Zengin olmak gelişmiş olmak değildir
Ekonomik veriler ülkelerin gelişmişlik seviyelerinin belirlenmesinde önemli bir etken olsa da tek başına yeterli değildir. Bu ünitenin bütün düğümü bu cümlede. GSYH en çok durulan ölçüttür ama GSYH’de yüksek paya sahip pek çok ülkede yaşam kalitesi düşüktür. Bu eksiklik insan odaklı ölçme teknikleriyle giderildi: İnsani Gelişme Endeksi (İGE). Ünitenin ikinci düğümü de aynı mantığın kaynak tarafı: Venezuela dünyanın en büyük petrol rezervine sahip ülkedir ve İGE’de 128. sıradadır; Japonyanın madenleri ve enerji kaynakları sınırlıdır ve dünyanın en gelişmiş ülkelerinden biridir.
Ülkelerin gelişmişlik seviyelerinin belirlenmesinde kullanılan bazı ölçütler:
Ekonomik sektörlerin GSYH’deki oranı · Temel hak ve özgürlüklere sahip olma durumu · GSYH ve kişi başına düşen millî gelir · Mal ve hizmet ihracatı miktarı · Sağlık hizmetlerine erişim · Enerji kullanım miktarı · Ortalama yaşam süresi · Yetişkin okuryazar oranı · Bebek ölüm oranı · Teknoloji kullanımı · Gelir dağılımı · Şehirleşme oranı · Okullaşma oranı · Beslenme düzeyi
Listeyi ezberlemenin kolay yolu, ölçütleri üç öbeğe ayırmaktır: ekonomik olanlar (GSYH oranı, kişi başına millî gelir, ihracat miktarı, enerji kullanımı, gelir dağılımı), toplumsal olanlar (ortalama yaşam süresi, yetişkin okuryazar oranı, bebek ölüm oranı, beslenme düzeyi, sağlık hizmetlerine erişim, okullaşma oranı, şehirleşme oranı) ve siyasi-teknolojik olanlar (temel hak ve özgürlükler, teknoloji kullanımı). Dikkat: listedeki ölçütlerin çoğunluğu ekonomik değil. Sınavda “gelişmişlik yalnız ekonomiyle ölçülür” diyen seçenek yanlıştır.
İki ölçüt ters yönlü çalışır: bebek ölüm oranı düştükçe gelişmişlik artar. Ötekilerin hemen hepsinde yön aynıdır: değer yükseldikçe gelişmişlik yükselir.
Her düğme bir ölçütü açıyor. Canvasta ölçütün hangi öbeğe girdiği, ne ölçtüğü ve gelişmişlikle hangi yönde ilişkili olduğu gösteriliyor: yukarı ok “değer arttıkça gelişmişlik artar”, aşağı ok “değer arttıkça gelişmişlik azalır” demektir.
Dünyada yer alan toplumlarda ana hedef, daha iyi yaşam koşullarına sahip olmaktır. Bu hedefin gerçekleşebilmesi için ülkeler, ekonomik göstergelerini geliştirmeye çalışırlar. Ekonomik veriler ülkelerin gelişmişlik seviyelerinin belirlenmesinde önemli bir etken olsa da tek başına yeterli değildir.
GSYH oranı, ülkelere ait kalkınma düzeyinin belirlenmesinde üzerinde en çok durulan husustur. Bu oranın yüksek olduğu ülkelerde gelişmişlik seviyesinin daha yüksek olduğu gözlemlenmektedir. GSYH’de yüksek paya sahip olan pek çok ülkede yaşam kalitesinin düşük olması, gelir dağılımındaki adaletsizlik gibi nedenler gelişmişlik anlamında GSYH’nin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir.
Kalkınmanın yalnızca ekonomik büyümeye göre değerlendirilmesi yetersiz kalmaktadır. Ortaya çıkan bu eksiklik, insan odaklı ölçme tekniklerinin geliştirilmesiyle büyük oranda giderilmiştir. İnsani Gelişme Endeksi (İGE), ortalama yaşam süresi, satın alma gücü, okuryazarlık ve okullaşma oranı gibi kriterlere dayanan bir ölçümdür.
