AYT EDEBİYAT · ÜNİTE 31 · ÖĞRETİCİ METİNLER 2

Olay ve olgular neticesinde oluşan bilgi ve duyuruların gazete, dergi gibi yayın organları; radyo, televizyon gibi iletişim araçlarıyla halka duyurulması amacıyla yazılan metinlere “haber metni / haber yazısı” denir.

• Haber ve haber yazısı kaynağını yaşamdan alır.
• Akıcı, duru, halkın anlayabileceği, anlaşılır bir dil kullanılmalıdır.
• Haber yazıları yorumdan uzak, objektif bir şekilde yazılmalıdır.
• Anlatılanlar ilgi çekici olmalı, verilen bilgiler yanlış anlaşılmalara sebebiyet vermemelidir.
• Haber yazıları toplumun büyük bir kesimini ilgilendiren konularla ilgili olmalıdır.
• Dikkat çekici, reyting amaçlı haberlerden uzak durulmalıdır.
• Haber yazıları özgün olmalı ve dikkat çeken bir başlığa sahip olmalıdır.
• Bir haber metninde okuyucunun sorduğu 5N1K sorularının cevabı olmalıdır.

İki madde birbirinin sınırıdır: haber ilgi çekici olmalı ama reyting amaçlı olmamalıdır. Sınavda bu ikisi yer değiştirilerek “haberin özelliği değildir” diye sorulur.

Bir soruya tıkla: o sorunun haberdeki karşılığı ve önceliği çıkar. Merkezdeki halka haber metnini, kollar cevaplanması gereken altı soruyu gösterir.

5N1K; kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden (niçin) sorularından oluşur. Bu sorular haberin gerçekliği ve okura bilginin tam olarak sunulması için son derece önemlidir.

Bir öncelik de vardır: ilk öncelik “kim” ve “ne” sorularındadır, çünkü okur bir haber metninde önce bu ikisinin cevabını arar. Bu iki soru cevaplandıktan sonra metnin geri kalanında diğer soruların da cevabı verilmelidir.

Yani 5N1K bir liste değil, bir sıradır: kim–ne önce, kalan dördü sonra.

Önce üstteki soru düğmesine, sonra habere ait kelimelere tıkla. Aynı kelimeye ikinci kez tıklarsan işaret kalkar. “Denetle” kaç tanesini doğru bulduğunu söyler.

Bir kişinin kişisel görüşlerini fazla derinleştirmeden, karşısındakiyle konuşuyormuş hissini veren bir üslupla, makale planında yazdığı fikir yazısına sohbet (söyleşi) denir.

Tanımın içinde gizli bir tuzak var: sohbet makale planında yazılır. Yani plan makaleninkiyle aynıdır, ayrılan yer üsluptur. Kural ayrıca söylenir: “Sohbet, makale ve denemeden üslup yönüyle ayrılır.”

• Düşünceleri fazla derinleştirmeden bir konuşma havası içinde anlatan yazı türüdür.
• Her konuda yazılabilir.
• Konu; tez ve savunma amacı güdülmeden, karşılıklı konuşma havası içinde, sıcak bir dille yazılır.
• Sohbet, makale ve denemeden üslup yönüyle ayrılır.
• Çoğunlukla günlük konuların işlendiği sohbet yazılarında senli benli bir anlatım yolu seçilir.
• Hatıralardan, halk fıkralarından, nüktelerden, özlü sözlerden yararlanılır.
• Sohbet yazıları dergi ve gazetelerde yayınlanabildiği gibi yazar, bu yazıları bir kitap hâline de getirebilir.
• Sohbet türündeki yazıların eski adı musahabedir.

• Sohbet, bir yazı türü olarak Türk edebiyatına Tanzimat Dönemi’nde gazetecilikle girmiştir. Bu dönemin genel anlayışına uygun olarak yazarlar, diğer türlerde olduğu gibi sohbette de toplumsal fayda ilkesini gözetmiş; dönemine göre sade bir dil kullanmaya çalışmışlardır.
• Tanzimat’ta Ahmet Mithat Efendi; türün ilk yetkin ürünlerini ise Servetifünun Dönemi’nde bağımsız çizgide eser veren Ahmet Rasim vermiştir. Tevfik Fikret, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Cahit Yalçın sohbet türünde yazılar yazmıştır.

İki ad iki ayrı yeri tutar: Ahmet Mithat Efendi türün Tanzimat’taki adı, Ahmet Rasim ilk yetkin ürünlerin sahibi ve Servetifünun dönemindedir — üstelik topluluğa bağlı değil, bağımsız çizgidedir.

