana gelebilir.
İnfografik metin organizasyon, içerik, bilgi toplama, söz varlığı, görsel kullanımı, yazım ve noktalama, özgünlük ve güvenilirlik, üslup ölçütleriyle değerlendirilir. En kolay atlanan ölçüt üsluptur: infografik, kaynak metnin söyleyiş tarzını da korumalıdır. Bilgi toplarken güvenilir kaynaklar kullanılmalı, fikrî mülkiyet haklarına uyulmalıdır.