Cümlelerin sırası bir gerekçe zinciri: GSYH en çok durulan ölçüttür → yüksek GSYH genellikle yüksek gelişmişliğe eşlik eder → ama yüksek GSYH’li ülkelerde yaşam kalitesi düşük ve gelir dağılımı adaletsiz olabilir → bu yüzden insan odaklı bir ölçüm geliştirilmiştir → İGE. İGE’nin dört dayanağı: ortalama yaşam süresi, satın alma gücü, okuryazarlık, okullaşma oranı. İçlerinden yalnız biri (satın alma gücü) doğrudan paradır.
İGE tablosundaki beş ülke. Her düğmede o ülkenin beş verisi çubuklara dökülüyor: İGE değeri, doğumda beklenen yaşam süresi, beklenen eğitim süresi, ortalama eğitim süresi ve kişi başına düşen GSMH. Çubukların her biri kendi ölçeğinde çizilir, bu yüzden alt alta karşılaştırılabilirler.
İGE tablosunda İsviçre 1. sırada ve doğumda beklenen yaşam süresi 78,6 yıl; Danimarka 6. sırada ve aynı değer 81,4 yıl. Yani listenin birincisi, altıncısından daha kısa bir yaşam süresine sahip görünüyor. Buradan çıkarılacak sonuç şudur: İGE tek bir ölçütün değil, dört ölçütün birleşimidir (ortalama yaşam süresi, satın alma gücü, okuryazarlık, okullaşma oranı). Bir ülke bir ölçütte geride olsa bile öteki ölçütlerdeki üstünlüğüyle sıralamada öne geçebilir. Sınav sorusunda “X ülkesinin yaşam süresi daha uzun, o hâlde İGE’si de yüksektir” biçiminde bir çıkarım yanlıştır.
İkinci bir okuma notu: tabloda listenin sonu 189 ülke (Nijer 189.), ama Etiyopya’nın anlatıldığı bölümde 193 ülke içerisinde 176. denir. İki sayı farklı sıralamalardan gelir; birini ötekiyle karşılaştırıp “Etiyopya, Nijer’den iyidir” gibi bir sonuç çıkarma.
Arama kutusuna “oran”, “sağlık”, “ters” ya da “ekonomik” yazarak süzebilir, sütun süzgeciyle yalnız bir sütunda arayabilirsin.
Teknoloji, insanların hayatını kolaylaştıran araç ve sistemlerin geliştirilmesi olarak tanımlanabilir ve ekonomik faaliyetlerin büyümesine, çeşitlenmesine ve üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerinin önemli aşamalar kaydetmesine büyük katkı sağlar.
Sanayi üretiminde teknolojinin kullanımı, son iki yüzyıl içerisinde dört sanayi devrimini tetiklemiş ve günümüzde 4. Sanayi Devrimi, bilgi ve iletişim teknolojilerinin sanayide kullanımıyla ortaya çıkmıştır. Bu durum ürün kalitesini artırmış, maliyetleri düşürmüş ve fazla üreten ülkeleri yeni pazarlara yönlendirmiştir.
4. Sanayi Devrimi’nin üç sonucu ezberlenmeye değer, çünkü üçü de sınav sorusunda ayrı ayrı sorulur: ürün kalitesi arttı, maliyetler düştü, fazla üreten ülkeler yeni pazarlara yöneldi. Üçüncüsü ilk ikisinin sonucudur: ucuza ve çok üreten ülke, iç pazarına sığmaz.
Beş alan var: sanayi teknolojisi, ulaşım teknolojisi, kitle iletişim araçları, bilişim teknolojileri, iletişim teknolojisi. Her düğmede o alanın merkezinde durduğu etki ağı çiziliyor: ortadaki daire alanın kendisi, çevresindeki kutular o alanın sonuçları.
Ulaşım teknolojilerindeki gelişmeler, insanların denizaşırı ülkelere ve uzak diyarlara seyahat edebilmelerini sağlamış, kültürel etkileşim, dış ticaret ve turizme katkı sağlamıştır.