• Cumhuriyet Dönemi’nde diğer düzyazı türlerinde olduğu gibi sohbette de yalın bir dil ve anlatım kullanılarak Anadolu insanına seslenmek amaçlanmıştır. İnsana ve yaşama dair her tür kavram ve olgu bu dönem sohbetlerinde ele alınmıştır.
• Nurullah Ataç — Söyleşiler, Şevket Rado — Eşref Saat, Suut Kemal Yetkin — Edebiyat Konuşmaları, Ahmet Kabaklı — Sohbetler türün tanınmış örneklerindendir.

Bir yazarın herhangi bir konu veya günlük olaylar hakkındaki görüşlerini, düşüncelerini ayrıntılara inmeden anlattığı, gazete ve dergilerde yayımlanan kısa fikir yazılarına fıkra denir. Bu tür yazıların diğer adı köşe yazısıdır. Fıkralar, gazete ve dergilerin belli sütun veya köşelerinde yayımlanır.

• Fıkralar güncel konularda yazılır.
• Fıkra yazıları günübirlik yazılar olduğu için kalıcılığı yoktur.
• Gazetelerin belli sütunlarında yayımlandığı için köşe yazısı olarak adlandırılır.
• Fıkra türünde dil açık, anlaşılır ve sadedir.
• Fıkralarda anlatıcı öznel bir tavır takınır.
• Ortaya konan düşüncenin kanıtlanma zorunluluğu yoktur.
• Yazar yönlendirmek, kanıları değiştirmek, bilgi vermek, haber vermek vb. amaçlarla yazısını oluşturur.
• Nükteli fıkralardan, kıssalardan, vecize ve atasözlerinden faydalanılabilir.

Şu ayrıca uyarılır: köşe yazısı anlamındaki fıkraları, kısa hikâye niteliğindeki nükteli, mizah ögesi taşıyan fıkralarla karıştırmamak gerekir.

• Nükteli fıkra (Nasreddin Hoca fıkraları gibi): amaç dinleyeni güldürmek ve eğlendirmektir.
• Köşe yazısı: amaç okuyucuyu düşündürmek ve güncel bir sorunu dile getirmektir.

Aynı sözcük, iki ayrı tür. Sınavda “fıkra” geçen bir soruda önce hangisinin kastedildiğine bak: gazete/köşe/güncel geçiyorsa köşe yazısı, güldürmek/nükte/anlatı geçiyorsa halk fıkrasıdır.

Fıkra, Türk edebiyatına gazete ile birlikte Tanzimat Dönemi’nde girmiştir. Bu dönemde yazılan fıkralarda hürriyet, eşitlik, adalet, kanun gibi toplumsal temalar ele alınmış; dönemine göre halkın anlayacağı bir dil kullanılmaya çalışılmıştır.

Gazete çevresinde oluşan bu yazı türünün ilk örneklerini İbrahim Şinasi, Namık Kemal ve Ahmet Mithat Efendi vermiştir. Sonraki dönemlerde onları Hüseyin Cahit Yalçın, Ahmet Rasim, Ahmet Haşim, Refik Halit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ziya Gökalp gibi yazarlar takip etmiştir.

Cumhuriyet Dönemi’nde gazete ve dergilerin çoğalması ile fıkra türündeki yazılar daha çok görülmeye başlanmıştır. Bu dönem fıkralarında yazarlar; sade bir dil ve anlatımla güncel, siyasi, sosyal konularda düşüncelerini ifade etmişlerdir.

Peyami Safa, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Falih Rıfkı Atay, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç, Sabri Esat Siyavuşgil, Ercüment Ekrem Talu, Burhan Felek, Haldun Taner, Attila İlhan, Ahmet Kabaklı, İlhami Soysal, Ergun Göze bu dönemde fıkra türünde yazılar kaleme almıştır.

Ayrıca bir “diğer fıkra yazarları” listesi daha vardır: Namık Kemal, Ahmet Haşim, Hüseyin Cahit Yalçın, Falih Rıfkı Atay (Pazar Konuşmaları), Burhan Felek, Peyami Safa, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç, Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Kabaklı, Uğur Mumcu, Abdi İpekçi, Oktay Akbal, Şevket Rado, Aziz Nesin…

Bir düz yazı türü olan deneme, yazarın herhangi bir konudaki duygu ve düşüncelerini kanıtlamaya gitmeden, bir konuşma havası içinde dile getirdiği türdür.

