AYT EDEBİYAT · ÜNİTE 29 · MASAL, FABL, DESTAN VE EFSANE

Masal; kahramanları olağanüstü kişi ve varlıklar olan, bilinmeyen bir zamanda olağandışı olayları anlatan sözlü edebiyat ürünüdür.

• Genellikle bir tekerleme ile başlar.
• Masallarda yer ve zaman belirsizdir.
• Kahramanlar genellikle devler, periler, cinler, padişahlar vb.dir.
• Masallarda yalın, duru bir dil ve anlatım söz konusudur.
• Evrensel değerler yer alır; dinî ve millî ögelere yer verilmez.
• Masalların ilk söyleyeni belli değildir.
• Masalların başında, ortasında ve sonunda kalıp sözlere yer verilir.

En sık sorulan madde beşincisidir: masalda dinî ve millî öge yoktur. Bu, masalı hem destandan (millîdir) hem efsaneden (dinî kaynağı vardır) ayıran ölçüttür.

Masalın beş bölümü ile fablın dört bölümü birbirine benzer ama uçları farklıdır: masal döşeme ile başlar ve dilek ile biter; fablın başında döşeme yoktur, sonunda öğüt vardır.

Çatışma, merak unsurunu artırmak amacıyla iki zıt kavramın karşı karşıya getirilmesidir. Masallarda çatışma çoğunlukla iyilik-kötülük, güzellik-çirkinlik, yardımseverlik-bencillik, akıl-gönül, bilgelik-cehalet gibi soyut kavramlar arasında olur.

Masallarda padişah, Hızır, derviş, hükümdar, Keloğlan vb. iyiliğin sembolüyken devler, cadılar, vezirler vb. kötülüğün sembolüdür.

Dikkat: padişah iyi, vezir kötü. Bu ayrım şaşırtıcıdır ve tam bu biçimde sorulur.

Kutuya bir edebiyat ya da eser adı yaz. Bu tablonun her satırı ayrı bir soru olabilir; en sık sorulanlar “bilinen en eski masal örneği” ve “Doğu’daki ilk masal örnekleri”dir.

• Kalyanamkara ve Papamkara — Uygur Döneminde yazılmış, masal özelliği gösteren ilk eser.
• Billur Köşk — Osmanlı Dönemi’nde derlenen ilk masal.

Cumhuriyet Dönemi’nde halk ağzında yaşayan masalları Pertev Naili Boratav, Eflatun Cem Güney ve Naki Tezel gibi edebiyatçılarımız derleyerek yayımlamıştır.

Yaygın görüşe göre masalların kaynağı Eski Yunan ve Hint mitolojileridir.

Fabl; kahramanları çoğunlukla hayvanlardan seçilen fakat insanı anlatan, çoğunlukla bir ders verme amacı taşıyan edebî türdür.

• Atasözü ya da özdeyiş yoluyla bir öğüt verilir.
• İyilik-kötülük gibi çatışmalardan yola çıkılarak olay örgüsü oluşturulur.
• Teşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) sanatlarından yararlanılır.
• Öyküleyici anlatıma başvurulur.
• Yer ve zaman belirsizdir.
• Ders verme amacı güdüldüğü için dili sadedir.

Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği vermek, intak onu konuşturmaktır. İntak olan yerde teşhis de vardır; tersi doğru değildir.

Ölçütü değiştir: aynı sorunun iki türde aldığı cevabı gör. Yedi ölçütün yedisinde de ikisi ayrılır — bu, ünitenin en “temiz” karşıtlığıdır.

Bir noktaya tıkla: o yüzyılda hangi eserin fabl özelliği taşıdığı ve neden önemli olduğu yazılır.

15. yüzyıl divan şairlerinden, aynı zamanda göz hekimi olan Şeyhîye, Çelebi Sultan Mehmet’in hastalığını tedavi ettiği için tımar olarak Tokuzlu köyü verilir. Şeyhî köye giderken tımarın eski sahipleri tarafından saldırıya uğrar ve yaşadıklarını Harnâme adlı mesnevisinde sembolik olarak anlatır.

Harnâme, Türk edebiyatındaki ilk fabl örneğidir.

Bu hikâyenin ayrıntıları tek tek sorulabilir: Şeyhî (şair ve göz hekimi), Çelebi Sultan Mehmet (tedavi edilen padişah), Tokuzlu köyü (verilen tımar), mesnevi (eserin nazım biçimi).

• Fransız yazar La Fontaine, XVII. yüzyılda Beydaba ve Ezop’tan etkilenerek fabl türünde eserler vermiştir.
• XIII. yüzyılda yaşamış olan İranlı şair Sadi’nin Gülistan adlı mesnevisinde fabl özelliği taşıyan parçalar vardır.
• İbrahim Şinasi ve Orhan Veli Kanık, La Fontaine’in fabllarını Türkçeye çeviren sanatçılardandır.