Kitle iletişim araçları, iletişim ve haberleşmeyle birlikte tüketim alışkanlıklarını da etkiler. Bilişim teknolojileri, iletişim ve etkileşimi artırarak küresel bir veri ağı oluşmasını sağlamış, bu verilerin birçok sektörde kullanımı ile birçok alanda zaman ve maliyet tasarrufu sağlanmıştır.
Ulaşımın üç katkısı: kültürel etkileşim, dış ticaret, turizm. Bilişimin zinciri: iletişim ve etkileşim artar → küresel veri ağı oluşur → veriler birçok sektörde kullanılır → zaman ve maliyet tasarrufu. Kitle iletişim araçlarının özellikle vurgulanan etkisi ise tüketim alışkanlıklarıdır; yalnız haber taşımaz, ne satın aldığımızı da etkiler.
Teknolojideki gelişmeler, yeni iletişim modelleri ve yaşam biçimleri yaratmıştır. Örneğin, 1970’lerde yaygın olan televizyon ve radyo gibi araçlar, günümüzde etkileşimli telefonlar, internet ve mobil teknolojilerle yer değiştirmiştir.
İletişim teknolojisindeki ilerlemeler, bireylerin duygu ve düşüncelerini dünyanın her tarafına kolayca iletebilmesini ve kültürel etkileşimin hızlanmasını sağlamıştır. Sosyal medyanın bu süreçte önemli bir rolü vardır. Ancak, bu gelişmeler bireylerin aile ve arkadaş ortamlarından uzaklaşmasına ve insan ilişkilerinin zayıflamasına neden olmaktadır.
Bu paragraf ünitedeki tek iki yönlü paragraftır: aynı gelişme hem olumlu hem olumsuz sonuç doğurur. Olumlu taraf kültürel etkileşimin hızlanması, olumsuz taraf aile ve arkadaş ortamlarından uzaklaşma ve insan ilişkilerinin zayıflaması. “Ancak” ile başlayan bu cümle sınavda “teknolojinin olumsuz sonucu aşağıdakilerden hangisidir” sorusunun cevabıdır.
İki kutu, aradaki çift ok. Sol kutu iletişim teknolojisinin kazandırdığını, sağ kutu aynı teknolojinin götürdüğünü taşıyor.
Bir ülkenin konum, yeryüzü şekilleri, iklim, enerji kaynakları, madenler vb. unsurlar yönünden elverişli şartlara sahip olması ekonomik kalkınmayı kolaylaştırsa da tek başına yeterli değildir. Nüfus, eğitim, nitelikli iş gücü, sermaye, teknoloji ve altyapı gibi beşerî faktörler de ekonomik kalkınmada önemli rol oynar. Doğal kaynaklar bakımından zengin olan birçok ülke, bu beşerî ve ekonomik faktörlerin eksikliği nedeniyle yeterli düzeyde üretim yapamamaktadır.
Gelişmişlik düzeyini etkileyen bazı coğrafi faktörler: İklim · Yer şekilleri · Doğal kaynaklar · Konum · Nüfus · Teknolojik gelişmeler · Sermaye birikimi · Altyapı · İş gücü ve eğitim
Dokuz faktörün dördü fiziki (iklim, yer şekilleri, doğal kaynaklar, konum), beşi beşerîdir (nüfus, teknolojik gelişmeler, sermaye birikimi, altyapı, iş gücü ve eğitim). Asıl cümle şudur: fiziki taraf kolaylaştırır, beşerî taraf gerçekleştirir. Doğal kaynağı olup beşerî faktörü eksik olan ülke üretemez.
Ortada gelişmişlik düzeyi, çevresinde dokuz faktör. Düğmelerle gezildiğinde seçilen faktör vurgulanıyor ve o faktörün fiziki mi beşerî mi olduğu altında yazıyor.