• Deneme yazarı konu seçiminde özgürdür.
• Kişisel yazılardır.
• Ben merkezlidir.
• Yazar kendisiyle konuşur, dertleşir gibi yazar.
• Anlatımı içtendir.
• Anlatımda kesin yargılar yoktur.
• Yazar dilin inceliklerini anlatımına yansıtır. Deneme bu yönüyle diğer yazı türlerinden ayrılır.
• Dil kimi zaman olay ve durumlara yaklaşımda göndergesel işleviyle, kimi zaman coşku ve heyecana bağlı işleviyle kullanılır.

• Deneme türünün ilk örnekleri Tanzimat Dönemi’nde, gazete çevresinde görülmeye başlanmış; Cumhuriyet Dönemi’nde de Yakup Kadri, Ahmet Haşim, Falih Rıfkı Atay ve Ahmet Hamdi Tanpınar gibi sanatçılar bu türde önemli eserler vermiştir. Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Oktay Akbal, Melih Cevdet Anday ve Suut Kemal Yetkin edebiyatımızın deneme ustalarıdır.
• Edebiyatımızda deneme türü, yazarlarımızın yan uğraşı biçiminde başlamış, asıl gelişimini Cumhuriyet Dönemi’nde göstermiştir.
• Son dönemde Salah Birsel gibi ustaların denemeleri ortaya çıkmıştır. Nurullah Ataç’ın Diyelim, Söz Arasında, Okuruma Mektuplar, Günlerin Getirdiği kitapları bu türde ortaya konan önemli yapıtlardır.
• Türk edebiyatında deneme türü; genellikle şair, romancı ya da hikâyeci kimliği öne çıkan sanatçılar tarafından ortaya konan ürünlerden oluşur. Birinci derecedeki vasfı denemeci olan yazar sayısı oldukça azdır: Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin, Mehmet Kaplan, Nurettin Topçu, Salah Birsel, Vedat Günyol, Enis Batur, Cemil Meriç bunlardan birkaçıdır.

Bazı kitaplar hem fıkra hem deneme listesinde sayılır. Bu bir çelişki değil, türlerin gazete sayfasında iç içe geçmesinin sonucudur — aynı kitapta hem köşe yazıları hem denemeler bulunabilir:

• Refik Halit Karay — Bir Avuç Saçma (iki listede de var)
• Falih Rıfkı Atay — Eski Saat, Çile (iki listede de var)
• Falih Rıfkı Atay — Pazar Konuşmaları (fıkra listesinde)

Sınavda bu adlardan biri sorulursa soru kökündeki tanıma bak: “kanıtlamaya gitmeden, ben merkezli” diyorsa deneme, “güncel, günübirlik, köşe” diyorsa fıkra.

Deneme kitapları. Kutuya yazar ya da eser adı yaz.

Bilimsel ve sosyal konularda; siyaset, ekonomi, sanat, spor vb. alanlarda yazılan; açıklayıcı veya yorumlayıcı özelliği olan gazete ya da dergi yazılarına makale denir. Bilimsel dergilerde yayımlanan makalelerde tıp, ekonomi, sosyoloji, felsefe gibi bilim dallarıyla ilgili konular işlenir.

• Toplumun büyük bir bölümünü ilgilendiren konularda kaleme alınır.
• Hemen hemen her konuda makale yazılabilir.
• Makalede bir konuya yeni bir açıdan bakılması esastır.
• Konuyla ilgili ortaya atılan tez, örnek ve kanıtlarla ispatlanır.
• Yazılış amacı bir konuyu açıklamak ve o konuyla ilgili bilgi vermektir.
• Giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşan bir planı vardır.
• Mecazlı ifadelerden, süslü anlatımdan, konuşma dili havasından uzak durulur; ciddi, ağırbaşlı, sade, pürüzsüz, açık ve anlaşılır bir dil tercih edilir.
• Örnekleme, sayısal verilerden yararlanma, karşılaştırma, tanık gösterme, tanımlama gibi düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır. Alıntı yapılan kaynak, kaynakçada mutlaka gösterilmelidir.

Yayımlandığı yere göre iki grup:
• Gazete makaleleri: genellikle günlük siyasi ve toplumsal meseleler ele alınır.
• Bilimsel makaleler: akademik konulardan oluştuğu için gazete makalelerine oranla daha çok uzmanlık gerektirir; bilimsel bulgu ve terimler daha çok yer alır.

Konusuna göre iki grup:
• Edebî makale: edebiyat, dil ve sanat konularında yazılanlar.
• Mesleki makale: ekonomi, tıp, sosyoloji gibi bilime dayalı meslekleri dile getirenler.

