AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 33 · ÇATIŞMA BÖLGELERİ

1948 yılında kurulan ve yayılmacı bir politika izleyen İsrail, başta Filistin olmak üzere bölgedeki ülkelerle çeşitli bahaneler öne sürerek sürekli çatışmaktadır. İsrail, bütün semavi dinlerin kutsal kabul ettiği Kudüs’ü tek taraflı olarak başkent ilan etmiştir. Yaşanan sorunlar karşısında BM kararları, Oslo ve Madrid süreçleri kalıcı bir çözüm üretememiştir.

Dört ayrıntı sorulur: kuruluş yılı 1948, izlenen politikanın adı yayılmacı, Kudüs’ün özelliği bütün semavi dinlerin kutsal kabul ettiği şehir olması ve başkent ilanının tek taraflı olması. Çözüm arayışlarının üçü de adıyla geçer: BM kararları, Oslo ve Madrid süreçleri — ve üçü de kalıcı bir çözüm üretememiştir.

2014 yılında Kırım’ın Rusya tarafından yasa dışı ilhakı ve 2022 yılında Rusya’nın Ukrayna’ya ait Donbas Bölgesi’ni (Donetsk ve Luhansk) işgal etmesiyle daha da artmıştır. Rusya’nın bölgede yer alan ülkelere saldırmasına karşılık Batılı devletler; Rusya’ya yönelik yaptırım politikaları uygulamakta ve bölge ülkelerine çeşitli destekler sunmaktadır.

İki tarih iki ayrı olaydır ve karıştırılır: 2014 → Kırım’ın yasa dışı ilhakı, 2022 → Donbas Bölgesi’nin işgali. Donbas’ı oluşturan iki bölgenin adı da parantez içinde verilir: Donetsk ve Luhansk. Batılı devletlerin tepkisi iki başlıktır: yaptırım politikaları ve bölge ülkelerine destek.

Dağlık Karabağ, Güney Kafkasya’da Azerbaycan’a ait tarihî bir bölgedir. Yaklaşık 30 yıl Ermenistan işgali altında kalan ve 2020 yılında Azerbaycan tarafından gerçekleştirilen askerî operasyonla büyük kısmı kurtarılmıştır. Ermenistan’ın mağlubiyeti ile sonuçlanan bu operasyon sonunda iki ülke arasında 10 Kasım 2020 tarihinde bir ateşkes antlaşması imzalanmıştır.

Sayılar tek tek sorulur: bölgenin yeri Güney Kafkasya, aidiyeti Azerbaycan, işgal süresi yaklaşık 30 yıl, operasyon yılı 2020, ateşkes tarihi 10 Kasım 2020. Ünitedeki tek tam tarihtir; ötekiler yalnız yıl olarak verilir.

Dünyanın en zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarını havzasında bulunduran bir bölgedir. Bölgenin petrol rezervleri bakımından zengin olması, stratejik önemini artırırken zaman zaman çatışmalar yaşanmasına neden olmuştur. Dünya petrol rezervlerinin büyük bir kısmına sahip olan Orta Doğu, savaşların yaşandığı başlıca yerlerdendir. 1980 ile 1988 yılları arasında İran ile Irak arasındaki savaşın temel nedeni petrol ticaretidir. 2003’te Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık önderliğindeki çok uluslu bir gücün Irak’a müdahale etmesiyle, bölgede savaş olmuştur.

İki savaş, iki tarih: 1980-1988 İran-Irak savaşı (temel nedeni petrol ticareti) ve 2003 Irak müdahalesi (ABD ve Birleşik Krallık önderliğindeki çok uluslu bir güç). Bölgenin çatışma nedeni bu ünitedeki en açık ekonomik nedendir: petrol rezervleri.

Suriye’deki gruplar arasındaki çatışmalar, 2011 yılında bir iç savaşa dönüşmüştür. Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri gibi bazı uluslararası güçler, bu savaşa doğrudan veya dolaylı olarak müdahale etmişlerdir. Türkiye de bu bölgeye müdahale eden ülkelerdendir. Bu sorun hâlen çözümlenememiştir.

Kaynak 2011 yılını iç savaşa dönüşme yılı olarak verir; çatışmaların başlangıcı değil, iç savaşa dönüşmesi. Müdahale eden güçler adıyla sayılır: Rusya, ABD ve Türkiye. Müdahale biçimi de iki türlüdür: doğrudan veya dolaylı.

