Çamaşır suyu
+ tuz ruhu
= zehir.
Aynı dolapta duran iki temizlik ürünü birbirine karışınca klor gazı açığa çıkar. Bu ünitede asitlerin ve bazların faydalarını ve zararlarını, asit yağmurunun nasıl oluştuğunu, tuzları ve kimyasallarla çalışırken alınması gereken önlemleri göreceğiz.
Magnezyum, kalsiyum, sodyum, potasyum gibi çözünmüş hâlde mineral ve gaz içeren kaynak sularıdır. Minerallerin yeniden kazanılmasında, kemik gelişiminde ve sindirimin kolaylaşmasında etkilidir. Aşırı miktarda tüketildiğinde tansiyon ve böbrek hastalıklarına sebep olabilir.
Şekerli su içerisinde karbon dioksit gazının çözünmesiyle üretilir. Şeker içerdiğinden kalorisi yüksektir. Fazla tüketimde aşırı kilo sorunlarına, diş eti hastalıklarına, diş çürümesine neden olur.
Yeşil yapraklı sebzelerde, bazı meyvelerde, tahıl ürünlerinde bulunur. Kırmızı kan hücresi ve deri hücresi üretimi için gereklidir. Eksikliğinde anne karnındaki bebeğin zihinsel gelişimine olumsuz etkileri vardır.
Sabunun ham maddesidir. Sud kostik olarak bilinir. Nem çekme özelliğinden dolayı ciltle temas etmemelidir.
Bu dört maddeye dikkatle bak: aynı madde hem faydalı hem zararlı olabiliyor. Maden suyu mineral kazandırır ama aşırısı tansiyon ve böbrek sorunu yapar; folik asit hayati bir ihtiyaçtır ama gazoz da asit içerir ve dişi çürütür. Kimyada "iyi madde / kötü madde" yoktur; miktar ve kullanım şekli vardır.
Asit oksitlerin atmosferdeki su buharı ile reaksiyona girerek yeryüzüne yağış şeklinde ulaşmasına asit yağmuru denir. pH değeri 5,6'dan küçüktür. Aşağıdaki üç gazdan birine tıkla; hangi aside dönüştüğünü ve yeryüzünde neye zarar verdiğini gör.
Karbon dioksit su buharıyla birleşerek karbonik asit oluşturur.
Kükürt trioksit su buharıyla birleşerek sülfürik asit oluşturur.
Diazot pentaoksit su buharıyla birleşerek nitrik asit oluşturur.
Asidin anyonuyla bazın katyonunun birleşmesinden oluşan iyonik bileşiklere tuz denir.
Asit + Baz → Tuz + Su
Asit + Baz → Tuz
Metal + Asit → Tuz + H₂
Asidik, bazik ve nötr olabilir. Tuz olmak, nötr olmak demek değildir.
Erime ve kaynama noktaları yüksektir.
Sıvı hâlleri ve sulu çözeltileri elektriği iletir. Katı hâlde elektriği iletmez.
Oda şartlarında katı hâldedir.
Tuz iyonik bir bileşiktir; içinde artı ve eksi iyonlar vardır ama katı hâlde bu iyonlar örgü içinde yerlerine kilitlidir — hareket edemeyen yük, akım taşıyamaz. Eritirsen ya da suda çözersen iyonlar serbest kalır ve çözelti elektriği iletir.
Her tuzun mutfakta, sanayide ya da eczanede bir karşılığı var. Kartlardan birine tıkla; formülünü, karakterini ve kullanım alanlarını gör.
Yemek tuzu olarak bilinir. Suda iyi çözünen, nötr bir tuzdur. Salamura yapımında, besicilikte, sert suların yumuşatılmasında, yiyecekleri tatlandırmada, tekstil endüstrisinde, kâğıt üretiminde kullanılır.
Kireç taşı veya mermer olarak bilinir. Bazik özelliğe sahiptir. Asitlerle tepkimesinde CO₂ gazı açığa çıkar. Isıtılırsa sönmemiş kireç (CaO) ve CO₂ oluşturur. Çimento üretiminde, cam ve seramik üretiminde, dolgu maddesi olarak ilaç sanayisinde, gıda endüstrisinde, plastik malzeme üretiminde kullanılır.
Kabartma tozu ya da yemek sodası olarak bilinir. Bazik özellik gösterir. Su arıtımında, kabartma tozu imalatında, içecek imalatında, temizlik malzemeleri imalatında, kâğıt üretiminde, dericilikte, tekstil sanayisinde kullanılır.
Çamaşır sodası olarak bilinir. Sulu çözeltisi bazik özellik gösterir. Çamaşırların temizlenmesinde, cam sanayisinde, tekstil sektöründe, asitlik düzenleyici olarak hazır gıdalarda, tuğla yapımında, sabun üretiminde, kâğıt ve sentetik ipek yapımında kullanılır.
Nişadır olarak bilinen asidik bir tuzdur. Gübre üretiminde, metalurjide, ilaç sanayisinde, mayalarda, kozmetik ürünlerinde, tekstil ve deri sektöründe, gıda endüstrisinde, kuru pil üretiminde, kontrplak üretiminde kullanılır.
Karakterlerini karıştırma: NaCl nötr, CaCO₃, NaHCO₃ ve Na₂CO₃ bazik, NH₄Cl asidiktir. Tuz olmak nötr olmak değildir — asidik, bazik ve nötr olabilir.