Nitelikli bir bilimsel araştırma makalesinin sekiz bölümü: başlık, özet, giriş, yöntem, bulgular, sonuç, tartışma, kaynakça.

• Makalenin Türk edebiyatındaki serüveni, gazetenin yayın hayatımıza girmesiyle başlar. Şinasi’nin Agâh Efendi’yle birlikte 1860’ta çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl, Batılı anlamdaki ilk özel gazete olarak kabul edilir.
• Türk edebiyatında ilk makaleyi İbrahim Şinasi, ilk sayısı 22 Ekim 1860’ta çıkan Tercümân-ı Ahvâl gazetesinde Tercümân-ı Ahvâl Mukaddimesi adıyla yayımlamıştır. Bu, edebiyatımızdaki ilk makale örneğidir.
• Hüseyin Cahit Yalçın’ın Fransızcadan çevirdiği Edebiyat ve Hukuk adlı makale — Servetifünun dergisinin kapatılmasına sebep olan yazı — ile Ömer Seyfettin’in Genç Kalemler dergisinde yayımlanan Yeni Lisan makalesi — Millî Edebiyat’ın dil anlayışını ortaya koyan yazı — türün tanınmış örneklerindendir.

Üç tarih/ad birlikte ezberlenir: Tercümân-ı Ahvâl · 1860 · Şinasi + Agâh Efendi. Gazetenin kendisi de, içindeki ilk makale de aynı adı taşıdığı için soru kökünde hangisinin sorulduğuna dikkat et.

Bu ünitenin en çok soru çıkan yeri: karşılaştırmalar. Bir ölçüt seç; iki türün o ölçütteki cevabı yan yana gelsin. Kutuların arasındaki ok, ikisinin o ölçütte ayrıştığını mı yoksa örtüştüğünü mü gösterir.

“—” işareti, o ölçütün o tür için ayrıca belirtilmediğini gösterir; boş bırakılmıştır, “özelliği yoktur” demek değildir.

Bir edebî yapıt veya yazarı, belirli ilkeler doğrultusunda iyi ya da kötü yönleriyle değerlendirme yazılarına eleştiri denir.

• Bir sanat ya da fikir eseri veya bir yazarın gerçek değeri üzerine yönelir.
• Eleştiri; bir yapıt, bir metin ya da bir yazar üzerine olabilir.
• Eleştiri yazısını yazana eleştirmen denir.
• Eleştirmen; sanat ve edebiyatta topluma ve yazara yol gösteren, yarar sağlayan kişidir.
• Amaç: bir yapıtı yalın bir anlatımla tanıtıp yorumlamak, yargılamak; yapıtın biçimi, özü, çevre ve tarih içindeki yer ve durumunu, değerini belirtmektir.
• Eleştiri yazısı okur–yazar–gelecek üçlüsünde bağ kurucudur.
• Yaygın kanının aksine yapıtın, yazarın olumlu değerlendirilmesi de eleştiridir.
• Konularına göre eleştiriler sanatçıya, esere, okura ve topluma dönük eleştiri şeklinde gruplandırılabilir.

En çok yanlış bilinen madde koyu yazılandır: eleştiri kötüleme demek değildir; olumlu değerlendirme de eleştiridir.

Edebiyatımızda Tanzimat öncesinde doğrudan yazınsal bir örneği olmamakla birlikte, divan edebiyatında hiciv, halk edebiyatında taşlama bu türün şiirdeki biçimleri olarak karşımıza çıkar.

Yani eleştiri Tanzimat’tan önce düzyazı olarak yoktur; şiir biçiminde vardır. Bu ayrım doğrudan sorulur.

Şeride tıkla: her dönemin adları ve o dönemin tanınmış eseri çıkar.

• Gazetecilerin bir yeri, bir kurumu ziyaret ederek o yerin özelliklerini, orada gördüklerini kişisel düşünceleriyle birleştirip fotoğraflarla belgeleyerek kaleme aldıkları yazı türüne röportaj denir.
• Röportaj türü, gazeteciliğin gelişmesiyle ortaya çıkmıştır. Sorunu yerinde inceleyip, kişilerle konuşarak; fotoğraf, belge, istatistik gibi verilerle metnini destekleyen röportaj yazarı, konuyu okuyucunun bilgisine sunar. Röportajda gözlem, araştırma, yorum ve değerlendirme önemlidir.
• Amacı: konuyu çarpıtmadan belgesel olarak okuyucuya sunmak, okuyucuyu konunun içinde yaşatmak, kamuoyunu aydınlatmaktır.
• Röportaj, tek bir yazı olabileceği gibi aynı konuda yazı dizisi de olabilir.

