Ham maddeden
karara,
yoldan dünyaya
Ekonomik faaliyet türleri; birincil, ikincil, üçüncül, dördüncül ve beşincil ekonomik faaliyetler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Bir ülkenin çalışanlarının hangi basamakta toplandığı, o ülkenin gelişmişliğini doğrudan gösterir. Ulaşım hatları ise bütün bu üretimin dünyada dolaşmasını sağlar.
İnsanlar; yaşamlarını devam ettirebilmek, ihtiyaçlarını karşılayabilmek veya daha iyi yaşam şartlarına sahip olabilmek için çeşitli mesleki faaliyetlerde bulunur. Bu faaliyetlere genel olarak ekonomik faaliyetler denir.
Doğrudan doğal ortama bağlı olarak sürdürülen, ham madde elde edilmesini sağlayan faaliyetlerdir. Bu faaliyet türünde çalışanların çoğu kırsal kesimde yaşamaktadır.
Çalışanların oranı, gelişmiş ülkelerde makineleşmenin etkisiyle çok azalmıştır; ancak az gelişmiş birçok ülkede çalışan nüfusun büyük bölümü bu sektördedir. Kapsamı: tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık ve madencilik.
Birincil ekonomik faaliyetlerden elde edilen bazı ham maddelerin işlenerek kullanılabilecek hâle getirildiği faaliyetlerdir. Bu faaliyetler en küçük atölyelerden devasa büyüklükteki fabrikalara kadar tüm üretim ortamlarını kapsar.
Kapsamı: çeşitli sanayi dalları, inşaat sektörü ve enerji üretimi.
Madencilik birincil (kömürü, uranyumu yerden çıkarmak) ama enerji üretimi ikincil ekonomik faaliyettir: petrol, kömür ve doğal gazdan termik; uranyum ve toryumdan nükleer; barajlardan hidroelektrik; sıcak yer altı sularından jeotermal enerji elde edilir. Aynı ayrım inşaat için de geçerlidir: taşı ocaktan çıkarmak birincil, binayı yapmak ikincildir.
Dünyada çalışan nüfusun yaklaşık yarısı üçüncül ekonomik faaliyetlerde yer almaktadır. Dördüncül ve beşincil basamaklarda ise çalışan sayısı az, etki büyüktür.
İnsanların ihtiyaç duyduğu eğitim, sağlık, güvenlik, hukuk, büro hizmetleri, ticaret, ulaşım, iletişim, finans, turizm gibi hizmetleri kapsar. Dünyada çalışan nüfusun yaklaşık yarısı bu grupta yer alır.
Gelişen eğitim düzeyi, teknoloji, bilgisayar ve uydu sistemlerinin ortaya çıkardığı bilgi toplama, işleme, değiştirme ve araştırma-geliştirme (AR-GE) işlemleri bu gruptadır. Donanım, yazılım, ağ işletmenliği gibi bilişim faaliyetleri ile grafik-tasarım, reklam yayıncılığı, coğrafi bilgi sistemleri (CBS) hizmetlerinde çalışanlar buradadır. Çalışan sayısı bugün az olsa da giderek artması beklenmektedir.
Karar verme ve kontrol etme faaliyetleri olarak değerlendirilir; büyük şirket yöneticilerini ve ülke yönetimindeki etkili kişileri kapsar. Bu kolda çalışanların sayısı az, ancak etkisi büyüktür. Kamu ve özel sektördeki üst düzey yöneticilikler ile yönetim kurulu başkanlıkları bu gruptadır.
Ülkelerin gelişmişlik düzeyleri ile ekonomik faaliyet türleri arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Bir ülkenin çalışan nüfusunun sektörlere dağılımını görmek, o ülkenin gelişmişliği hakkında doğrudan bilgi verir.
Birincil ekonomik faaliyetlerde çalışma oranı düşüktür; buna karşın ikincil ve üçüncül faaliyetlerde çalışma oranı daha fazladır.
Japonya, Almanya, Fransa, ABD ve İtalya gibi gelişmiş ülkelerde birincil ekonomik faaliyetlerin ekonomiye katkı oranı %5’in altındadır.
Çalışan nüfusun büyük bir bölümü birincil ekonomik faaliyetlerde yer alır; ikincil ve üçüncül faaliyetlerde çalışan nüfus oranı daha düşüktür. Birincil faaliyetlerin ekonomiye katkı oranı genellikle %10’un üstündedir.
Dünyada çalışan nüfusun %26,5’i tarım, %23,1’i sanayi, %50,4’ü ise hizmet sektöründe çalışmaktadır (BM, 2021).
İnsanların, malların ve haberlerin ulaşmasını sağlayan işlerin ve araçların tümüne ulaştırma adı verilir. Ulaştırma, haberleşme ile ulaşım sistemlerini kapsayan bir kavramdır.
Haberleşme: insanlar arası mesajların sözlü ya da yazılı olarak çeşitli araçlar vasıtasıyla iletilmesidir.
Ulaşım: insanların, malların ve hizmetlerin bir yerden başka bir yere çeşitli ulaşım araçları ile aktarılmasıdır. İnsanlığın ilk dönemlerinde ulaşım evcilleştirilmiş at, eşek, deve gibi hayvanlarla sağlanırken ilerleyen dönemlerde motorlu kara taşıtları, yelkenli ve motorlu gemiler, buharlı ve motorlu trenler ile uçaklar birer ulaşım aracı hâline gelmiştir.
Ulaşım dünyanın her bölgesinde aynı düzeyde gelişmemiştir. Sebebi: iklim, yeryüzü şekilleri, çöller ve bataklıklar gibi fiziki faktörlerle sermaye ve teknoloji gibi beşerî faktörlerin her ülkede aynı özellikleri taşımamasıdır.