Hindistan ve Pakistan arasında çözülemeyen bir meseledir. Yaklaşık 70 yıldır devam eden bu sorun, Hindistan ve Pakistan’ın defalarca savaşmasına ve binlerce kişinin hayatını kaybetmesine neden olmuştur.

Süre bilgisi kaynakta yaklaşık 70 yıl olarak verilir. Dağlık Karabağ’ın işgal süresiyle karıştırma: orada yaklaşık 30 yıl geçer. İki bölgenin de tarafları ikişer ülkedir; Keşmir’de Hindistan ve Pakistan, Dağlık Karabağ’da Azerbaycan ve Ermenistan.

Haberdeki kırmızı işaretli yerlerin çoğu bu altı bölgeden biridir: Kudüs, Kırım ve Donbas, Dağlık Karabağ, Basra Körfezi, Suriye, Keşmir. Bir sonraki sefere haritayı gördüğünde nedenini de biliyor olacaksın: çatışmalar doğal, beşerî, ekonomik ve siyasi nedenlere dayanır.

Fiyatın bir ucu Basra Körfezi’ne bağlı: dünyanın en zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarını havzasında bulunduran bir bölgedir… bölgenin petrol rezervleri bakımından zengin olması, stratejik önemini artırırken zaman zaman çatışmalar yaşanmasına neden olmuştur. 1980-1988 İran-Irak savaşının nedeni de doğrudan budur: petrol ticareti.

Suriye’den gelen bir arkadaşının hikâyesinin coğrafya karşılığı şudur: Suriye’deki gruplar arasındaki çatışmalar, 2011 yılında bir iç savaşa dönüşmüştür… Bu sorun hâlen çözümlenememiştir. Bir ünite konusu, sıranın yanındaki gerçek bir hayattır.

Belgeseldeki barajlar bir çatışma başlığının içinde geçer: Türkiye’nin bu nehirler üzerinde barajlar ve sulama tesisleri inşa etmeye başlaması, komşu ülkeler Suriye ve Irak’ta ciddi rahatsızlıklara neden olmuştur. Aynı yapı, bir ülke için kalkınma, komşusu için sorun olabiliyor.

Tribünde duyduğun “iki devlet tek millet” cümlesinin arkasında bu ünitenin bir bölümü var: Dağlık Karabağ, Güney Kafkasya’da Azerbaycan’a ait tarihî bir bölgedir. Yaklaşık 30 yıl Ermenistan işgali altında kalan ve 2020 yılında Azerbaycan tarafından gerçekleştirilen askerî operasyonla büyük kısmı kurtarılmıştır.

Münazara kuralı ile devletler arası ilişki aynı sırayı izler: ülkeler arasında yaşanan sorunlar öncelikli olarak diplomatik yollarla çözülmeye çalışılmaktadır. Diplomasinin çözüm olmadığı durumlarda ise yerel, bölgesel veya küresel düzeyde askerî çatışmalar yaşanabilmektedir.

Bir günlük kesinti bile zor geliyorsa, şu cümle daha anlamlı olur: su sorunu, günümüze kadar topluluklar ve devletler arasında çeşitli anlaşmazlıklara ve çatışmalara neden olmuştur. Suyun paylaşımı, ülkeler arasında da aynı gerginliği üretiyor.

İki ders aynı olayı anlatır. Coğrafya tarafı şu: 1991’de SSCB’yi oluşturan ülkelerin bağımsızlık ve birlikten ayrılma istekleri, birçok yeni devletin ortaya çıkmasına yol açmıştır… Bağımsızlık isteklerinden kaynaklanan bazı sorunlar hâlen çözümlenememiştir. Bu sorunların bir kısmı Kafkasya bölgesinde devam etmektedir.

Uygulamada Nil’i takip edersen bu sorunu gözle görürsün: Mısır ve Sudan, nehir sularının önemli bir kısmını içme, sulama ve elektrik üretimi amacıyla kullanmaktadır. Havzada bulunan diğer ülkeler ise nehir sularından çok az miktarda yararlanmaktadır. Aynı nehir, farklı ülkeler için farklı miktarda su demek.

Sorunlar öncelikli olarak diplomatik yollarla çözülmeye çalışılır; diplomasinin çözüm olmadığı durumlarda yerel, bölgesel veya küresel düzeyde askerî çatışmalar yaşanabilir.
Çatışmalar doğal, beşerî, ekonomik ve siyasi nedenlere dayanır.
Başlıca nedenler: sınır anlaşmazlıkları · enerji kaynakları ve nakil hatlarının kontrolü · yer altı kaynakları · sınıraşan suların paylaşımı · din ve mezhep farklılıkları · etnik yapı · küresel iklim değişikliğinin kaynaklar üzerindeki baskısı.
Diğer sorunlar: diğer doğal kaynakların paylaşımı · önemli ticaret yollarının kontrolü · etnik ve siyasi sorunlar.

