Bir protein ribozomda üretilir, endoplazmik retikulumun kanallarında taşınır, Golgi aygıtında paketlenir, gerekirse lizozoma dönüşür ya da kofulda depolanır. Bu ünitedeki beş organel ayrı ayrı değil, bir hat üzerinde çalışır.
Ribozom, tüm prokaryot ve ökaryot hücrelerde bulunan, protein sentezinden sorumlu olan organeldir. Zarsız yapıdadır — yani bu ünitedeki tek zarsız organel odur.
Sabit bir büyüklüğü ve şekli olmayan, dolayısıyla hücre içindeki miktarı sayı ile belirtilemeyen bir organeldir. Olgun alyuvar hücreleri dışında genellikle bütün ökaryot yapılı hücrelerde bulunur. Hücre bölünmesi sırasında eriyerek kaybolur, bölünme tamamlandığında yeniden yapılır.
Yapısı: çekirdek zarından başlayıp hücre zarına kadar uzanan hücre içi kanallar sistemidir. Zar yapısı üzerinde ribozom bulunduranı granüllü, bulundurmayanı granülsüz endoplazmik retikulum adını alır.
1898 yılında İtalyan bilim insanı Camillo Golgi tarafından keşfedildiği için bu organel onun adıyla anılmaktadır. Golgi aygıtı, olgun alyuvarlar ve sperm gibi ökaryot hücreler ile bakteriler gibi prokaryot hücrelerde bulunmaz.
Bugüne kadar etkin bir şekilde tedavi edilemeyen bazı hastalıklarda Golgi aygıtında işlev bozukluğu olduğu anlaşılmıştır. Örneğin sinir hücrelerinde işlev kaybına neden olan Alzheimer ile kistik fibrozis hastalığında Golgi aygıtının hem yapısında hem de işlevlerinde anormallikler olduğu ortaya konulmuştur.
Alyuvarlar hariç bütün hayvansal hücrelerde ve sıvı ortamda yaşayan tek hücreli canlılarda (amip, paramesyum gibi) bulunur. Yüksek yapılı bitki hücrelerinde lizozom organeli bulunmaz; fakat içerisinde lizozoma göre daha az çeşitte ve miktarda sindirim enzimi bulunduran kesecikler vardır. Mantar hücrelerinde de lizozom yoktur.
İnsan embriyosunda el ve ayak parmakları arasındaki boşlukların oluşumu, yaşlanmış ve görevini yerine getiremeyen hücrelerin ölümü ve kertenkelenin bir tehlikeyle karşılaştığında kuyruğunu bırakması otoliz olayıdır. Aşırı soğuk veya sıcağa maruz kalan deri hücrelerinde yanıkların oluşmasının sebebi lizozomların parçalanmasıdır.
Lizozomlardaki fonksiyon bozuklukları bazı hastalıklara neden olur. Örneğin Tay-Sachs hastalığında sinir hücrelerinin lizozomlarında lipitleri sindiren enzimler eksiktir; zamanla sinir hücrelerinde biriken lipitler hücrelerin fonksiyonlarının bozulmasına neden olur. Parçalanması gereken maddeler parçalanmadığından zamanla lizozomlarda birikebilir; bu maddeler yaşlılık pigmenti adı verilen pigmentlere dönüşür ve deride kahverengi lekelerin oluşmasına yol açar.
Golgi aygıtı, endoplazmik retikulum, hücre zarı ve çekirdek zarı tarafından oluşturulan hücre organelidir. Tek katlı zarla çevrilidir, yassı keseciklerden oluşur. Genç hücrelerde daha küçüktür; hücre yaşlandıkça koful büyür.
Mutfaktan yemek kokusu geldiğinde tükürük salgılanır. Golgi aygıtı tükürük bezi hücrelerinde iyi gelişmiştir — çünkü o hücrenin işi durmadan salgı paketleyip dışarı vermek. Salgı üreten her hücrede Golgi büyüktür.
Karaciğerin alkolü ve ilacı "temizlemesi" granülsüz ER'nin işidir: birtakım zararlı maddeleri (böcek zehiri, ilaç, alkol gibi) değişime uğratarak zararsız hâle getirir. Sürekli ilaç kullanan birinin karaciğer hücrelerinde granülsüz ER gelişmiştir.
Eline bak — parmakların ayrı. Oysa embriyoda başlangıçta perde gibiydi. Parmaklar arasındaki boşlukların oluşumu otoliz olayıdır: aradaki hücreler kendi lizozom enzimleriyle sindirilir.