Üç ad üç ayrı rolde: Beydaba ve Ezop kaynak, La Fontaine onlardan etkilenen yazar, Şinasi ve Orhan Veli onu Türkçeye çevirenler. Zincir bu sırayla akar.

Destan; eski çağlara ait mitlerle örülmüş, bir milleti derinden etkileyen; savaş, kahramanlık, doğal afet gibi tarihî ve sosyal olayları anlatan, uzun, manzum eserlerdir.

• Destanlar millîdir, ait olduğu toplumun özelliklerini yansıtır.
• Destanlar, milletlerin hedeflerini belli amaçlar doğrultusunda geleceğe taşınmasını sağlayan önemli sözlü veya yazılı belgelerdir.
• Milletlerin tarihî ve millî özellikleri, değerleri destanlarda ortaya çıkar.
• Türk destanlarının hepsinde savaşçılığa, iyiliğe, güce, verilen sözde durmaya değer verilir.
• Destanlar, millî ahlak ve bilinci yerleştirmeye ve yaşatmaya hizmet eder.
• Destanlar, toplumda derin izler bırakmış olayları olağanüstü ögelerle anlatır. Tarihî alt yapısı olan bu olaylarda kişiler genellikle seçkin insanlardır; hem insani hem olağanüstü nitelikleri kendinde toplayan bu kişiler tek başına orduları yenecek güçtedir.
• Destanların oluşma zamanı, yani olayların ne zaman gerçekleştiği tespit edilemez; sadece olayın yaşandığı yüzyıl destan içeriklerinden tahmin edilebilir.
• Destanlarda, masallardaki gibi yeryüzünde olmayan bir mekândan söz edilemez; olayın geçtiği yer az çok belirlenebilir. Çünkü destanlarda milletlerin yaşadığı coğrafya canlı örnekleriyle yer alır. Türk destanlarında bozkır, dağ, orman; Yunan destanlarında deniz, gemi, ada, balık anlatılarının yoğunluğu coğrafyanın tespiti bakımından yol göstericidir.

Destan, âşık edebiyatı nazım şekli olarak da kullanılmaktadır. Burada anlatılan yazı türü olan destan ile halk edebiyatı nazım şekli olan destan karıştırılmamalıdır.

Ayırt edici işaret şudur: nazım şekli olan destan dörtlüklerle yazılan, hece ölçülü, âşığın söylediği bir şiir biçimidir (ünite 12-13’te geçer). Buradaki destan ise bir milletin tarihini anlatan uzun anlatıdır.

Ders kitabı, destanın genel özelliklerinde “Destanlarda, masallardaki gibi yeryüzünde olmayan bir mekândan söz edilemez.” der. Ama birkaç madde sonra, doğal ile yapma destanı karşılaştırırken “Doğal destanda mekân olağanüstüdür, yapma destanda ise mekânlarda olağanüstülük yoktur.” der. İki cümle aynı şey hakkında ters şey söylüyor.

Bu sayfada ikisini de olduğu gibi verdik ve düzeltmedik; sınavda hangisinin sorulduğunu ayırt etmenin yolu soru kökündeki karşılaştırmaya bakmaktır: soru destanı masaldan ayırıyorsa cevap “mekân az çok belirlenebilir”; soru doğal destanı yapma destandan ayırıyorsa listede “doğal destanda mekân olağanüstüdür” yazar. Ders kitabının kendi içinde tutarsız olduğu az sayıdaki yerden biridir.

Destanlar sözlü gelenek ürünleridir; nesilden nesile aktarılırken zaman içerisinde değişikliklere uğramışlardır. Yazıya çok sonra geçirildikleri için özgün şekilleri günümüze ulaşamamıştır. Türk destanları genellikle kahramanlık, savaş ve göç gibi olayları konu edinmiştir. Aşağıdaki üç aşama yalnız doğal destanda vardır.

Doğal destan: Eski zamanlarda milletin hafızasında yer etmiş bir olayın, yine o dönemlerde bir ozan tarafından ifade edilişidir. Üç aşamada gelişir.

Yapma destan: Yakın dönemde yaşanmış herhangi bir tarihsel olayın, destan kurallarına uygun biçimde bir şair tarafından yazıldığı anlatılardır.

Kutuya bir eser, millet ya da şair adı yaz. Sınavın en sevdiği eşleştirme buradadır: eser–millet ve eser–şair.

Boyla eşleştirmede iki ikili karışır: Alp Er Tunga ve Şu → Saka, Oğuz Kağan ve Attila → Hun, Ergenekon ve Bozkurt → Göktürk, Türeyiş ve Göç → Uygur. Dördü de ikişerli gider; tek başına duran Yaradılış (Altay-Yakut)tır.