Kaydırakları oynat: yatay eksen ülkenin doğal kaynak zenginliğini, dikey eksen beşerî ve ekonomik faktörlerinin (nitelikli iş gücü, sermaye, teknoloji, altyapı) düzeyini gösteriyor. Nokta hangi bölgeye düşerse, o duruma ait ülke örneği ve o durumun sonucu altta yazıyor. Panonun tek amacı şu cümleyi görünür kılmak: doğal kaynak tek başına yetmez.
İnovasyon, bilginin nitelikli iş gücü ve altyapı ile ürün, hizmet ve sisteme dönüştürülmesidir ve ekonomik faaliyetlere hareketlilik kazandırır. Gelişmiş ülkelerde inovasyon, istihdam artışı, sürdürülebilir büyüme ve yaşam standartlarının yükselmesini destekleyen önemli bir unsurdur. İsviçre, İsveç, ABD, Japonya, Singapur ve Hollanda gibi ülkeler bu kapsamda öne çıkmaktadır.
Tanımın içinde üç girdi (bilgi, nitelikli iş gücü, altyapı) ve üç çıktı (ürün, hizmet, sistem) vardır. Üç sonucu da ayrı ayrı sorulur: istihdam artışı, sürdürülebilir büyüme, yaşam standartlarının yükselmesi.
Girişimcilik, insanın düşünsel emeğini ekonomik değere dönüştürmesi olarak ifade edilebilir ve kalkınmada önemli bir rol oynar. Bilim, sanat, spor, eğitim, sağlık, sosyal gelişme ve yaşam kalitesi gibi birçok alanda etkilidir. Girişimcilik, ülke ekonomilerinin dışa bağımlılıktan kurtulması ve üretime dayalı sürdürülebilir bir yapı kurulması için desteklenmesi gereken önemli bir unsurdur.
İnovasyonla karıştırılır. Ayrım şudur: inovasyon bilgiyi ürüne çevirir, girişimcilik düşünsel emeği ekonomik değere çevirir. Girişimciliğin iki hedefi: dışa bağımlılıktan kurtulma ve üretime dayalı sürdürülebilir yapı.
Dijitalleşme, ülkelerin kalkınmasında önemli bir unsurdur ve eğitim, sağlık, enerji gibi sektörlerde belirleyici rol oynamaktadır. Dijitalleşme, ekonomik verimliliği artırmanın yanı sıra üretim, tüketim ve istihdamda yenilikler sunmaktadır. Dijital teknolojileri etkin kullanan ülkelerin ekonomik gelişmişlikte önemli bir ivme yakaladıkları gözlemlenmektedir.
Belirleyici olduğu üç sektör (eğitim, sağlık, enerji) ve yenilik getirdiği üç alan (üretim, tüketim, istihdam) ayrı ayrı sorulur. Dijitalleşmenin ölçüsü, teknolojiye sahip olmak değil onu etkin kullanmaktır.
Gelişmişlik, ülkelerin ekonomik kalkınmalarının yanı sıra sosyal, siyasi ve kültürel yönden ilerlemelerini de kapsayan bir kavramdır.
Tanımda dört boyut var: ekonomik, sosyal, siyasi, kültürel. Ünitenin başındaki ölçüt listesinin neden bu kadar geniş olduğu da bu tanımdan çıkıyor.
Her satırda bir faktör var, sütunlarda iki grup. Her satırda tam bir doğru sütun bulunuyor.
Tarım, ormancılık ve balıkçılık GSYH’nin %1’ini oluşturduğu Almanya’da gıda üretiminde yeterlilik oranı %70’ler düzeyindedir.
Almanya, sanayi makinaları, otomotiv, kimya ve telekomünikasyon sektörlerinde gelişmiş bir sanayi ülkesidir. Hizmet sektörünün önemi günden güne artmaktadır.
İhracatında ulaşım araçları, haberleşme cihazları, elektrikli makine ve cihazlar ve ilaçlar; ithalatında ise makineler, ulaşım araçları ve enerji ürünleri öne çıkar.
Teknolojik açıdan çok gelişmiş olan Almanya, petrol ve maden cevheri bakımından dışa bağımlı olmakla birlikte önemli doğal gaz, taş kömürü, linyit ve tuz kaynaklarına sahiptir.
