AYT EDEBİYAT · ÜNİTE 33 · EDEBÎ AKIMLAR

Şeritteki bir noktaya tıkla: o akımın anahtar sözcükleri, özellikleri ve temsilcileri aşağıda açılır. Şerit soldan sağa ortaya çıkış sırasını gösterir.

Anahtar sözcükleri: AKIL · KURALCILIK · SAĞDUYU

• 16. yüzyılın sonlarında Fransa’da ortaya çıkmıştır.
• Eserler ahlaki ve öğretici olmalıdır.
• Sanat için sanat anlayışı egemendir.
• Sanatçılar eserlerinde kişiliklerini gizlerler.
• Sanatçılar Eski Yunan ve Latin kaynaklarına yönelmişlerdir.
• Dil ve anlatımda mükemmellik amaçlanır.
• Eserlerde soyluların dili kullanılmış, argo ve kötü sözlere yer verilmemiştir.
• Türk edebiyatında Tanzimat I. Dönem edebiyatında, özellikle tiyatroda etkili olmuştur.

Dünya edebiyatında: Racine, Moliere, La Fontaine, La Bruyere, Montaigne, Madam de la Fayatte.
Türk edebiyatında: Şinasi, Ahmet Vefik Paşa.

Yüzyıl karışmasın: akım 16. yüzyılın sonlarında doğmuş, en olgun ürünlerini 17. yüzyıl Fransa’sında vermiştir — yukarıdaki Racine, Moliere ve La Fontaine 17. yüzyıl sanatçılarıdır. Soru “ortaya çıkışı” sorduğunda 16. yüzyılın sonu, “temsilcileri” sorduğunda 17. yüzyıl akla gelmelidir.

Türk temsilcilerinin ikisi de tiyatroyla anılır — Şinasi’nin Şair Evlenmesi’ni ve Ahmet Vefik Paşa’nın Moliere uyarlamalarını düşün; “özellikle tiyatroda etkili olmuştur” maddesi tam da bunu anlatır.

Anahtar sözcükleri: DUYGU · KURALSIZLIK · HAYAL

• 18. yüzyılın ikinci yarısında özellikle Almanya, İngiltere ve Fransa’da etkili olmuştur.
• Sanatçılar eserlerinde kişiliklerini gizlememişlerdir.
• Millî tarih ve günlük hayat eserlerin konusunu oluşturur.
• Doğa kavramının karşılığı bireyin yaşadığı “çevre”dir.
• “Sanat, toplum içindir.” görüşünü benimsemişlerdir.
• Üç birlik kuralı terk edilir, dram gelişir.
• Lirik şiiri yeniden gündeme getirmişlerdir.
• Günlük hayatta kullanılan dilin esere yansıtılmasından yanadırlar.

Dünya edebiyatında: Shakespeare, J. J. Rousseau, Victor Hugo, Lord Byron, Goethe, Schiller, Lamartine, Alexandre Dumas.
Türk edebiyatında: Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi, Abdülhak Hamit Tarhan, Şemsettin Sami, Recaizade Mahmut Ekrem (şiirlerinde).

Recaizade Mahmut Ekrem iki listede geçer: romantizm temsilcileri arasında “(şiirlerinde)” notuyla, ayrıca realizm temsilcileri arasında.

Yani aynı sanatçı şiirinde romantik, düzyazısında (Araba Sevdası) realist olabilir. Sorularda “hangi türde eser verdiği” belirtilirse cevap değişir. Aynı çift kayıt Cenap Şehabettin’de de var: hem parnasizm hem sembolizm temsilcisidir.

Her akım bir öncekine verilmiş cevaptır. Aşağıdaki zincir bu ünitenin iskeletidir; okları takip et.

Anahtar sözcükleri: GÖZLEM · TASVİR · GERÇEK · POZİTİVİZM

• 19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da romantizme tepki olarak ortaya çıkmıştır.
• Gerçeği olduğu gibi aktarmak üzerine kuruludur.
• Anlatım, gözleme dayanır.
• Gözlemler tasvir yoluyla okuyucuya aktarılır. Konusunu günlük yaşamdan ve sıradan insanlardan alır.
• “Sanat, sanat içindir.” görüşü savunulur.
• Olağanüstülüklere ve mucizelere yer verilmez.
• Sanatçılar eserlerinde kişiliklerini gizler.
• Dilleri sade, üslupları doğal ve sağlamdır.

