Doğa bozulurken kaç ayrı yoldan bozulur
Doğal süreçler ile beşerî faaliyetler sonucu çevrenin zarar görmesi, kirlenmesi ve doğadaki dengenin bozulmasıdır. Ünitenin tamamı bu tek tanımın açılımı. En kritik nokta ilk cümlede saklı: çevre sorunları yalnız insan kaynaklı değildir — bazı doğal olaylar sonucunda da meydana gelebilir. On iki sorun bir ağaç hâlinde sıralanıyor ve her birinin oluşum mekanizmasını ayrı ayrı anlatıyor. Sınavda sorulan da tam bu: hangi gaz, hangi sorunu, hangi yolla üretiyor.
Doğal süreçler ile beşerî faaliyetler sonucu çevrenin zarar görmesi, kirlenmesi ve doğadaki dengenin bozulmasıdır.
Çevre sorunları, insan kaynaklı olabileceği gibi bazı doğal olaylar sonucunda da meydana gelebilir.
Tanımda üç sonuç sayılıyor: zarar görme, kirlenme ve dengenin bozulması. Kaynak ise ikiye ayrılıyor: doğal süreçler ve beşerî (insan eliyle olan) faaliyetler. "Bütün çevre sorunları insan kaynaklıdır" gibi bir yargı bu yüzden yanlıştır — ünitede buna örnek de veriliyor: asit yağışlarının oluşmasında volkanik faaliyetler gibi bazı doğal süreçler de etkili olabilmektedir.
Canvasın ortasında beşerî kaynaklı çevre sorunları duruyor; çevresindeki sekiz kol oluşum nedenleri: nüfusun hızla artması, kentleşme, sanayileşme, teknolojik gelişmeler, tarımsal faaliyetler, ulaşım, enerji üretimi ve fosil yakıtların kullanımı. Bir kola bastığında o kol kalınlaşıyor ve altında o nedenin hangi kirlilik türlerini doğurduğu yazılıyor — çünkü kaynak ilerleyen sayfalarda aynı nedenleri tek tek kirliliklerin altında tekrarlıyor. Örneğin fosil yakıt kullanımı koluna bastığında hava kirliliği ve asit yağışları beliriyor; hızlı nüfus artışı koluna bastığında su kirliliği ve ses kirliliği. Merkezdeki halkanın üstünde ayrıca Sanayi Devrimi etiketi duruyor: kaynak, doğadaki kaynakların hızlı ve bilinçsiz tüketilmesini bu dönemle başlatıyor.
Sanayi Devrimi doğadaki kaynakların insanlar tarafından hızlı ve bilinçsiz bir şekilde tüketilmesini de beraberinde getirmiştir.
Nüfusun hızla artması, kentleşme, sanayileşme, teknolojik gelişmeler, tarımsal faaliyetler, ulaşım, enerji üretimi, fosil yakıtların kullanımı gibi faaliyetler günümüzde beşerî kaynaklı çevre sorunlarının oluşum nedenleri arasında yer almaktadır.
Sekiz nedenin hepsi insan faaliyetidir; bir önceki ünitedeki Almanya anlatımıyla doğrudan bağlantı burada kuruluyor — fabrika, kömür ve demir yolu aynı zamanda bu listenin de kaynağıdır.
Şema Çevre Sorunları başlığından iki yöne dallanıyor: bir yanda küresel ölçekli dört sorun, öte yanda Çevre Kirliliği başlığı ve onun altındaki yedi kirlilik türü. Bu ayrım sınavda sıkça sorulur: "aşağıdakilerden hangisi çevre kirliliği başlığı altında yer alır?"
Şemadaki her kutu tıklanabilir. Üst sırada doğrudan Çevre Sorunlarına bağlanan beş başlık var — Küresel İklim Değişikliği, Ormanların Tahrip Edilmesi, Ozon Seyrelmesi, Asit Yağışları ve Çevre Kirliliği. Alt sırada, yalnız Çevre Kirliliği kutusuna bağlı yedi kutu duruyor: su, hava, toprak, ışık, ses, radyoaktif ve besin kirliliği. Bir kutuya tıkladığında ona giden bağlantı çizgisi parlıyor ve altta o sorunun kaynak metni açılıyor. Çevre Kirliliği kutusuna tıkladığında yedi alt kutunun hepsi birden yanıyor — hangilerinin bu başlığın altında olduğunu bir bakışta göstermek için.