Almanya, ekonomik gelişmişlik yönünden dünyada 4. sırada; İGE bakımından ise 6. sırada yer almaktadır.
İki ayrıntı sınavda tuzak olur. Birincisi: ulaşım araçları hem ihracatta hem ithalatta geçer — gelişmiş sanayi ülkesi aynı ürün grubunda hem alıcı hem satıcıdır. İkincisi: Almanya petrol ve maden cevherinde dışa bağımlıdır ama doğal gaz, taş kömürü, linyit ve tuz kaynaklarına sahiptir; “hiç kaynağı yok” demek yanlıştır. Üçüncüsü: iki sıralaması farklıdır — ekonomik gelişmişlikte 4., İGE’de 6.
Etiyopya ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı olup, topraklarının %45’i tarıma elverişlidir.
Etiyopya’da tarımsal üretim iklim şartlarına bağlı olarak değişir ve sanayi sektörü de yeterli düzeyde gelişmemiştir. Ülke, tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş için çaba sarf etmekte ve yerli ve yabancı yatırımları desteklemektedir.
Etiyopya’da tarım topraklarının 1/5’i ekilip biçilmekte, bu alanların sadece %4’ü sulanmaktadır.
İhtiyaç duyduğu mal ve hizmetlerin çoğunu ithal eden Etiyopya, kahve, yağlı tohumlar, baklagiller, et ve et ürünleri ve deri ürünlerini ihraç eder.
Madencilik sektörü ekonomide yeterli paya sahip değildir. Kireç taşı, kil, mermer ve metalik olmayan mineral üretimi vardır. Ayrıca kömür, demir, tantal ve potasyum rezervlerinin olduğu tahmin edilmektedir.
Etiyopya, İGE bakımından dünyada 193 ülke içerisinde 176. sırada yer almaktadır.
Üç sayı iç içe geçer, karıştırma: topraklarının %45’i tarıma elverişli; tarım topraklarının 1/5’i ekilip biçiliyor; ekilen alanların yalnız %4’ü sulanıyor. Yani elverişli toprağın büyük kısmı kullanılmıyor, kullanılanın da neredeyse tamamı sulanmıyor — üretim bu yüzden iklim şartlarına bağlı. Madencilikte de aynı örüntü var: rezerv olduğu tahmin ediliyor, ama sektörün ekonomideki payı yeterli değil.
İki örnek yan yana. Aradaki ok “zıt” işaretini taşır çünkü iki ülkenin ekonomik yapısı birbirinin tersidir: birinde tarımın payı %1, ötekinde ekonominin tamamına yakını tarıma dayalı.
Doğal kaynaklar, yeryüzünün her bölgesinde aynı oranda mevcut değildir. Bazı bölgeler kömür, petrol, doğal gaz gibi enerji kaynakları bakımından zenginken bazı bölgeler ise madenler bakımından zengindir. Söz konusu kaynakların dağılışındaki bu farklılık, ülkelerin bölgesel ve küresel ticaret yoluyla etkileşimini artırmıştır.
Doğal kaynaklar, bazı ülkelerin ekonomik kalkınmasına önemli katkılar sunarken bazı ülkeler ise bu kaynaklardan yeterince yararlanamamaktadır.
Norveç, İsveç, ABD, Kanada, Rusya gibi ülkeler mevcut kaynaklarını bilinçli kullanarak dünyanın en gelişmiş ülkeleri arasında yer almaktadır.
Dünyada yeterli doğal kaynağa sahip olmamasına rağmen ekonomik gelişimini tamamlamış ülkeler de vardır. Örneğin madenler ve enerji kaynakları sınırlı olan Japonya; nitelikli iş gücü, yeterli sermaye ve ileri teknoloji sayesinde dünyanın en gelişmiş ülkelerinden biri olmayı başarmıştır.