Dünya edebiyatında: Stendhal, Flaubert, Gogol, Balzac, Dostoyevski, Tolstoy, John Steinbeck, Alphonse Daudet, Maupassant, Anton Çehov.
Türk edebiyatında: Recaizade Mahmut Ekrem, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım, Halit Ziya Uşaklıgil, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu.

Anahtar sözcükleri: TEZ · DENEYSEL METOT · DETERMİNİZM · BİLİM İNSANI · SOYA ÇEKİM

• 19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da, realizmi yeterince gerçekçi bulmayan sanatçılar tarafından oluşturulmuştur.
• Gerçekçilik deneysel/bilimsel gerçekçilik boyutuna taşınır.
• Kurucusu Emile Zola’dır.
• Natüralistler olaylara bir bilim insanı gözüyle yaklaşmıştır.
• Çevre tasvirine önem verilmiştir.
• Toplum için sanat anlayışı egemendir.
• Sanatçılar eserlerinde kişiliklerini gizler.

Dünya edebiyatında: Emile Zola, Guy De Maupassant, John Steinbeck.
Türk edebiyatında: Hüseyin Rahmi Gürpınar, Beşir Fuat, Nabizade Nazım.

İkisi de aynı yüzyılın ikinci yarısında, aynı ülkede doğar; ikisinde de sanatçı kişiliğini gizler; ikisi de gözlem ve tasvire dayanır. Üç noktada ayrılırlar:

• Sanat kimin için? Realizm “sanat, sanat içindir” der; natüralizm toplum için sanat anlayışını benimser. Bu ünitenin en çok sorulan farkı budur.
• Yöntem: realizm gözleme dayanır; natüralizm gerçekçiliği deneysel/bilimsel boyuta taşır, olaylara bilim insanı gözüyle bakar (determinizm, soya çekim).
• Kuruluş sebebi: natüralizm, realizmi yeterince gerçekçi bulmayan sanatçılarca oluşturulmuştur.

Ortak isimler de karıştırır: Maupassant ve John Steinbeck her iki listede de vardır; Nabizade Nazım Türk edebiyatında hem realizm hem natüralizm temsilcisi olarak anılır.

Bir karşılaştırma seç: iki akımın o ölçütteki duruşu yan yana gelsin. Kutuların arasındaki im, ikisinin o ölçütte ayrıştığını mı yoksa örtüştüğünü mü gösterir.

Anahtar sözcükleri: GERÇEKLİK · TASVİR · ŞİİR · BİÇİM MÜKEMMELLİĞİ

• Fransa’da romantizme tepki olarak 19. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
• Realizm akımının şiire yansımasıdır.
• Doğal güzelliğe ve dış görünüşe önem verilir.
• Konusunu felsefe, bilim, tarih ve doğadan alır. Gözlemler tasvir yoluyla şiire yansır.
• Ölçü ve kafiyeye önem vermişlerdir.
• Dilin ustaca kullanımı önemlidir.

Dünya edebiyatında: Gautier, Banville, Leconte De Lisle, Francois Coppee.
Türk edebiyatında: Cenap Şehabettin, Tevfik Fikret, Yahya Kemal Beyatlı.

Parnasizmi tek cümlede tutmanın yolu: “realizmin şiirdeki karşılığı”. Realizmde ne varsa (gözlem, tasvir, gerçeklik) parnasizmde de vardır; üstüne biçim mükemmelliği, yani ölçü-kafiye titizliği eklenir.

Anahtar sözcükleri: MUSİKİ · HİSSETTİRMEK · SEZGİ · KAPALILIK

• 19. yüzyılın ikinci yarısında parnasizme tepki olarak ortaya çıkmıştır.
• Sanat için sanat anlayışı egemendir.
• Sanatçılar genellikle melankolik ve içine kapanık kişilerdir.
• Şiirde daha çok güneşin batışına, ay ışığına, sararmış yapraklara, tenha kırlara yer verilir.
• Ahenk unsurlarına önem verilir.
• Şiirde ritme ve müziğe önem verirler.

Dünya edebiyatında: Baudelaire, Rimbaud, Verlaine, Paul Valery, Mallerme.
Türk edebiyatında: Ahmet Haşim, Cenap Şehabettin, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Hamdi Tanpınar.