Çevre kirliliği, çevre sorunlarının bir alt başlığıdır — hepsi değil. Şemada küresel iklim değişikliği, ormanların tahrip edilmesi, ozon seyrelmesi ve asit yağışları çevre kirliliğinin dışında, doğrudan çevre sorunlarına bağlı durur. Kirlilik başlığının altında ise yalnız yedi tür vardır: su, hava, toprak, ışık, ses, radyoaktif, besin.
Bu yüzden "orman tahribatı bir çevre kirliliğidir" cümlesi şemaya göre yanlıştır; orman tahribatı bir çevre sorunudur. Aynı şekilde ışık kirliliği ve ses kirliliği kirlilik listesinde yer alır — bunlar akla ilk gelmediği için "hangisi kirlilik türü değildir" sorularının tuzağı olur.
Dört düğme, dört ayrı sahne — çünkü bu dört sorunun mekanizması birbirinden tamamen farklı ve karıştırılmaları en pahalı hata. Küresel iklim değişikliğinde canvas Dünya’yı ve üstünde sera gazı katmanını çiziyor: yeryüzünden yükselen ısı okları katmana çarpıp geri dönüyor, katman kalınlaştıkça geri dönen ok sayısı artıyor ve sıcaklık göstergesi yükseliyor; sağda altı sonuç sırayla beliriyor. Orman tahribatında ağaçlar tek tek siliniyor ve her silinen ağaçla birlikte üç işlev de zayıflıyor: erozyonu ve seli önleme (yamaçtan akan toprak oku kalınlaşır), karbondioksit tüketip oksijen üretme (iki gaz kutusunun oranı değişir) ve canlılara yaşam ortamı sağlama (hayvan figürleri azalır). Ozon seyrelmesinde stratosferdeki ozon katmanı bir şerit olarak çiziliyor, kloroflorokarbon molekülleri yukarı çıkıp şeridi inceltiyor ve inceldikçe ultraviyole ışınlarından daha çoğu yeryüzüne ulaşıyor. Asit yağışlarında ise iki kaynaktan — fabrika bacası ve volkan — çıkan gazlar bulutta su buharıyla birleşip aside dönüşüyor ve yağış olarak düşüyor; düştüğü yerde beş sonuç sırayla işaretleniyor. Volkanın sahnede olması bilerek: bu çevre sorununun oluşmasında volkanik faaliyetler gibi bazı doğal süreçler de etkili olabilmektedir.
Sera gazlarının neden olduğu bir çevre sorunudur. Sera etkisi yaratan gazlar sonucu Dünya’nın atmosferinde bir ısınma meydana gelmektedir.
İklim değişikliğinin sonucunda beklenen çevre sorunları:
Altı sonucun içinde salgın hastalıklar en az beklenen ve bu yüzden en çok sorulanıdır.
Büyük ölçüde insan tarafından gerçekleştirilmektedir. Çeşitli canlılara yaşam ortamı sağlayan ormanlar; erozyonu ve seli önleme, karbondioksit tüketip oksijen üretme işlevleriyle ekolojik süreçlerin işleyişine önemli katkılarda bulunmaktadır. Bu ortamın tahrip edilmesiyle çevreye ciddi zararlar verilmektedir.
Ormanın üç işlevi birlikte sayılıyor: canlılara yaşam ortamı, erozyonu ve seli önleme, karbondioksit tüketip oksijen üretme. Dikkat: orman karbondioksit üretmez, tüketir; oksijeni ise üretir — bu ikisinin yeri değiştirilerek sorulur.
Kloroflorokarbon gazlarının etkisiyle gerçekleşir. Beşerî faaliyetler sonucunda atmosfere yayılan bu gazlar, ozon tabakasının seyrelmesine neden olmaktadır. Güneş’ten gelen ultraviyole ışınlarını süzen bu katman incelince, yeryüzüne ulaşan zararlı ışınların miktarı artmaktadır.
Tek gaz sorumlu: kloroflorokarbon (CFC). Ozon tabakasının işlevi süzmektir; incelince süzme azalır, yeryüzüne ulaşan zararlı ışın artar. Sera gazlarıyla karıştırma: sera gazları ısıyı tutar, CFC ozonu inceltir — ayrı iki mekanizma.
Özellikle fosil kaynakların kullanımı sonucunda atmosfere yayılan çeşitli gazların ürünüdür. Bu gazlar, su buharı ile birleşince aside dönüşmekte ve yağış olarak yeryüzüne düşmektedir. Bu çevre sorununun oluşmasında volkanik faaliyetler gibi bazı doğal süreçler de etkili olabilmektedir.
