Savaştan sonra kurulan masa düzeni
I. ve II. Dünya savaşlarından sonra ortaya çıkan siyasi, askerî ve ekonomik sorunların tekrar yaşanmaması için başta BM olmak üzere küresel ve bölgesel örgütler kurulmuştur. Ünite bir liste gibi görünüyor ama sınavda üç şey sorulur: kuruluş yılı, merkez ve Türkiye’nin o örgütteki durumu — kurucu üye mi, sonradan mı katıldı, üye değil mi, dönem başkanlığı yaptı mı. Aşağıdaki tabloyu bu üç sütuna göre gez, gerisi kendiliğinden oturur.
I. ve II. Dünya savaşlarından sonra ortaya çıkan siyasi, askerî ve ekonomik sorunların tekrar yaşanmaması için başta BM olmak üzere küresel ve bölgesel örgütler kurulmuştur.
Cümlede iki sınıflandırma birden var. Birincisi sorunun türü: siyasi, askerî, ekonomik. İkincisi örgütün ölçeği: küresel (bütün dünyaya açık) ve bölgesel (belli bir coğrafyaya ait). Kaynak örgütleri tam olarak bu ikinci ayrıma göre iki başlık altında topluyor — hangi örgütün hangi başlıkta olduğu doğrudan sorulur.
Şerit ünitedeki bütün kuruluş tarihlerini sıraya diziyor: 1945 BM · 1949 NATO · 1951 Paris Anlaşması (AKÇT, AB’nin temeli) · 1960 OPEC · 1961 OECD · 1969 İİT · 1991 BDT · 1992 KEİ · 1997 D-8 · 1999 G-20 · 2020 Birleşik Krallık’ın AB’den ayrılması. Bir durağa bastığında altındaki panoda o örgütün türü (küresel/bölgesel, ekonomik/askerî/siyasi) ve tanım cümlesi açılıyor; sağdaki rozet Türkiye’nin durumunu yazıyor ve üç renkten birini alıyor: kurucu üye, üye, üye değil. Şeridi bir kez baştan sona gezmek yılları sıralama sorularını çözüyor — çünkü en sık karıştırılan üçlü yan yana duruyor: 1960 OPEC, 1961 OECD, 1969 İİT.
Üç sayı bir arada sorulur: kuruluş 1945, kurucu üye sayısı 51, bugünkü üye sayısı 193 (son katılan Güney Sudan, 2011). Türkiye kurucu üyedir — bu, ünitede Türkiye’nin kurucu üye olduğu iki örgütten biridir; öteki OECD’dir.
Üç amacın ikisi siyasi, üçüncüsü ekonomik ve sosyal. BM yalnız bir barış örgütü değil; bu yüzden ona bağlı kuruluşların çoğu ekonomik ve sosyal alandadır.
Canvasın ortasında BM, çevresinde beş ana organ duruyor. Düğmeyle bir organ seçtiğinde o kol kalınlaşıyor, merkezden ona doğru akan ok beliriyor ve altta o organın görevi ile ayırt edici özelliği yazılıyor. Ayırt edici özellikler ünitenin en çok sorulan yeri: Genel Kurulda her üye ülkenin birer oy hakkı vardır ama alınan kararların bağlayıcılığı yoktur; Güvenlik Konseyinde beş daimî (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin) ve 10 geçici üye vardır, daimî üyelerin veto yetkisi vardır; Uluslararası Adalet Divanı Hollanda’nın Lahey kentindedir. Genel Kurul seçiliyken canvas 193 küçük daireyi eşit boyda diziyor — her ülkenin bir oyu olduğunu göstermek için; Güvenlik Konseyi seçildiğinde bunların yerine beş büyük ve on küçük daire geçiyor ve beş büyüğün üstünde veto etiketi beliriyor. İki resmi yan yana görmek, "hangi organda eşitlik var, hangisinde yok" sorusunu çözüyor.
