Her doğa olayı
afet
değildir
Can ve mal kaybına neden olan, insan faaliyetlerini aksatan, doğal çevreye zarar veren doğal veya insan kaynaklı olaylara afet denir. Issız bir çölde meydana gelen 7 büyüklüğündeki deprem de bir doğa olayıdır — ama can ve mal kaybına sebep olmadıysa afet değildir. Bu ünitede afetin ölçütünü, beş afet grubunu ve her afetin etki alanı ile oluşum hızını işliyoruz.
Can ve mal kaybına neden olan, insan faaliyetlerini aksatan, doğal çevreye zarar veren doğal veya insan kaynaklı olaylara afet denir. Bir olayın afet özelliği taşıyabilmesi için can ve mal kaybına sebep olması gerekir.
Doğa olaylarının neden olduğu afetlere doğal afetler denir. Konu özetinin verdiği örnekler: deprem, tsunami ve kasırga.
Beşerî ortamda insan faaliyetleri sırasında gerçekleşen afetlere beşerî afetler adı verilir. Konu özetinin verdiği örnekler: nükleer kazalar, sanayi patlamaları, maden kazaları.
Deprem, sel, fırtına birer doğa olayıdır. Bunların afet sayılabilmesi için konu özetinin koyduğu şart net: can ve mal kaybına sebep olması gerekir. Aynı büyüklükteki iki deprem, biri boş bir arazide diğeri kalabalık bir şehirde olduğunda çok farklı sonuç verir — afeti belirleyen yalnız olayın kendisi değil, insanla kesişip kesişmediğidir. Konu özeti aynı fikri sonda tekrarlar: “Afetlerin etkilerinde afete neden olan olayın büyüklüğü kadar toplumun afetlere karşı hazırbulunuşluk düzeyi de belirleyicidir.”
Konu özeti afetleri jeolojik, klimatik, biyolojik, sosyal ve teknolojik olmak üzere beş grupta toplar. Aşağıdaki ağaçta her gruba tıklayınca o grubun bütün üyeleri çizilir.
İkisi de yamaçta aşağı doğru kayan bir kütledir, ikisinin de etki alanı dar ve oluşum hızı hızlıdır. Ama konu özetinin şemasında çığ klimatik afetler arasında, kütle hareketleri jeolojik afetler arasında sayılır: çığda kayan şey kar örtüsüdür (iklime bağlı), kütle hareketinde ise toprak, kaya ve çamurdur (jeolojik yapıya bağlı). Aynı şekilde erozyon şemada biyolojik afetler arasında yer alır — bir dış kuvvet olayı olmasına rağmen.
Konu özeti her afeti iki ölçütle veriyor: etki alanı (geniş / dar) ve oluşum hızı (hızlı / yavaş). Aşağıdaki matris on sekiz afeti bu iki eksende birden yerleştiriyor — bir afetin “yavaş” çeyrekte olması, onun az zararlı olduğu anlamına gelmiyor.
İç veya dış kuvvetler, ilkbahar mevsiminde kar örtüsünde meydana gelen erimeler, dengeyi bozacak yüksek ses gibi etkenler.
Kalan üç grup büyük ölçüde insan eliyle tetiklenen ya da insan topluluklarında ortaya çıkan afetlerdir. Aşağıdaki gezginde her afetin konu özetindeki tanımını, etki alanını ve oluşum hızını birlikte görüyorsun.
Bir enfeksiyon hastalığının belirli bir toplumda, bölgede veya mevsimde beklenen normal sıklığından net biçimde fazla olarak görülmesine salgın denir. Salgınların uluslararası boyutta yayılması durumu pandemi olarak adlandırılır.
Çekirge, ağustos böceği, karınca, yaban arısı gibi bazı böceklerin kısa sürede çok fazla üremesi ve geniş bir alanı istila edip bu alana zarar vermesiyle ortaya çıkan afet türüdür.
Kuraklık, yanlış arazi kullanımı, bilgi ve teknoloji yetersizliği gibi nedenlerle yeterli gıda maddesinin üretilememe durumunda ortaya çıkan afet türüdür. Geniş · Yavaş.
Konu özetinde orman yangınları biyolojik afetler arasında, konut ve iş yeri yangınları ise sosyal afetler arasında sayılır. Ayırt edici soru şudur: yanan şey bir ekosistem mi (biyolojik), yoksa bir yapı mı (sosyal)? Etki alanları da farklıdır: orman yangını geniş, bina yangını dar. İkisi de hızlı oluşur.
Bu ünitenin ölçütleri — can ve mal kaybı, etki alanı, oluşum hızı — haberleri okurken, okul tatbikatında ve tatil planı yaparken doğrudan işine yarıyor.
Telefonunda “Pasifik’te 7,1 büyüklüğünde deprem” bildirimi gördün. Haberi açtığında yıkım ve yaralı haberi yoksa bu bir doğa olayıdır, afet değil. Ölçüt hep aynı: can ve mal kaybı var mı?
Yılda bir kez yaptığınız tahliye tatbikatı sıkıcı gelebilir; ama konu özetinin cümlesi tam buraya bakıyor: afetin etkisini olayın büyüklüğü kadar toplumun hazırbulunuşluk düzeyi belirler. Tatbikat, hazırbulunuşluğu artıran şeyin kendisi.
Pistin kenarındaki “çığ riskli bölge” tabelası boşuna değil. Çığı tetikleyen etkenler arasında dengeyi bozacak yüksek ses de sayılıyor — arkadaşınla bağırarak şakalaşmanın bile yeri var, yeri yok.
Kamp yaparken kuru görünen dere yatağı düz ve rahat gelir. Oysa selin nedenleri arasında akarsu yatağındaki yapılaşmalarla yatağın daraltılması var: yağış kilometrelerce yukarıda başlasa bile su o yataktan geçer.
Orman yangınlarında doğal nedenlerin (yıldırım, aşırı sıcak) yanında insanların bilinçli veya bilinçsiz davranışları ayrıca sayılıyor. Piknik ateşinin üstüne dökülen su, afet-doğa olayı çizgisinin tam kendisi.
Sınıfında grip yayıldığında “salgın” diyorsun, doğru. Ama haberlerde “pandemi” denmesi için hastalığın uluslararası boyutta yayılmış olması gerekir. İki kelime aynı şey değil.
Fırtına uyarısı geldiğinde saksıyı içeri almak küçük bir hareket gibi görünür. Konu özeti fırtınayı saatte 63-120 km hızındaki rüzgâr olarak tanımlıyor — o hızda düşen bir saksı “mal kaybı” sütununu doldurmaya yeter.
Tatilde denizin aniden çok geri çekilmesi tsunami habercisi olabilir. Konu özetine göre tsunami dalgaları saatte 900 km hıza ulaşabiliyor: kaçmak için düşünecek zaman yok, doğrudan yüksek yere.
Konut ve iş yeri yangınlarının nedenleri arasında elektrik kontağı ve dikkatsizlik ilk sıralarda. Uyurken yatağın üstünde şarjda kalan telefon, sosyal afet grubunun tam başlangıç noktası.
50 soruluk test · afet tanımı, doğal-beşerî ayrımı, beş afet grubu, etki alanı ve oluşum hızı