Şiir tarafında zincir ayrı ilerler: romantizmin hayaline parnasizm net biçimle, parnasizmin netliğine sembolizm kapalılık ve müzikle cevap verir.

Cenap Şehabettin hem parnasizm hem sembolizm temsilcileri arasında sayılır. Bu bir çelişki değildir: Servetifünun şairleri parnasizmden başlayıp sembolizme geçmiştir.

Karışan öteki isim Tevfik Fikret: o yalnız parnasizm listesinde sayılır, sembolizmde saymaz. Ahmet Haşim ise yalnız sembolizm listesindedir. Sorularda bu üç ad çok geçer; hangisinin hangi listede olduğunu ayrı ayrı tut.

Anahtar sözcükleri: OTOMATİK YAZI · MİZAH · RÜYA · ÇAĞRIŞIM · BİLİNÇALTI · PSİKANALİZ · ALIŞILMAMIŞ İMAJLAR

• 20. yüzyılın toplumlarda yarattığı travma ve güvensizlik hisleriyle ortaya çıkmıştır.
• Bilinçaltını ortaya çıkarmayı amaçlar.
• Freud’un görüşlerine (psikanaliz yöntemi) dayanılarak oluşan bir sanat akımıdır.
• Geleneksel ve biçime dayalı inanç ve değerleri düşünceden silmişlerdir.
• İçinden geldiği gibi yazmak bu akımın en belirgin özelliğidir.
• Şairlerin dizelerindeki sözcükler, mantıksal bir sıra izlemek yerine bilinçdışı psikolojik süreçlerle bir araya gelir.

Dünya edebiyatında: Andre Breton, Louis Aragon, Paul Eluard.
Türk edebiyatında: Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rıfat Horozcu ve İkinci Yeni Topluluğu.

Türk temsilcilerinin ilk üçü Garip (Birinci Yeni) şairleridir; bunlara İkinci Yeni Topluluğu da eklenir. Yani sürrealizmin Türk edebiyatındaki etkisi iki topluluğa birden uzanır.

Ayrımı kaçırma: Garip sürrealist bir akım değildir; bilinçaltına inerek saf ve basit şiire ulaşma düşüncesi yüzünden sürrealizme yaklaşır. İkinci Yeni ise dadaizm ve sürrealizmden doğrudan etkilenmiştir. Aynı akımın iki topluluğa iki farklı biçimde bağlanmasıdır bu.

Bu altısı tek cümlelik tanımlarla verilir. Sınavda genellikle tanım → akım adı biçiminde sorulur, ayrıntı istenmez.

Bu ünitenin ders kitabında iki dizgi hatası vardır; sayfada doğrusu kullanılmıştır:

• Parnasizm bölümündeki anahtar sözcük satırı ders kitabında “Natüralizmin Anahtar Sözcükleri: GERÇEKLİK - TASVİR - ŞİİR - BİÇİM MÜKEMMELLİĞİ” diye yazılmış. Sözcüklerin kendisi (özellikle ŞİİR ve BİÇİM MÜKEMMELLİĞİ) parnasizme aittir; başlıktaki akım adı yanlış kopyalanmıştır. Doğrusu “Parnasizmin Anahtar Sözcükleri”dir. Natüralizmin kendi anahtar sözcükleri ayrıca verilmiştir: TEZ - DENEYSEL METOT - DETERMİNİZM - BİLİM İNSANI - SOYA ÇEKİM.
• Natüralizmin ilk maddesinde “realizmiyeterince” biçiminde bitişik yazılmış bir dizgi hatası vardır; doğrusu “realizmi yeterince”dir.

“Belirtilmemiş” yazan hücreler boş bırakılmıştır: parnasizm ve sürrealizm için bu ölçüt verilmez. Boş hücreyi “yoktur” diye okuma.

Kutuya bir sanatçı adı yaz; hangi akımda geçtiğini bul. Sağdaki açılırdan tek sütunda da arayabilirsin — “Akım” sütununda sembolizm yazarsan yalnız sembolistler kalır. İki akımda birden geçen adlar (Cenap Şehabettin, Nabizade Nazım, Recaizade Mahmut Ekrem, Maupassant, John Steinbeck) tabloda iki kez görünür — bu bir hata değil, sınıflandırmanın kendisi böyledir.