| Organ | Görevi ve özelliği |
|---|---|
| Genel Kurul | Yerel, bölgesel veya küresel sorunların görüşüldüğü örgütün ana istişare organıdır. Üye ülkelerin birer oy hakkı bulunmakla birlikte BM Genel Kurulu’nda alınan kararların devletler açısından bağlayıcılığı yoktur. |
| Güvenlik Konseyi | Beş daimî (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin) ve 10 geçici üyeden oluşur. Konseyin aldığı kararları daimî üyelerin veto etme yetkisi vardır. |
| Ekonomik ve Sosyal Konsey | Görevleri; yaşam standartlarını yükseltmek, istihdamı artırmak, ekonomik ve sosyal ilerleme ile kalkınmayı sağlamaktır. |
| Uluslararası Adalet Divanı | Hollanda’nın Lahey kentinde bulunmaktadır. Mahkemenin görevi, BM tarafından tanınan ülkeler arasındaki uluslararası hukuka aykırı sorunları çözmek ve BM organlarınca çözüme ulaştırılamayan uluslararası problemlere çözüm önerileri getirmektir. |
| BM Sekreterliği | Örgütün idari organıdır. Genel Kurul’a yıllık raporlar sunar. Uluslararası barış ve güvenliğin tehlikeye düşebileceğini düşündüğü konuları Güvenlik Konseyi’ne taşır. |
Birleşmiş Milletler ile ilişkilendirilen uluslararası örgütler ve bunlara bağlı kuruluşlardan bazıları şunlardır: Dünya Bankası (WB), Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO).
Genel Kurul kulağa BM’nin en güçlü organı gibi geliyor: bütün üyeler orada ve herkesin birer oy hakkı var. Ama kaynak aynı cümlede tersini söylüyor — alınan kararların devletler açısından bağlayıcılığı yoktur. Buna karşılık yalnız 15 üyesi olan Güvenlik Konseyi’nde beş ülkenin veto yetkisi vardır.
Yani eşitlik Genel Kurul’da, güç Güvenlik Konseyi’nde. Sınavda "BM’de bütün ülkeler eşit söz hakkına sahiptir" gibi bir yargı verilip doğru olup olmadığı sorulursa cevap ikiye ayrılır: oy hakkı bakımından evet, karar gücü bakımından hayır.
Bu altısı kaynakta küresel başlığı altında veriliyor. Türü, kuruluş yılı, merkezi, üye sayısı ve Türkiye’nin durumu için tek tek gez.
Her düğme bir örgüt. Seçtiğinde canvasın solunda künye kartı açılıyor — kuruluş tarihi, merkezi, üye sayısı, türü (ekonomik / askerî / siyasi) ve Türkiye’nin durumu; sağında şematik dünya kutusu var ve o örgütle ilgili yerler işaretleniyor: OPEC’te kurucu beşli (İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Venezuela), NATO’da en son katılan iki ülke (Finlandiya ve İsveç kutunun tablosunda yer alıyorsa işaretlenir), AB’de Paris Anlaşması’nı imzalayan altı ülke, D-8’de sekiz üye ülke. Merkez şehrin bulunduğu ülke ayrı renkte yanıyor. Altta, üye sayısı çubuğu bütün örgütler için aynı ölçekte çizildiği için büyüklükler karşılaştırılabiliyor: BM 193 yanında NATO 32 ya da AB 27 ne kadar küçük kalıyor, tek bakışta görülüyor. Kaydırağı çevirirsen alt şerit, o örgütün kuruluş yılını zaman ekseninde de gösterir.
İki kesir karıştırılır: ham petrolde üçte iki, doğal gazda üçte bir.
Üç oran birlikte sorulur: ekonomi %85, ticaret %75, nüfus üçte iki.
D-8, Türkiye’nin öncülüğünde kurulan iki örgütten biridir; öteki KEİ’dir.
Ünitedeki tek askerî örgüt budur. Türkiye kurucu üye değil, 1952’de katılan üyedir.
İki tarih ayrı: 2016 referandum, 31 Ocak 2020 resmî ayrılış. AB’nin başlangıcının kömür ve çelik olması, 16. ünitedeki Almanya anlatımıyla doğrudan bağlantılıdır.