Ulaşım ağlarının sıklığı ve kalitesi ülkelerin gelişmişlik düzeyini gösterir. Gelişmiş ülkelerde ulaşım ağı sık, sistemler çeşitli, hızlı ve konforludur; az gelişmiş ülkelerde ulaşım imkânları ve teknolojisi yeterince gelişmemiştir.
Çin ile İngiltere arasındaki demir yolu bağlantısını sağlayan bu hat, Çin ile Avrupa Kıtası arasındaki demir yolu taşımacılık mesafesini 7 bin km kısaltmakta ve yolculuk süresini 15 güne indirmektedir. Bu bağlamda hat hem bölgesel hem küresel bir etkiye sahiptir.
Boru hatlarının yapılma amacı; bölgeler arasında ham madde ve enerji kaynağı niteliğindeki katı, sıvı ve gaz maddelerin (petrol, doğal gaz, su, kömür, maden cevheri) taşınmasıdır.
Bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanılmasıyla oluşturulan akıllı ulaşım sistemleri sayesinde ürünlere hızlı ve etkin erişim sağlanarak daha verimli bir küresel ulaşım sistemi meydana getirilmiştir.
Boğaz ve kanallar; mesafeyi kısaltması, taşımacılık maliyetini azaltması, bazen de deniz yolu taşımacılığının bölgede yapılabilmesi için tek geçiş noktası olması gibi nedenlerle önemli kavşak noktalarıdır. Ayrıca ülkelerin jeopolitik önemine katkıda bulunurlar.
İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı; dünyanın en işlek su yollarından olup Panama Kanalı’nın 4 katı, Süveyş Kanalı’nın ise 3 katı daha fazla trafiğe sahiptir.
İki boğazın Karadeniz ile Akdeniz’i birbirine bağlaması onlara küresel bir etki alanı kazandırır; Akdeniz ile Karadeniz arasındaki taşımacılıkta tek geçiş noktası olmaları jeopolitik önemlerini artırmıştır.
| Su yolu | Bağladığı yerler ve önemi |
|---|---|
| Panama Kanalı | Karayip Denizi ile Büyük Okyanus; Atlas ile Büyük Okyanus arasındaki taşımacılığı süre ve mesafe olarak kısaltır — küresel etkilidir |
| Cebelitarık Boğazı | Akdeniz’i Atlas Okyanusu’na bağlar; küresel önemini daima korumuştur |
| Kiel Kanalı | Kuzey Denizi ile Baltık Denizi; bölgesinin önemli su yollarından |
| Dover Boğazı | Manş Denizi ile Kuzey Denizi |
| İstanbul ve Çanakkale boğazları | Karadeniz ile Akdeniz; Panama’nın 4, Süveyş’in 3 katı trafik — küresel etki alanı |
| Süveyş Kanalı | Akdeniz ile Kızıldeniz; Akdeniz-Hint Okyanusu arasındaki en kısa deniz yolu |
| Bab’ülmendep Boğazı | Kızıldeniz ile Aden Körfezi; petrol taşımacılığında yoğun kullanım |
| Hürmüz Boğazı | Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlar; çevre ülkelerin petrolünün dünya pazarlarına taşınmasında yoğun kullanılır |
| Malakka Boğazı | Andaman Denizi ile Güney Çin Denizi; Çin ve Japonya’dan hareket eden gemilerin Hint Okyanusu’na ulaşımında en kısa su yolu |
Elindeki telefon beş ekonomik faaliyet basamağının hepsinden geçti ve muhtemelen bu ünitedeki boğazlardan en az ikisinden gemiyle geçerek sana ulaştı.
Telefonundaki metaller bir madenden çıktı (birincil), fabrikada işlendi (ikincil), mağazada satıldı (üçüncül), yazılımı yazıldı (dördüncül) ve hangi modelin üretileceğine bir yönetim kurulu karar verdi (beşincil).
Kargonun “dağıtım merkezinde” yazması kara yolunun, uzak ülkeden gelen siparişin haftalar sürmesi deniz yolunun, birkaç günde gelmesi ise hava yolunun işidir.
Bir gemi Süveyş Kanalı’nı tıkadığında dünya ticareti neden durur? Çünkü kanal, Akdeniz ile Hint Okyanusu arasındaki en kısa deniz yoludur; alternatifi Ümit Burnu’nu dolaşmaktır.
İstanbul Boğazı’nda saydığın gemiler boşuna değil: iki Türk boğazı Panama Kanalı’nın 4 katı, Süveyş Kanalı’nın 3 katı trafiğe sahiptir.
Ticaret, ürünün üreticiden tüketiciye ulaşmasını ve pazarlanmasını sağlar. Mahalle pazarından hipermarkete kadar hepsi üçüncül ekonomik faaliyettir.
Grafik-tasarım, yazılım ve reklam yayıncılığı dördüncül ekonomik faaliyettir; bugün çalışan sayısı az olsa da konu özetine göre giderek artması beklenmektedir.
Öğretmen, doktor, hemşire, polis, avukat, memur… Hepsi üçüncül ekonomik faaliyet içinde değerlendirilir. Dünyada çalışanların yaklaşık yarısı bu grupta.
Prizden gelen elektrik termik, nükleer, hidroelektrik ya da jeotermal olabilir; hepsi ikincil ekonomik faaliyet sayılan enerji üretiminin ürünüdür.
Demir yolunun kara yoluna göre daha ucuz ve güvenli olması, bir seferde daha çok yük ve yolcu taşıması onu yaygınlaştırdı; ama dağlar, çöller ve okyanuslar hâlâ en büyük engeli.
57 soruluk test · ekonomik faaliyet türleri, gelişmişlik ilişkisi, ulaşım sistemleri ve uluslararası su yolları