Kertenkele tehlike anında kuyruğunu bırakır. Kuyruk kopmaz, kesilir gibi olur — çünkü o bölgedeki hücrelerde lizozom enzimleri sitoplazmaya dağılır ve hücreler kendini sindirir.
Yazın denizde fazla kalınca derinin soyulması boşuna değil. Aşırı soğuk veya sıcağa maruz kalan deri hücrelerinde yanıkların oluşmasının sebebi lizozomların parçalanmasıdır — enzimler dışarı çıkar ve hücre kendini sindirir.
Ağaçların yaprak dökmesi bir temizlik yöntemidir. Bitkilerde zehirli maddeler, metabolizma atıkları, boya maddeleri ve fazla tuz yaprak hücrelerinin kofullarında biriktirilir ve sonbaharda yaprak dökümüyle bitkiden uzaklaştırılır.
Marul dolapta bekleyince pörsür, suya koyunca dikleşir. Çünkü bitki hücresinde merkezi kofulda depo edilen suyun oluşturduğu basınç hücreye, dolayısıyla bitkiye destek sağlar. Bitkinin "iskeleti" biraz da su basıncıdır.
Tatlı suda yaşayan amip sürekli su alır; patlamaması için kontraktil koful hücre içine giren suyun fazlasını enerji (ATP) harcayarak dışarı atar. Küçük bir tulumba gibi kasılıp boşalırken mikroskopta görülür.
Antrenmandan sonra protein alman söylenir, çünkü kas proteini ribozomda üretilir. Ribozom aynı canlının farklı hücrelerinde farklı sayılarda olabilir — protein sentezinin hızlı olduğu hücrelerde granüllü ER de bol miktarda bulunur.
30 sorudan oluşan bu test ile organeller ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Tüm prokaryot ve ökaryot hücrelerde bulunur, protein sentezinden sorumludur. Zarsızdır. Çekirdekçikte sentezlenen rRNA'lar proteinle birleşerek küçük ve büyük alt birimleri oluşturur. Alt birimler çekirdek zarı porlarından sitoplazmaya çıkar ama hücre zarından dışarı çıkamaz. Birden fazla ribozom yan yana gelince polizom (poliribozom) oluşur.
Çekirdek zarından hücre zarına uzanan kanallar sistemidir. Sabit büyüklüğü ve şekli yoktur, sayı ile belirtilemez. Olgun alyuvar dışında genellikle tüm ökaryotlarda bulunur; hücre bölünmesinde eriyerek kaybolur. Madde iletimi, desteklik, çekirdeğin sabitlenmesi, asidik-bazik tepkimelerin ayrılması ve Ca⁺⁺, protein depolama görevleri vardır.
Granüllü ER (üzerinde ribozom var): protein sentezi, salgıların çoğunluğu, keselerle Golgi'ye gönderme, hücre zarı proteinlerine lipit ekleyerek zarı büyütme. Granülsüz ER: yağ ve karbonhidrat (glikojen) sentezi, çizgili kasta kalsiyum depolama, karaciğerde glikojeni glikoza parçalama, steroit hormon sentezi, zararlı maddeleri (ilaç, alkol) zararsızlaştırma, zar yağlarını sentezleme.
1898'de Camillo Golgi keşfetti. Olgun alyuvar, sperm ve bakterilerde bulunmaz. Yassılaşmış keseler ve küçük kofullardan oluşur, protein ve yağ yapılıdır, granülsüz ER tarafından üretilir. ER'de üretilen maddeleri ayrıştırır, depolar ve paketler; glikoprotein-lipoprotein üretir, lizozom oluşumunda rol oynar, zar onarımı, ara lamel ve pektin üretimi yapar.
Alyuvarlar hariç bütün hayvansal hücrelerde ve amip, paramesyum gibi tek hücrelilerde bulunur; yüksek yapılı bitkilerde ve mantarlarda yoktur. Tek katlı zarlıdır, sindirim enzimleri taşır, oluşumunda ribozom → ER → Golgi görev alır. Hücre içi sindirim (pH 5), otofaji, savunma ve otoliz yapar.
Golgi, ER, hücre zarı ve çekirdek zarı tarafından oluşturulur; tek katlı zarlıdır, hücre yaşlandıkça büyür. Dört çeşittir: besin kofulu (endositozla oluşur), depo kofulu (bitkide büyük ve merkezî, su basıncıyla destek verir), boşaltım kofulu (salgı ve atıkların atılması), kontraktil koful (tatlı sudaki tek hücrelilerde fazla suyu ATP harcayarak atar, homeostasi).