Amaç cümlesinde iki dayanak var: coğrafi yakınlık ve birbirini tamamlayan ekonomiler. İkisi de bölgesel örgüt olmanın gerekçesidir.
BDT, ünitede Türkiye’nin üye olmadığı tek örgüttür; buna rağmen ilişkileri olumludur.
Canvas ünitedeki bütün örgütleri Türkiye’nin durumuna göre dört sütuna ayırıyor: kurucu üye (BM, OECD), öncülük etti (D-8, KEİ), sonradan üye oldu / süreç içinde (NATO 1952, İİT dönem başkanlığı 2016-2019, AB müzakereler 2005) ve üye değil (BDT). Bir sütuna tıkladığında o gruptaki örgütlerin kaynak cümlesi altta açılır. Bu dört sütun, ünitenin en sık sorulan ayrımını tek ekranda topluyor — çünkü sorular genellikle "Türkiye aşağıdaki örgütlerin hangisinin kurucu üyesi değildir?" biçiminde geliyor.
Kutuya bir yıl, bir şehir, bir ülke ya da bir kısaltma yaz; tablo süzülsün. Sütun süzgeciyle yalnız "Türkiye’nin durumu" sütununda da arayabilirsin — "kurucu" yazınca Türkiye’nin kurucu üyesi olduğu örgütler kalır.
OPEC (1960), OECD (1961) ve İİT (1969) hem yılları hem baş harfleri yakın olduğu için karışıyor. Ayırt edici üç nokta: OPEC — Bağdat Konferansı, beş kurucu (İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Venezuela), konusu petrol, Türkiye üye değildir. OECD — Paris merkezli, 38 üye, Türkiye kurucu üye. İİT — Cidde merkezli, 57 üye, Türkiye 2016-2019 dönem başkanı.
İkinci karışma merkez şehirlerde oluyor: OECD Paris, AB Brüksel, İİT Cidde, Uluslararası Adalet Divanı Lahey, G-20 Washington’da kuruldu. Sonuncusu bir tuzaktır: Washington kuruluş yeridir, kaynak G-20 için bir merkez şehir vermez.
Küçükken olduğun aşıların takibinde WHO (Dünya Sağlık Örgütü) ve UNICEF (Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu) adları geçer. İkisi de BM ile ilişkilendirilen kuruluşlar arasındadır.
"UNESCO Dünya Mirası Listesi" yazan tabela, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütüne ait. Yani bir tarihî yapının korunmasıyla BM arasında doğrudan bir bağ var.
"OPEC üretim kararı aldı" haberi ertesi gün pompaya yansır. Sebebi şu cümlede: OPEC ülkeleri ham petrol rezervlerinin üçte ikisine sahiptir — bu kadar rezerve sahip bir grup, üretimi kısarak ya da artırarak fiyatı etkileyebilir.
Her birkaç yılda bir "Türkiye şu sırada" diye duyduğun karşılaştırmalar OECD çalışmasıdır. Türkiye’nin bu tabloda yer almasının sebebi basit: Türkiye, OECD’nin kurucu üyeleri arasındadır.
Uluslararası turnuvalarda okunan barış çağrılarının arkasındaki fikir BM’nin kuruluş amacıdır: barışı tehlikeye sokacak durumlara karşı önlem almak ve ülkeler arasında dostane ilişkiler kurmak.
Sınıfta herkesin bir oyu vardır ve çoğunluk kazanır — bu Genel Kurul mantığı. Ama bir öğrencinin tek başına sonucu iptal edebildiğini düşün: işte bu vetodur ve BM’de yalnız Güvenlik Konseyi’nin beş daimî üyesinde vardır.
Öğrenci değişimi programları AB’nin çalışma alanlarından. Türkiye AB üyesi değil ama 3 Ekim 2005’te resmen katılım müzakerelerine başlamıştır — bu ara durum, birçok programa katılabilmesinin sebebidir.
"G-20 Zirvesi başladı" bildirimi neden önemli? Çünkü G-20 dünya ekonomisinin yaklaşık %85’ini, ticaretinin %75’ini ve nüfusunun üçte ikisini temsil ediyor. Orada alınan bir karar, dünyanın büyük bölümünü ilgilendiriyor.
