Afet gelmeden
yönetilir
Afetlerle mücadele iki aşamalı bir süreçtir: afetlerden önce yapılan zarar azaltma ve hazırlık çalışmalarından oluşan risk yönetimi, afet anındaki müdahale ve sonrasındaki iyileştirmelerden oluşan kriz yönetimi. Bu ünitede beş afeti — şiddetli rüzgârları, sel ve taşkını, çığı, orman yangınlarını ve salgın hastalıkları — işleyip afet yönetimiyle kapatıyoruz.
Fırtına, tropikal siklon ve hortum gibi yıkıcı rüzgârlar dünya üzerinde en fazla gerçekleşen ikinci afet türüdür. Geniş alanları etkileyen tropikal siklonlar 5° ila 20° enlemleri arasındaki tropikal bölgede meydana gelir ve bu rüzgârlar okyanuslardan bölgedeki karalara doğru çok sert eser.
Orta kuşakta görülen şiddetli rüzgârlar (cephesel fırtınalar, oraj, hortum vb.), coğrafi konum özelliklerinden dolayı Türkiye’de de etkili olmaktadır.
Bunların dışında yerel rüzgârlar (lodos, poyraz, fön vb.) çeşitli zamanlarda ve farklı bölgelerimizde kuvvetli fırtınalara dönüşebilmektedir.
Bu rüzgârlar can ve mal kaybına neden olabilmektedir. Ayrıca yerel rüzgârlar orman yangınları, sel, heyelan ve çığ gibi afetlerin oluşmasında veya daha büyük boyutlara ulaşmasında etkili olabilmektedir.
Konu özeti yıkıcı rüzgârların dünya üzerinde en fazla gerçekleşen ikinci afet türü olduğunu söylüyor — ama birinci sırada hangi afetin olduğunu yazmıyor. Bu yüzden “şiddetli rüzgârlar en sık görülen afettir” cümlesi de, birinciyi tahmin edip yazmak da yanlış olur. Sınavda sorulacak olan sayıdır: ikinci.
Seller ve taşkınlar dünyada sıklıkla yaşanan, çok sayıda can kaybına ve çok fazla ekonomik zarara neden olan afetlerdendir. Yağış miktarlarının yüksek olduğu Ekvatoral, muson, savan ve ılıman okyanusal iklim bölgelerinde daha çok gerçekleşir.
Sel yalnız su baskını değil: kirli sular salgın hastalık başlatabiliyor. Bu, 26. ünitedeki klimatik bir afetin biyolojik bir afeti tetiklemesi demektir.
Çığ genellikle bitki örtüsünün zayıf olduğu eğimli yamaçlarda tabakalar hâlinde birikmiş olan kar kütlesinin kayması sonucu oluşur. Orman yangınlarında ise sayı çok net: yangınların sadece %1’i doğal nedenlerden kaynaklanmaktadır.
Ormanların; ekosistemin işleyişi, su rejiminin düzenlenmesi, iklime olan olumlu katkısı ve erozyonun önlenmesi gibi çok önemli etkileri vardır.
Bu yüzden orman yangınları yalnız ağaç kaybı değil: büyük bir ekosistem yok olmakta, oksijen ve karbon döngüleri olumsuz yönde etkilenmekte, can ve mal kayıpları gerçekleşmektedir. Konu özetinin verdiği örnek: 1871’de ABD’nin Peshtigo şehrinde meydana gelen orman yangınında 1500 kişi yaşamını yitirmiştir.
Konu özeti iki ayrı ölçek verir: dünya genelinde orman yangınlarının %99’u insanların bilinçsiz veya kasıtlı davranışları sonucu oluşur (kalan %1 doğal nedenlerden). Türkiye’de ise orman yangınlarının yaklaşık %87’si insan eliyle çıkarılmaktadır. İki oran farklı ölçeklere aittir; sınavda birbirinin yerine kullanılamaz.
Salgın hastalıklar çok yaygın görülen biyolojik afetlerin başında gelmektedir. Konu özeti iki büyük örnek verir: 14. yüzyıldaki veba salgını ve 2019’da başlayan Covid-19.
Özellikle nüfusun ve nüfus yoğunluğunun fazla olduğu Güneydoğu Asya ülkelerinde salgın hastalıklar nedeniyle yaşamını yitiren insan sayısı daha fazla olabilmektedir. Bu, 22. ünitedeki nüfus dağılışı konusuyla doğrudan bağlantılıdır: aynı hastalık, insanların daha sık yaşadığı yerde daha çok kişiye ulaşır.
Afetlerle mücadele iki aşamalı bir süreçtir. Bunların ilki afetlerden önce yapılması gereken zarar azaltma ve hazırlık çalışmalarından oluşan risk yönetimidir. İkincisi ise afet anındaki müdahale ve afet sonrasındaki iyileştirmelerden oluşan kriz yönetimidir. Bu süreçlerin planlanmasını, gerekli organizasyonların yapılmasını ve uygulanmasını içeren çalışmaların bütünü afet yönetimi olarak adlandırılmaktadır.
Turuncu kod uyarısı, kayak pisti tabelası, dere yatağındaki bina, okul tatbikatı — bu ünitenin tamamı telefonundaki bildirimlerin arkasındaki bilgi.
Telefonuna gelen fırtına uyarısı bir afet erken uyarı sisteminin ucu. Konu özeti bunu risk yönetiminin hazırlık aşamasına koyuyor: afeti önceden tespit edip vatandaşları en kısa zamanda haberdar etmek.
İstanbul’da lodos yüzünden iptal edilen vapur seferleri, konu özetinin “yerel rüzgârlar kuvvetli fırtınalara dönüşebilmektedir” maddesinin tam karşılığı. Etkiler listesinde ulaşım yollarının zarar görmesi ayrıca yazıyor.
Sağanak sonrası su basan alt geçitler tesadüf değil: konu özeti kentlerdeki plansız yerleşme ve akarsu yataklarındaki yapılaşmayı selin etkisini artıran sebepler arasında sayıyor.
Sel sonrası “suyu kaynatın” uyarısı, etkiler listesindeki “kirli sular nedeniyle salgın hastalıkların ortaya çıkması ve yayılması” maddesinden geliyor. Bir afet ikincisini başlatıyor.
Çığı artıran etkenler arasında taşıtların neden olduğu titreşimler ve ani sıcaklık değişimi sayılıyor. Bitki örtüsünün zayıf olduğu eğimli yamaçlarda pist dışına çıkmak, doğrudan bu listeye girmek demek.
Türkiye’de orman yangınlarının büyük kısmı haziran-kasım arasında ve Batı ile Güneybatı Anadolu’da çıkıyor — yani tam tatil zamanı, tam tatil bölgesinde. Yangınların %87’si insan eliyle.
Ormanlık alana yakın açık hava etkinliklerinde atılan meşale ve fişekler, konu özetinin “insanların bilinçsiz veya kasıtlı davranışları” maddesine giriyor — dünyadaki yangınların %99’unun sebebi bu madde.
2019 yılının Aralık ayında Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan Covid-19 virüsü (korona) tüm dünyada etkili olmuştur. Okulların kapandığı o dönem, konu özetinin biyolojik afet başlığında anlattığı şeyin kendisi.
Konu özeti hazırlık aşamasında tahliye, kurtarma ve acil yardım planlamalarının çok önceden yapılmasını ve tatbikatların yapılmasını şart koşuyor. Zil çaldığında sıraya girmek, risk yönetiminin öğrenciye düşen kısmı.
53 soruluk test · şiddetli rüzgârlar, sel ve taşkın, çığ, orman yangınları, salgın hastalıklar ve afet yönetimi