Afrika, Güney Amerika ve Orta Doğu’da yer alan bazı ülkeler ise doğal zenginliklerinden yeterince yararlanamadığı için ekonomik kalkınmasını tamamlayamamıştır. Hatta mevcut kaynaklarını değerlendiremeyen bu ülkelerin önemli bir kısmı gelişmiş ülkeler tarafından sömürülmekte ve bu coğrafyada petrol, doğal gaz, altın, elmas gibi zenginliklerin paylaşılamamasından kaynaklanan çatışma ve iç savaşlar yaşanabilmektedir.
Venezuela, 302,8 milyar varillik kapasitesiyle dünyanın kanıtlanmış en büyük petrol rezervine sahip ülkesidir. Uygulanan yaptırımlar ve ülkeye ait diğer zenginliklerin yeterince değerlendirilememesi, Venezuela’nın kalkınmasını sekteye uğratmış ve ülke, İGE verilerine göre dünyada 128. sırada yer bulabilmiştir.
Bu paragraflar üç durumu yan yana koyar: kaynağı olan ve iyi kullanan (Norveç, İsveç, ABD, Kanada, Rusya), kaynağı sınırlı olup yine de gelişen (Japonya), kaynağı bol olup kullanamayan (Venezuela ve Afrika, Güney Amerika, Orta Doğu’daki bazı ülkeler). Üçüncü durumun iki sonucu var: sömürülme ve zenginliklerin paylaşılamamasından doğan çatışma ve iç savaşlar. Bu son cümle, bir sonraki ünitenin (Çatışma Bölgeleri) kapısını açar.
Düğmelerde adı geçen ülkeler var. Şematik dünya kutusunda ülke işaretleniyor, altta o ülkenin kaynak-gelişmişlik ilişkisi yazıyor. Üç durum üç ayrı renkle gösteriliyor.
Arama kutusuna “Japonya”, “inovasyon”, “rezerv” ya da “İGE” yazarak süz. Son sütunda o ülkeyi anlatan cümle yazıyor.
Arkadaşın “bu ülkenin geliri yüksek, o hâlde daha gelişmiş” diyor. Cevap hazır: GSYH’de yüksek paya sahip olan pek çok ülkede yaşam kalitesinin düşük olması, gelir dağılımındaki adaletsizlik gibi nedenler gelişmişlik anlamında GSYH’nin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. Doğru soru “ne kadar üretiyor” değil, “kim ne kadar alıyor”.
Elindeki telefon bir ünite konusudur: günümüzde 4. Sanayi Devrimi, bilgi ve iletişim teknolojilerinin sanayide kullanımıyla ortaya çıkmıştır. Bu durum ürün kalitesini artırmış, maliyetleri düşürmüş ve fazla üreten ülkeleri yeni pazarlara yönlendirmiştir. Aynı telefonun beş yıl önceki modelinden ucuz olmasının nedeni bu cümlede.
Bu sahnenin karşılığı nettir: iletişim teknolojisi kültürel etkileşimin hızlanmasını sağlamıştır. Sosyal medyanın bu süreçte önemli bir rolü vardır. Ancak, bu gelişmeler bireylerin aile ve arkadaş ortamlarından uzaklaşmasına ve insan ilişkilerinin zayıflamasına neden olmaktadır. Aynı araç hem yakınlaştırır hem uzaklaştırır.
Örnek tam olarak bu: 1970’lerde yaygın olan televizyon ve radyo gibi araçlar, günümüzde etkileşimli telefonlar, internet ve mobil teknolojilerle yer değiştirmiştir. Bir kuşak farkı, coğrafya kitabında “yeni yaşam biçimleri” diye geçiyor.
Kahve, Etiyopya’nın ihracat listesinin ilk sırasında: kahve, yağlı tohumlar, baklagiller, et ve et ürünleri ve deri ürünlerini ihraç eder. Ülke bunları satarken ihtiyaç duyduğu mal ve hizmetlerin çoğunu ithal ediyor — ham ürün satıp işlenmiş ürün almak, gelişmekte olan ülke ekonomisinin tipik örüntüsüdür.
Servisin ya da ailenin arabasının Alman markası olması rastlantı değil: Almanya sanayi makinaları, otomotiv, kimya ve telekomünikasyon sektörlerinde gelişmiş bir sanayi ülkesidir ve ihracatında ulaşım araçları ilk sırada geçer.