• Röportaj, makale gibi düşünsel bir planla yazılır.
• Ele alınan konu ya toplumsal ya da sanatla ilgilidir.
• İşlenen konu; bilgi, belge ve görsellerle desteklenir.
• Verilen bilgiler ve ortaya konan belgeler gerçeği yansıtır; anlatılanlar kendi içinde tutarlıdır.
• Yazarın bilgi, izlenim, görüş ve düşüncelerini yansıtır. Yazar, gerçekleri öznel yaşamla harmanlar.
• Anlatımında diyaloglardan yararlanılır.
• Yaşanmış olaylar, durumlar anlatılır; kısa cümlelerle metin hareketli hâle getirilir.
• Röportaj, birinci kişi ağzından yazılır.
• Röportajlar medya organlarında yayımlanır.
• Röportajda çok yönlü anlatım olanakları vardır: açıklayıcı, öyküleyici, betimleyici ve tartışmacı anlatımın hepsinden yararlanılır — ancak öykülemeye ağırlık verilir.
• Konu işlenirken özelden genele gidilir.
• Genellikle şimdiki zaman çekimi kullanılır.
• Röportajlar genellikle soru-cevap tarzında olur; ancak bazı yazarlar röportajı hikâye kurgusu ve üslubu içinde vermeyi tercih eder.
• Basınımızda Ruşen Eşref Ünaydın, Falih Rıfkı Atay, Yaşar Kemal ve Fikret Otyam röportaj türünde yapıt veren sanatçılar arasında sayılabilir.

İki sunuş biçimi arasında geçiş yap: çubuklar paragraf paragraf metnin vurgu şiddetini gösterir. Amerikan röportajında en kuvvetli yön en baştadır; Alman röportajında vurgu metin boyunca yazarın “ben”i etrafında döner.

• Kendi alanında tanınmış, söz sahibi bir kişiyle, onun düşüncelerini, hayatını veya eserlerini öğrenmek amacıyla yapılan soru-cevap esasına dayalı konuşmaların değiştirilmeden ve yorum katılmadan yazıya geçirilmesiyle oluşan metin türüne mülakat denir.
• Mülakatlarda açık bir anlatım kullanılmalıdır. Açık anlatımda akıcılık, duruluk ve yalınlık ilkeleri bulunur. Mülakat diyaloglara dayalı olarak oluşturulur; dolayısıyla söyleşmeye bağlı anlatım ağırlıklı olarak kullanılır. Bunun yanında açıklayıcı ve öyküleyici anlatım da başvurulan türler arasındadır.
• Mülakatta okura bilgi vermek ve onu bir konuda aydınlatmak söz konusudur.

İkisi de soru-cevaba dayanabilir, ikisi de gazetecilik ürünüdür. Ayrıldıkları tek nokta yazarın metinde ne yaptığıdır:

• Röportaj: yazar gerçekleri öznel yaşamla harmanlar, kişisel düşüncelerini katar, gözlem ve değerlendirme yapar.
• Mülakat: “Mülakat yapılan kişilerin sorulara verdiği cevapların değiştirilmeden yayımlanması, mülakat türünün en başta gelen özelliğidir. Mülakatı yapan kişi kendi yorum ve görüşlerini mülakata eklemez.”

Tek cümlede: röportajda yazar vardır, mülakatta yoktur.

• Cumhuriyet Dönemi’nden önce Türk edebiyatında mülakat türünde az sayıda ürün verilmiştir. Tanzimat Dönemi’nde Ziya Paşa, Rüya adlı eserinde mülakat tekniğini kullanmıştır.
• Ruşen Eşref Ünaydın, Diyorlar ki adlı eseriyle Türk edebiyatında mülakat türünün ilk yetkin örneğini vermiştir.
• Ünaydın’ın Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat adlı eseri de türün önemli bir örneğidir; bu eser Mustafa Kemal’i kamuoyuna tanıtan ilk eser olması bakımından da önemlidir.
• Cumhuriyet Dönemi’nde sanat ve siyaset dünyasına ışık tutan çok sayıda mülakat örneği verilmiştir.

Ruşen Eşref Ünaydın bu ünitede iki türde birden karşına çıkıyor: röportaj yazarları arasında ve mülakatın ilk yetkin örneğinin sahibi olarak. İkisi de doğrudur.

Ünitenin bütün eser listesi tek tabloda. Kutuya bir ad yaz ya da sağdaki açılırdan tek sütunda ara — örneğin “Tür” sütununda mülakat yazarsan yalnız mülakat örnekleri kalır.