Dünyada kaç ülke var sorusunun en yaygın cevabı 193’tür ve bu, BM’nin üye sayısıdır. Sayı 2011’de Güney Sudan’ın katılımıyla bu düzeye çıktı — yani "dünyadaki ülke sayısı" dediğimiz şey aslında bir örgütün üye listesidir.
Rastgele bir yıl, bir merkez şehir, bir üye sayısı ya da bir amaç cümlesi gelir; hangi örgüte ait olduğunu seçmen istenir.
48 soruluk test · BM’nin kuruluşu, amaçları ve beş ana organı, küresel örgütlerin kuruluş yılı, merkezi ve üye sayısı, bölgesel örgütler ve Türkiye’nin her örgütteki durumu
I. ve II. Dünya savaşlarından sonra ortaya çıkan siyasi, askerî ve ekonomik sorunların tekrar yaşanmaması için başta BM olmak üzere küresel ve bölgesel örgütler kurulmuştur.
Kuruluş 1945, 51 ülkenin onayı, Türkiye kurucu üye. Üye sayısı 2011’de Güney Sudan’la 193. Amaçlar: barışı tehlikeye sokacak durumlara karşı önlem almak · dostane ilişkiler kurmak · uluslararası ekonomik ve sosyal iş birliğini sağlamak. Ana organlar: Genel Kurul (birer oy, karar bağlayıcı değil), Güvenlik Konseyi (5 daimî + 10 geçici, daimî üyelerde veto), Ekonomik ve Sosyal Konsey, Uluslararası Adalet Divanı (Lahey), BM Sekreterliği (idari organ). İlişkili kuruluşlar: WB, IMF, WHO, ILO, UNICEF, UNESCO.
İİT 25 Eylül 1969 · Cidde · 57 üye · Türkiye dönem başkanı
2016-2019.
OECD 30 Eylül 1961 · Paris · 38 üye ·
Türkiye kurucu üye.
OPEC 10-14 Eylül 1960 · Bağdat
Konferansı · kurucular İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Venezuela · ham
petrolün üçte ikisi, doğal gazın üçte biri.
G-20 1999 ·
Washington · ekonominin %85’i, ticaretin %75’i, nüfusun üçte
ikisi.
D-8 1997 · İstanbul · Türkiye’nin öncülüğünde · Türkiye
sanayi, sağlık ve çevre çalışmalarını koordine eder.
NATO 1949 ·
ABD öncülüğünde 12 devlet · bugün 32 üye · 2023 Finlandiya,
2024 İsveç · Türkiye 1952.
AB temeli 1951 Paris Anlaşması (Almanya, Belçika, Fransa, Hollanda,
İtalya, Lüksemburg) → AKÇT · merkez Brüksel · Birleşik Krallık
2016 referandum, 31 Ocak 2020 resmî ayrılış · bugün 27 üye ·
Türkiye müzakereleri 3 Ekim 2005.
KEİ 25 Haziran 1992 ·
İstanbul Zirvesi · Türkiye’nin öncülüğünde.
BDT 8 Aralık 1991 ·
Rusya, Belarus, Ukrayna · bugün 9 üye · siyasi kurulmuş, sonradan ekonomik özellik
kazanmış · Türkiye üye değil ama ilişkileri olumlu.
Kurucu üye: BM, OECD. Öncülük etti: D-8 (1997), KEİ (1992). Sonradan üye / süreç: NATO (1952, Kore Savaşı’ndaki başarılar sayesinde), İİT dönem başkanlığı (2016-2019), AB katılım müzakereleri (3 Ekim 2005). Üye değil: BDT.
1960 OPEC / 1961 OECD / 1969 İİT. Merkezler: Paris OECD, Brüksel AB, Cidde İİT, Lahey Uluslararası Adalet Divanı. NATO ünitedeki tek askerî örgüt; BDT siyasi kurulup ekonomik özellik kazandı; ötekiler ekonomik ağırlıklıdır.