Bir fikri hayata geçirmenin kitaptaki adı var: girişimcilik, insanın düşünsel emeğini ekonomik değere dönüştürmesi olarak ifade edilebilir ve bilim, sanat, spor, eğitim, sağlık alanlarında etkilidir. Spor listede geçiyor — kulüpteki fikir de bu kapsamda.
Beş dakikada alınan belge dijitalleşme maddesinin karşılığıdır: eğitim, sağlık, enerji gibi sektörlerde belirleyici rol oynamaktadır… ekonomik verimliliği artırmanın yanı sıra üretim, tüketim ve istihdamda yenilikler sunmaktadır. Kuyruğa girmemek bir gelişmişlik göstergesidir.
Bu haberin nedeni şudur: kaynaklarını değerlendiremeyen ülkelerin bir kısmı gelişmiş ülkeler tarafından sömürülmekte ve bu coğrafyada petrol, doğal gaz, altın, elmas gibi zenginliklerin paylaşılamamasından kaynaklanan çatışma ve iç savaşlar yaşanabilmektedir. Zenginlik, kullanılamıyorsa çatışma nedenine dönüşebiliyor.
Rastgele bir ölçüt, bir ülke ya da bir kavram gelir; hangi öbeğe girdiğini ya da hangi tanıma uyduğunu seçersin. Yanlışta doğru cevabın gerekçesi hemen yazılır.
48 soruluk test · on dört gelişmişlik ölçütü, İGE tablosu, dört sanayi devrimi, dokuz coğrafi faktör, Almanya-Etiyopya karşılaştırması ve doğal kaynak potansiyeli
On dört ölçüt: ekonomik sektörlerin GSYH’deki oranı · temel hak ve özgürlüklere
sahip olma durumu · GSYH ve kişi başına düşen millî gelir · mal ve hizmet ihracatı miktarı ·
sağlık hizmetlerine erişim · enerji kullanım miktarı · ortalama yaşam süresi · yetişkin
okuryazar oranı · bebek ölüm oranı · teknoloji kullanımı · gelir dağılımı · şehirleşme
oranı · okullaşma oranı · beslenme düzeyi.
GSYH en çok durulan husustur; oranın yüksek olduğu ülkelerde gelişmişlik daha
yüksek gözlemlenir. Ama yüksek paylı pek çok ülkede yaşam kalitesi düşük, gelir dağılımı
adaletsizdir — tek başına yeterli değildir.
İGE insan odaklı ölçme tekniğidir; dayanakları ortalama yaşam süresi, satın alma
gücü, okuryazarlık ve okullaşma oranıdır.
Tablo (2021): İsviçre 1. · 0,962 · 78,6 · 14,1 · 10,5 · 56.748 $ | Danimarka 6. ·
0,948 · 81,4 · 18,7 · 13,0 · 60.365 $ | Türkiye 48. · 0,838 · 76 · 18,3 · 8,6 · 31.033 $ |
Burundi 187. · 0,426 · 61,7 · 10,7 · 3,1 · 732 $ | Nijer 189. · 0,400 · 61,6 · 7 · 2,1 ·
1.240 $.
Teknoloji: insanların hayatını kolaylaştıran araç ve sistemlerin geliştirilmesi.
Ekonomik faaliyetlerin büyümesine, çeşitlenmesine, üretim-dağıtım-tüketim faaliyetlerinin
aşama kaydetmesine katkı sağlar.
Son iki yüzyılda dört sanayi devrimi; 4. Sanayi Devrimi bilgi ve iletişim
teknolojilerinin sanayide kullanımıyla ortaya çıktı → ürün kalitesi arttı, maliyetler
düştü, fazla üreten ülkeler yeni pazarlara yöneldi.
Ulaşım: denizaşırı seyahat → kültürel etkileşim, dış ticaret, turizm.
Kitle iletişim araçları: haberleşmeyle birlikte tüketim alışkanlıklarını da
etkiler.
Bilişim: küresel veri ağı → birçok alanda zaman ve maliyet tasarrufu.