Asit yağışları sonucunda gerçekleşen bazı olaylar:
Tarihî yapıların aşınması, yalnız asit yağışlarında geçen bir sonuçtur — ayırt edici işaret budur.
Yedi düğme, yedi kirlilik türü. Seçtiğinde canvasın üst yarısında o kirliliğin etkilediği ortam çiziliyor — su için bir göl kesiti, hava için şehir silueti ve baca dumanı, toprak için katmanlı bir toprak profili, ışık için gece manzarası ve yukarı kaçan ışık huzmeleri, ses için genişleyen dalga halkaları, radyoaktif için üç ortama (hava, su, toprak) dağılan parçacıklar, besin için bir tabak ve üç kirlenme yolu. Alt yarıda nedenler kutucuk kutucuk diziliyor ve sağdaki çubuk o kirliliğin kaç nedeni olduğunu gösteriyor. Kaydırakla kirlilik şiddetini artırdığında sahne koyulaşıyor: göl bulanıklaşır, gökyüzü kararır, gece parlaklığı artıp yıldızlar tek tek söner. En öğretici olan ışık kirliliği: tanımındaki yer, miktar, yön ve zamanlama ölçütlerinin dördü de sahnede ayrı bir lamba olarak duruyor ve hangisinin yanlış olduğunu üstündeki etiket yazıyor.
Su kaynaklarının kullanımı esnasında suyun kendini yenileyebilmesine imkân vermeyecek oranda yabancı maddelerin suya karışması ile oluşur. Su kirliliğinin başlıca nedenleri; hızlı nüfus artışı, artan sanayi atıkları ve bilinçsiz çevre kullanımıdır.
Tanımın püf noktası: kirlilik, yabancı madde karışması değil, suyun kendini yenileyemeyeceği oranda karışmasıdır. Doğa belli bir miktarı kendi temizler.
Havanın bileşimini değiştiren kirleticilerin insan sağlığına, canlı hayatına ve ekolojik dengeye zarar verecek miktarda atmosferde bulunmasıdır. Sanayi Devrimi sonrası özellikle sanayileşmiş bölgeler ile plansız kentleşmenin olduğu sahalarda ortaya çıkmıştır. Hava kirliliğinin, Londra tipi hava kirliliği ve Los Angeles tipi hava kirliliği şeklinde türleri vardır.
İKİ TÜRÜN FARKI
Londra tipi: kömür ve benzeri fosil yakıtların yanmasından çıkan kükürt dioksit ile is-kurum taneciklerinin sisle birleşmesidir. Soğuk, nemli ve durgun havada, çoğunlukla kış aylarında görülür; ısınma ve sanayi kaynaklıdır.
Los Angeles tipi: başta motorlu taşıt egzozu olmak üzere salınan azot oksitler ve uçucu organik bileşiklerin güneş ışığıyla tepkimeye girip ozon ve benzeri yeni kirleticiler oluşturmasıdır; bu yüzden fotokimyasal duman da denir. Sıcak, güneşli ve durgun havada, çoğunlukla yaz aylarında görülür; trafik kaynaklıdır.
Ayırt edici soru şu: kirletici doğrudan mı salındı (Londra) yoksa havada güneş ışığıyla mı oluştu (Los Angeles)? Bu iki türün yalnız adı geçer, tanımları verilmez; buradaki ayrım sınavda ayırt etmen için eklenmiştir.
Başlıca nedenleri: fosil yakıt kullanımının artması · orman tahribatı · sanayi tesislerinin artması · konutların ısıtılması · motorlu taşıtlar · termik santraller.
Altı neden içinde orman tahribatı şaşırtıcı görünür ama mantığı ünitenin kendi içinde: orman karbondioksit tüketip oksijen üretir; ortadan kalkınca havanın bileşimi bozulur.
Beşerî faaliyetler sonucu toprak ekosistemine ait fiziksel, kimyasal ve biyolojik dengenin bozulması sonucu oluşur.
Başlıca nedenleri: erozyon · katı atıklar · tarım ilaçları · endüstriyel kirlenme · tarım alanlarının amaç dışı kullanımı · nükleer kazalar.
Listede nükleer kazalar hem toprak kirliliğinin hem radyoaktif kirliliğin nedeni olarak geçer — iki başlık burada kesişir.