Kudüs: 1948’de kurulan ve yayılmacı politika izleyen İsrail, başta Filistin olmak üzere bölgedeki ülkelerle sürekli çatışmaktadır; bütün semavi dinlerin kutsal kabul ettiği Kudüs’ü tek taraflı olarak başkent ilan etmiştir. BM kararları, Oslo ve Madrid süreçleri kalıcı bir çözüm üretememiştir.
Kırım ve Donbas: 2014’te Kırım’ın Rusya tarafından yasa dışı ilhakı, 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya ait Donbas (Donetsk ve Luhansk) bölgesini işgali. Batılı devletler yaptırım uygulamakta ve bölge ülkelerine destek sunmaktadır.
Dağlık Karabağ: Güney Kafkasya’da Azerbaycan’a ait tarihî bölge; yaklaşık 30 yıl Ermenistan işgalinde kaldı, 2020’de Azerbaycan’ın askerî operasyonuyla büyük kısmı kurtarıldı; 10 Kasım 2020’de ateşkes antlaşması imzalandı.
Basra Körfezi: dünyanın en zengin petrol ve doğal gaz kaynaklarını havzasında bulundurur. 1980-1988 İran-Irak savaşının temel nedeni petrol ticareti; 2003’te ABD ve Birleşik Krallık önderliğindeki çok uluslu güç Irak’a müdahale etti.
Suriye: gruplar arasındaki çatışmalar 2011’de iç savaşa dönüştü; Rusya, ABD doğrudan veya dolaylı müdahale etti, Türkiye de müdahale eden ülkelerdendir; sorun hâlen çözümlenememiştir.
Keşmir: Hindistan ve Pakistan arasında, yaklaşık 70 yıldır devam eden çözülemeyen mesele.
OPEC üyeleri içinde 2020 petrol rezervi payı: Venezuela %25,5 · Suudi Arabistan %22,4 · İran %13,1 · Irak %12,2 · Kuveyt %8,5 · BAE %8,2.

Sınıraşan sular: bir ülkeden doğup başka ülkeye akan; ülkeler arasında sınır oluşturan veya ülkeler tarafından paylaşılan sular.
Uyuşmazlıkların temel nedeni suyun kullanımı ve kullanım hakları konusundaki görüş farklılığıdır; uluslararası hukukta sınıraşan sularla ilgili çok net bir ifade bulunmamaktadır.
Dört hukuksal görüş: Mutlak Egemenlik Görüşü (Harmon Doktrini) · Doğal Bütünlük Görüşü · Kullanmada Öncelik Görüşü · Hakkaniyete Uygun Kullanım.
Anlaşmazlığa neden olan akarsular: Fırat · Dicle · Nil · Ürdün · Ganj · Parana.
Fırat ve Dicle: Türkiye sınırları içinde doğar, Suriye ve Irak’ı geçerek Basra Körfezi’ne dökülür. Türkiye’nin baraj ve sulama tesisi inşası komşularda rahatsızlık yarattı; 1987 protokolüne rağmen iki ülke gelen suyu yetersiz bulmakta ve daha fazla su talep etmektedir.
Nil: Mısır ve Sudan suların önemli kısmını içme, sulama ve elektrik üretimi için kullanır; havzadaki diğer ülkeler çok az yararlanır.

Bağımsızlık isteği ve toprak paylaşımı da savaşlara sebep olan etmenlerdendir.
1991’de SSCB’yi oluşturan ülkelerin bağımsızlık ve birlikten ayrılma istekleri birçok yeni devletin ortaya çıkmasına yol açtı.
Türk Cumhuriyetlerinin de içinde bulunduğu özerk cumhuriyetlerin ayrılma isteği birçok yerde çatışmalara sebep oldu; bu ülkelerin önemli bir kısmı bağımsızlığına kavuştu.
Bağımsızlık isteklerinden kaynaklanan bazı sorunlar hâlen çözümlenememiştir ve bunların bir kısmı Kafkasya bölgesinde devam etmektedir — Dağlık Karabağ da Güney Kafkasya’dadır.
Diğer sorunlar: su, petrol ve bağımsızlık isteklerinin yanı sıra diğer doğal kaynakların paylaşımı, önemli ticaret yollarının kontrolü, etnik ve siyasi sorunlar da çatışmalara sebep olabilmektedir.