Hücrenin varlığını 1600'lere kadar kimse bilmiyordu — çünkü kimse göremiyordu. Mikroskop gelişince bütün biyoloji yeniden yazıldı. Bu ünitede o keşif zincirini ve ortaya çıkan iki hücre tipini kuruyoruz.
Hücre, görev ve yapı bakımından canlıların bütün özelliklerini gösteren en küçük birimdir. Hücre ve organellerin yapısının keşfedilmesi, merceklerin özellikle de mikroskobun gelişmesi sayesinde mümkün olmuştur.
Biyolojinin en önemli gözlem ve ölçme aracı mikroskoplardır. Mikroskobun icadı ve gösterdiği gelişim, devrim niteliğinde buluşlara yol açmış; birçok yeni bilim dalının ortaya çıkmasını sağlamıştır.
Leeuwenhoek'un mikroskobundan (~1600) elde taşınır mikroskoba (~1700), İngiliz mikroskobuna (1865), diseksiyon mikroskobuna (1927) ve günümüzde kullanılan ışık mikroskobuna uzanan bir gelişim çizgisi var.
Robert Hooke incelediği meşe ağacının mantar dokusunda gördüğü küçük odacıklara hücre anlamına gelen "cellula" adını verdi.
Aslında gördüğü şey ölü hücrelerin geride bıraktığı boş duvarlardı — manastırdaki küçük odalara benzediği için bu adı seçti. Yani "hücre" kelimesi, canlının kendisinden değil, onun bıraktığı boşluktan geliyor.
Bütün bu çalışmalar hücre teorisinin ortaya çıkmasını sağlamıştır.
Hücre, canlının temel yapı ve görev birimidir.
Canlılar, bir ya da birden çok hücreden meydana gelir.
Yeni hücreler, öncekilerin bölünmesi ile oluşur.
Hücreler, içerdiği kalıtım maddesini bölünerek yavru hücrelere aktarır.
Tüm metabolik olaylar hücre içinde gerçekleşir.
Üçüncü maddeyi Virchow, ikinciyi Schwann, çekirdeğin bölünmedeki rolünü Schleiden ortaya koydu. Yani hücre teorisi tek bir kişinin buluşu değil; onlarca yıla yayılmış gözlemlerin birleşmesi. Sınavda "hangi bilim insanı ne yaptı" eşleştirmesi tam da bu yüzden soruluyor.
Hücreler yapılarına göre prokaryot ve ökaryot hücre olmak üzere iki çeşittir.
Prokaryot canlılar tek hücrelidir, ökaryot canlılar ise tek hücreli olabildiği gibi çok hücreli de olabilir.
Bu ayrımı ters kurmak sık yapılan hata: "ökaryot = çok hücreli" demek yanlış olur. Amip tek hücrelidir ama ökaryottur.
Prokaryotta "zarlı organel yok" deniyor ama ribozom var — çelişki değil, çünkü ribozom zarsız bir organeldir. Protein sentezi her canlı için vazgeçilmez olduğundan, en basit hücrede bile bulunmak zorunda. Bir önceki ünitede gördüğün rRNA + protein yapısını hatırla.
Prokaryot hücreler, tüm yaşamsal faaliyetlerini sitoplazmada veya hücre zarındaki yapılarda gerçekleştirirken ökaryot hücrelerde yaşamsal faaliyetler hücre zarı, sitoplazma ve organellerde gerçekleşir.
| Özellik | Prokaryot Hücre | Ökaryot Hücre |
|---|---|---|
| DNA şekli | Halkasal, sitoplazmada dağınık | Doğrusal, proteinle kaplı kromatin hâlinde |
| Çekirdek | Zarla çevrili belirgin çekirdek yok | Çift katlı zarla çevrili çekirdek var |
| Organeller | Zarlı organel yok, sadece ribozom | Zarlı ve zarsız tüm organeller var |
| Yaşamsal faaliyetler | Sitoplazma veya hücre zarındaki yapılarda | Hücre zarı, sitoplazma ve organellerde |
| Hücre sayısı | Tek hücreli | Tek hücreli veya çok hücreli |
| Örnek canlılar | Bakteriler, arkeler | Protista, mantar, bitki, hayvan |
20 sorudan oluşan bu test ile "Hücre Teorisi, Prokaryot ve Ökaryot Hücre Yapısı" ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Hücre, görev ve yapı bakımından canlıların bütün özelliklerini gösteren en küçük birimdir. Keşfi merceklerin ve mikroskobun gelişmesiyle mümkün olmuştur; biyolojinin en önemli gözlem ve ölçme aracı mikroskoplardır.
Janssen: hücreyi 9 kat büyüten ilk mikroskop. Malpighi: kılcal damarlardaki kan akışı. Hooke: "hücre" terimini ilk kullanan; meşe mantar dokusundaki odacıklara "cellula" adını verdi. Leeuwenhoek: sperm hücreleri ve bakteriler; mikrobiyolojinin kurucusu.
Schleiden: bitki hücrelerini inceledi, çekirdeğin hücre bölünmesindeki rolünü belirtti. Schwann: hayvan hücrelerini ve bölünmesini inceleyerek hücrelerin canlıların yapı birimi olduğunu belirtti. Virchow: var olan hücrelerin öncekilerden meydana geldiğini belirtti.
Hücre canlının temel yapı ve görev birimidir. Canlılar bir ya da birden çok hücreden meydana gelir. Yeni hücreler öncekilerin bölünmesiyle oluşur. Hücreler kalıtım maddesini bölünerek yavru hücrelere aktarır. Tüm metabolik olaylar hücre içinde gerçekleşir.
DNA halkasal ve sitoplazmada dağınıktır. Zarlı organeli yoktur, sadece ribozomu vardır. Zarla çevrili belirgin çekirdeği yoktur. Bakteriler ve arkeler bu yapıdadır ve tek hücrelidir. Yaşamsal faaliyetler sitoplazmada veya hücre zarındaki yapılarda gerçekleşir.
DNA doğrusal ve proteinle kaplı kromatin hâlindedir. Zarlı ve zarsız tüm organelleri vardır. Çift katlı zarla çevrili çekirdeğe sahiptir, DNA çekirdek içindedir. Protista, mantar, bitki ve hayvanlar bu yapıdadır; tek ya da çok hücreli olabilir.