Işığın yer, miktar, yön ve zamanlama olarak yanlış kullanımı sonucu ortaya çıkar. Yerleşmelerin gelişerek büyümesi, açık alanlar ile yolların ve sanayi kuruluşlarının aydınlatılması başlıca nedenleridir.
Dört ölçüt tam olarak sorulur: yer, miktar, yön, zamanlama. Işık kirliliği "çok ışık" demek değil, yanlış kullanılan ışık demektir.
Ses kirliliğinin günümüzde önemli bir sorun hâline gelmesinde hızlı nüfus artışı, şehirleşme, teknolojinin gelişmesi, sanayileşme etkili olmuştur.
Dört neden de beşerîdir; ses kirliliği doğal bir sebeple ilişkilendirilmez.
Radyoaktif kirlilik: Radyoaktif maddelerin hava, su ve toprağa karışmasıyla gerçekleşir. Radyoaktif kirliliğin en önemli nedeni, nükleer denemeler ile nükleer santral kazalarıdır.
Besin kirliliği: Bitkisel ve hayvansal gıdaların fiziksel, kimyasal ve biyolojik kirlenmeye maruz kalarak besin değerini kaybetmesiyle oluşur.
Radyoaktif kirlilik üç ortamı birden etkileyen tek türdür: hava, su, toprak. Besin kirliliğinde ise sonuç tek cümlede: gıdanın besin değerini kaybetmesi.
Kutuya bir neden ("fosil yakıt", "nükleer", "nüfus") ya da bir sorun adı yaz; tablo süzülsün. Aynı nedenin birden çok satırda çıkması rastlantı değil — kaynak bazı nedenleri birkaç kirlilik türünün altında birden sayıyor, sınav soruları da tam bu kesişmelerden çıkıyor.
| Sorun | Sorumlu gaz / madde | Mekanizma | Ayırt edici sonuç |
|---|---|---|---|
| Küresel iklim değişikliği | Sera gazları | Atmosferde ısınma meydana gelir | Salgın hastalıkların ortaya çıkması |
| Ozon seyrelmesi | Kloroflorokarbon | Ozon katmanı incelir, ultraviyole ışınların süzülmesi azalır | Yeryüzüne ulaşan zararlı ışınların artması |
| Asit yağışları | Fosil kaynakların kullanımıyla yayılan gazlar (ayrıca volkanik faaliyetler) | Gazlar su buharıyla birleşip aside dönüşür, yağışla düşer | Tarihî yapıların aşınarak özelliklerinin bozulması |
Üç sorunun üçü de gazla ilgilidir ama gazlar ve mekanizmalar farklıdır. Şık kurgularında bu üç satır sürekli birbirinin yerine konur.
Köyde gökyüzü yıldız dolu, şehirde üç beş nokta. Sebebi ışık kirliliği: ışığın yer, miktar, yön ve zamanlama olarak yanlış kullanımı. Sokak lambasının yukarı sızan ışığı, "yön" ölçütünün ihlalidir.
Aralık sabahı okula giderken gördüğün o gri tabaka hava kirliliğidir ve nedenleri listede yazılı: konutların ısıtılması, motorlu taşıtlar, fosil yakıt kullanımının artması. Kışın belirginleşmesi tesadüf değil.
Ses kirliliği yalnız fabrika gürültüsü değil. Kaynak sebepleri sayıyor: hızlı nüfus artışı, şehirleşme, teknolojinin gelişmesi, sanayileşme. Apartmanda oturmak, "şehirleşme" maddesinin senin hayatındaki hâli.
Bazı ürünlerde "CFC içermez" yazar. CFC, yani kloroflorokarbon, ozon tabakasının seyrelmesine neden olan gazdır. Bu yazı, bir çevre sorununun ürün etiketine kadar inmiş hâlidir.
Her yaz duyduğun bu manşetlerin arkasında sera gazları var: sera etkisi yaratan gazlar sonucu Dünya’nın atmosferinde bir ısınma meydana gelmektedir. Beklenen sonuçlar arasında buharlaşmanın, kuraklığın ve yangınların artması da var.
Yüzyıllardır ayakta duran taşın son yıllarda çabuk aşınması asit yağışlarının işidir: kaynak sonuçlar arasında tarihî yapıların aşınarak özelliklerinin bozulmasını doğrudan sayar.
Kaynak tarım ilaçlarını toprak kirliliğinin nedenleri arasında sayıyor. Aynı liste tarım alanlarının amaç dışı kullanımını da içeriyor — yani tarlaya bina yapmak da bir toprak kirliliği sebebidir.