1970’lerde televizyon ve radyo → günümüzde etkileşimli telefonlar, internet, mobil
teknolojiler.
İki yönlü sonuç: kültürel etkileşim hızlandı (sosyal medyanın rolü büyük) ancak
aile ve arkadaş ortamlarından uzaklaşma, insan ilişkilerinin zayıflaması.
Dokuz coğrafi faktör: iklim · yer şekilleri · doğal kaynaklar · konum · nüfus ·
teknolojik gelişmeler · sermaye birikimi · altyapı · iş gücü ve eğitim.
Konum, yeryüzü şekilleri, iklim, enerji kaynakları ve madenler yönünden elverişli olmak
kalkınmayı kolaylaştırır ama tek başına yetmez; nüfus, eğitim, nitelikli iş gücü,
sermaye, teknoloji ve altyapı gibi beşerî faktörler de gerekir. Doğal kaynak zengini
birçok ülke bu eksiklik yüzünden yeterli üretim yapamaz.
İnovasyon: bilginin nitelikli iş gücü ve altyapı ile ürün, hizmet ve sisteme
dönüştürülmesi → istihdam artışı, sürdürülebilir büyüme, yaşam standartlarının yükselmesi.
Öne çıkanlar: İsviçre, İsveç, ABD, Japonya, Singapur, Hollanda.
Girişimcilik: düşünsel emeğin ekonomik değere dönüşmesi; dışa bağımlılıktan kurtulma
ve üretime dayalı sürdürülebilir yapı için desteklenmeli.
Dijitalleşme: eğitim, sağlık, enerjide belirleyici; üretim, tüketim ve istihdamda
yenilik.
Gelişmişlik: ekonomik kalkınmanın yanı sıra sosyal, siyasi ve kültürel
ilerlemeyi de kapsar.
Almanya: tarım-ormancılık-balıkçılık GSYH’nin %1’i, gıdada yeterlilik %70’ler ·
sanayi makinaları, otomotiv, kimya, telekomünikasyon · hizmet sektörünün önemi artıyor ·
ihracat: ulaşım araçları, haberleşme cihazları, elektrikli makine ve cihazlar, ilaçlar ·
ithalat: makineler, ulaşım araçları, enerji ürünleri · petrol ve maden cevherinde dışa
bağımlı ama doğal gaz, taş kömürü, linyit ve tuz kaynakları var · ekonomik gelişmişlikte
4., İGE’de 6.
Etiyopya: ekonomi tarıma dayalı, toprakların %45’i tarıma elverişli ·
üretim iklime bağlı değişir, sanayi yeterince gelişmemiş · tarım topraklarının 1/5’i
ekilip biçiliyor, bunun %4’ü sulanıyor · çoğu malı ithal eder; ihracat: kahve, yağlı
tohumlar, baklagiller, et ve et ürünleri, deri ürünleri · madencilik yeterli paya sahip
değil (kireç taşı, kil, mermer, metalik olmayan mineral; kömür, demir, tantal, potasyum
rezervi tahmini) · İGE’de 193 ülke içinde 176.
Doğal kaynak potansiyeli: kaynaklar her bölgede aynı oranda değildir; bu farklılık
bölgesel ve küresel ticaret yoluyla etkileşimi artırır. Norveç, İsveç, ABD, Kanada,
Rusya kaynaklarını bilinçli kullanır. Japonyanın madenleri ve enerji kaynakları
sınırlıdır; nitelikli iş gücü, sermaye ve ileri teknolojiyle en gelişmişlerden biridir.
Afrika, Güney Amerika ve Orta Doğu’daki bazı ülkeler yararlanamadıkları için kalkınamamış,
bir kısmı sömürülmekte; petrol, doğal gaz, altın, elmas paylaşılamamasından çatışma ve iç
savaşlar çıkabilmektedir. Venezuela 302,8 milyar varille dünyanın kanıtlanmış en
büyük petrol rezervine sahiptir; yaptırımlar ve öteki zenginliklerin
değerlendirilememesiyle İGE’de 128. sıradadır.