Aşağıdaki iki şişeyi karıştırma düğmesine bas ve ne olduğunu gör. Bu, evde en sık yapılan tehlikeli kimya hatasıdır.
NaClO(suda) + 2HCl(suda) → Cl₂(g) + H₂O(s) + NaCl(suda)
Çamaşır suyu + Tuz ruhu → Klor gazı
Derişik asidin üzerine su döktüğünde açığa çıkan ısı, suyu bir anda kaynatıp asidi etrafa sıçratabilir. Bu yüzden seyreltme yaparken sıra terstir: suyun üzerine, yavaşça asit eklenir. Kural kısaca budur — asit üzerine su eklenmez.
Tuzları kullanım alanlarından tanı; asit yağmuru ve güvenlik soruları da karışık geliyor.
30 sorudan oluşan bu test ile "Asitler ve Bazlar - Tuzlar" ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Magnezyum, kalsiyum, sodyum, potasyum gibi çözünmüş hâlde mineral ve gaz içeren kaynak sularıdır. Minerallerin yeniden kazanılmasında, kemik gelişiminde ve sindirimin kolaylaşmasında etkilidir. Aşırı miktarda tüketildiğinde tansiyon ve böbrek hastalıklarına sebep olabilir.
Şekerli su içerisinde karbon dioksit gazının çözünmesiyle üretilir. Şeker içerdiğinden kalorisi yüksektir. Fazla tüketimde aşırı kilo sorunlarına, diş eti hastalıklarına, diş çürümesine neden olur.
Folik asit yeşil yapraklı sebzelerde, bazı meyvelerde, tahıl ürünlerinde bulunur; kırmızı kan hücresi ve deri hücresi üretimi için gereklidir, eksikliğinde anne karnındaki bebeğin zihinsel gelişimine olumsuz etkileri vardır. Sodyum hidroksit sabunun ham maddesidir, sud kostik olarak bilinir, nem çekme özelliğinden dolayı ciltle temas etmemelidir.
Asit oksitlerin atmosferdeki su buharı ile reaksiyona girerek yeryüzüne yağış şeklinde ulaşmasına asit yağmuru denir. pH değeri 5,6'dan küçüktür. CO₂ → H₂CO₃, SO₃ → H₂SO₄, N₂O₅ → HNO₃.
Tarihî eserlere zarar verir. Toprağa zarar verir. Orman ve bitkilere zarar verir. Su ekosistemine zarar verir.
Asidin anyonuyla bazın katyonunun birleşmesinden oluşan iyonik bileşiklere tuz denir. Asit + Baz → Tuz + Su; Asit + Baz → Tuz; Metal + Asit → Tuz + H₂.
Asidik, bazik ve nötr olabilir. Erime ve kaynama noktaları yüksektir. Sıvı hâlleri ve sulu çözeltileri elektriği iletir; katı hâlde elektriği iletmez. Oda şartlarında katı hâldedir.
NaCl yemek tuzu olarak bilinir; suda iyi çözünen, nötr bir tuzdur. Salamura, besicilik, sert suların yumuşatılması, tatlandırma, tekstil ve kâğıt üretiminde kullanılır. CaCO₃ kireç taşı veya mermer olarak bilinir; baziktir, asitlerle tepkimesinde CO₂ açığa çıkar, ısıtılırsa sönmemiş kireç (CaO) ve CO₂ oluşturur. Çimento, cam-seramik, ilaç, gıda ve plastik üretiminde kullanılır.
NaHCO₃ kabartma tozu ya da yemek sodası olarak bilinir, bazik özellik gösterir; su arıtımı, kabartma tozu, içecek, temizlik malzemesi, kâğıt, dericilik ve tekstilde kullanılır. Na₂CO₃ çamaşır sodasıdır, sulu çözeltisi baziktir; çamaşır, cam, tekstil, hazır gıdada asitlik düzenleyici, tuğla, sabun, kâğıt ve sentetik ipekte kullanılır. NH₄Cl nişadır olarak bilinen asidik bir tuzdur; gübre, metalurji, ilaç, maya, kozmetik, tekstil-deri, gıda, kuru pil ve kontrplak üretiminde kullanılır.
NaClO(suda) + 2HCl(suda) → Cl₂(g) + H₂O(s) + NaCl(suda). Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılınca klor gazı açığa çıkar: zehirlidir, solunum yolunda hasarlara neden olur, gözlerde yanmaya neden olur, burun ve boğazda tahrişe neden olur.
Güneş ışığından uzak, serin, kuru ve iyi havalandırılan yerlerde depolanmalıdır. Şişeleri kapalı ve etiketlenmiş olmalıdır. Alev alabilen maddelerden uzak tutulmalıdır. Asit üzerine su eklenmemelidir. Buharları koklanmamalı, tadına bakılmamalıdır. Önlük, eldiven, maske ve gözlük gibi koruyucu malzemeler kullanılmalıdır.
Lavabo açıcıların aşırı kullanımı evlerdeki metal ve plastik aksama zarar verir. Kimyasal maddeler çocuklar için tehlikelidir, ulaşamayacakları yerlerde saklanmalıdır. Kullanım sırasında buhar oluşuyorsa solunmamalıdır. Asit içerikli maddeler metal boruların aşınmasına sebep olur. Kimyasal maddeler atık suya karışarak su ve toprak kirliliğine neden olur.