Bir kola tıkla: o tipin tanımı ve örneği çıkar.

Türk destanlarında bozkurt, at, geyik, ışık, ağaç, dağ, su, ok-yay, çeşitli madenler (gümüş, altın, demir), rüya, pir, hızır ve sayılar (üç, yedi, dokuz, kırk vb.) en sık kullanılan motiflerdir.

Listeyi gruplayarak tut: hayvanlar (bozkurt, at, geyik) · doğa (ışık, ağaç, dağ, su) · nesne (ok-yay, madenler) · manevi (rüya, pir, hızır) · sayılar (üç, yedi, dokuz, kırk).

Eski Çin, Arap ve İran eserlerinde Türk destanlarıyla ilgili bilgilere ulaşmak mümkündür. Liste şudur:

Şehnâme burada iki ayrı rolde karşına çıkıyor: hem İran milletinin doğal destanı hem de Türk destanlarının bir kaynağı. İki bilgi de doğrudur ve ikisi de sorulur.

Bir varlığın meydana gelişinin, tabiat unsurlarından birinde olan herhangi bir değişikliğin, halkın muhayyilesinde (hayal gücünde) yoğrulan biçimiyle belli bir yere ya da bir olaya bağlanarak olağanüstü olaylarla bezenip anlatıldığı hikâyelere efsane denir.

Efsane, Farsçada “aslı olmayan olay” anlamına gelmektedir.

• Efsaneler; insanlarla insanı, coğrafyayı, diğer varlıkları, maneviyatı birbirine gönül bağıyla bağlayan unsurlardır.
• Efsanelerin “din, mitoloji, gerçek hayat” olarak üç kaynağı vardır.
• Efsaneler; her türlü üslup kaygısından uzak, hazır kalıplara yer vermeyen, kısa anlatılardır.
• Efsaneler, anonim halk anlatımlarıdır ve ağızdan ağıza anlatılırken değişikliğe uğrarlar.
• Efsaneler, ait oldukları toplumun millî kimliğini yansıtır.
• Efsanede olağanüstü unsurlara yer verilse de olaylar yaşanmışlık izlenimi verir. Efsanenin geçtiği yerler gerçekte var olan yerlerdir.
• Efsaneler çoğunlukla tek motif olan “şekil değiştirme” üzerine kurulur: dağa, taşa, ağaca, hayvana dönüşme gibi. Dinî motiflere ve tarihten izlere de çokça rastlanır.

Sınıflandırma: Efsaneler; dünyanın yaratılışı ve sonu ile ilgili efsaneler, tarihî efsaneler, olağanüstü kişiler, varlıklar ve güçler üzerine efsaneler, dinî efsaneler olmak üzere dörde ayrılır.

Efsaneler için çelişki gibi görünen bir nokta var: efsane “hazır kalıplara yer vermeyen” bir anlatıdır — masalın tam tersi, çünkü masalda başta, ortada ve sonda kalıp sözler vardır.

• Destana benzediği yönler: çıkış noktasının gerçek bir kişi, yer ve olay olması, içinde olağanüstülükler bulunması.
• Destandan ayrıldığı yönler: oluşum aşamaları, kahramanların özellikleri ve millî unsurların destana göre azlığı.
• Masala benzediği yön: içinde olağanüstü özellikler bulunması.
• Masaldan ayrıldığı yönler: masallarda hayalî unsurların ağır basması, zaman ve mekândaki belirsizlik, dinî konulara yer verilmemesi.

Dikkat: bu üç madde masalın özellikleridir ve efsaneyi masaldan ayıran şey de tam olarak budur. Efsanede mekân gerçektir ve dinî konular vardır.

Anadolu’da pek çok yerde karşılaştığımız taş kesilen insanlarla ilgili efsaneler, Yusufçuk, Kız Kulesi, Kanlı Mağara, Küçük ve Büyük Ağrı Dağı, Şahmaran ile Lokman Hekim vb. Türk edebiyatında yaşayan efsanelerdendir.

Halk edebiyatına ait başlıca efsaneler: Karacaoğlan Efsanesi · Ay Atam Efsanesi · Tufan Efsanesi · Albat Dağı Ejderhası · Suzan (Suzi) ve Kırk Azizler Dağı · Şah-ı Meran (Şahmeran) · Yabangülü · Karacadağ · Malhan Hazinesi · Pamukkale Travertenleri · Anavarza Efsanesi · Ali Göl Efsanesi · Balıkesir Efsanesi · Sarıkız Efsanesi…

Ders kitabı Şahmaran adını iki ayrı yazımla verir: yaşayan efsaneler listesinde “Şahmaran ile Lokman Hekim”, halk edebiyatı listesinde “Şah-ı Meran (Şahmeran)”. Aynı efsanedir; yazım farkı ders kitabından gelir.