Besin kirliliği: bitkisel ve hayvansal gıdaların fiziksel, kimyasal ve biyolojik kirlenmeye maruz kalarak besin değerini kaybetmesi. Buzdolabı, son kullanma tarihi ve kapalı ambalaj — üçü de bu üç kirlenme yoluna karşı alınmış önlemdir.
Köydeki derenin bir yaz bulanıklaşması su kirliliğidir ve tanımın anahtarı şu: suyun kendini yenileyebilmesine imkân vermeyecek oranda yabancı madde karışması. Az miktarı doğa temizler; sorun oranın aşılmasıdır.
Rastgele bir tanım, bir gaz adı ya da bir sonuç gelir; hangi çevre sorununa ait olduğunu seçmen istenir.
48 soruluk test · çevre sorununun tanımı ve beşerî nedenleri, çevre sorunu ile çevre kirliliği ayrımı, dört büyük sorunun mekanizması, su, hava, toprak, ışık, ses, radyoaktif ve besin kirliliğinin tanımları ile nedenleri
Çevre sorunu: doğal süreçler ile beşerî faaliyetler sonucu çevrenin zarar görmesi, kirlenmesi ve doğadaki dengenin bozulması. İnsan kaynaklı olabileceği gibi bazı doğal olaylar sonucunda da meydana gelebilir. Sanayi Devrimi doğadaki kaynakların hızlı ve bilinçsiz tüketilmesini beraberinde getirmiştir. Beşerî nedenler: nüfusun hızla artması, kentleşme, sanayileşme, teknolojik gelişmeler, tarımsal faaliyetler, ulaşım, enerji üretimi, fosil yakıtların kullanımı.
Çevre sorunları: Küresel İklim Değişikliği · Ormanların Tahrip Edilmesi · Ozon Seyrelmesi · Asit Yağışları · Çevre Kirliliği. Çevre Kirliliğinin yedi türü: su, hava, toprak, ışık, ses, radyoaktif, besin kirliliği.
Küresel iklim değişikliği: sera gazları → atmosferde ısınma. Beklenen sonuçlar:
buzulların erimesi · su kaynaklarının tükenmesi · deniz suyu seviyesinin yükselmesi ·
salgın hastalıkların ortaya çıkması · buharlaşmanın, kuraklığın ve yangınların artması ·
bitki ve hayvan türlerinin yok olması veya azalması.
Orman tahribatı:
büyük ölçüde insan tarafından; ormanın işlevleri: canlılara yaşam ortamı,
erozyonu ve seli önleme, karbondioksit tüketip oksijen üretme.
Ozon seyrelmesi: kloroflorokarbon gazları; ozon katmanı ultraviyole
ışınlarını süzer, incelince zararlı ışın artar.
Asit yağışları: fosil
kaynak kullanımıyla yayılan gazlar su buharıyla birleşip aside dönüşür;
volkanik faaliyetler gibi doğal süreçler de etkili olabilir. Sonuçlar: bitki
örtüsünün zarar görmesi · suyun ve toprağın yapısının değişmesi · insanlarda hastalıklar ·
tarihî yapıların aşınması · hayvan türlerinin yaşam alanlarının zarar görmesi.
Su: suyun kendini yenileyemeyeceği oranda yabancı madde karışması;
nedenler: hızlı nüfus artışı, artan sanayi atıkları, bilinçsiz çevre kullanımı.
Hava: havanın bileşimini değiştiren kirleticiler; Londra tipi ve
Los Angeles tipi; nedenler: fosil yakıt, orman tahribatı, sanayi tesisleri,
konutların ısıtılması, motorlu taşıtlar, termik santraller.
Toprak: fiziksel, kimyasal ve biyolojik dengenin bozulması; nedenler: erozyon,
katı atıklar, tarım ilaçları, endüstriyel kirlenme, tarım alanlarının amaç dışı
kullanımı, nükleer kazalar.
Işık: ışığın yer, miktar, yön ve zamanlama olarak yanlış kullanımı.
Ses: hızlı nüfus artışı, şehirleşme, teknolojinin gelişmesi, sanayileşme.
Radyoaktif: hava, su ve toprağa karışma; en önemli neden nükleer denemeler ile
nükleer santral kazaları.
Besin: gıdaların fiziksel, kimyasal ve biyolojik kirlenmeyle besin değerini
kaybetmesi.