Sabunun bir
ucu yağı,
diğeri suyu tutar.
Yağ suda çözünmez — ama sabun molekülü iki uçlu olduğu için ikisini birden tutabilir. Bu ünitede sabunu, deterjanı, kişisel temizlik ürünlerini ve hayatın her yerinde karşımıza çıkan polimerleri göreceğiz.
Günümüzde kullanılan en yaygın temizlik malzemeleri sabun ve deterjandır. Aşağıdaki düğmelerle temizleme adımlarını sırayla izle; sabun molekülünün iki ucunun ne yaptığına dikkat et.
Sabun, uzun zincirli organik yağ asitlerinin Na ve K tuzlarıdır. Sabun molekülünde baş kısım polar, kuyruk kısmı ise apolardır. Eller yıkanırken sabunun uzun hidrokarbon zincirlerinden oluşan apolar kısımları yine apolar olan kirlere tutunur ve onları çevreler. Polar kısımları ise su molekülleri ile etkileşir. Etrafı sarılan yağ tanecikleri birbirinden ayrılarak su içerisinde dağılır.
Deterjanlar, uzun zincirli alkil benzen sülfat veya sülfonatların sodyum tuzlarıdır. Sentetik deterjanın yapısı sabuna benzer. Bunlar, polar olmayan uzun hidrokarbon zincirleri ile zincir sonunda polar olan gruplara sahiptir. Sentetik deterjanların çoğunun polar grupları sodyum sülfonat veya sodyum sülfatlardır.
Elindeki yağı sadece suyla yıkadığında çıkmaz, çünkü yağ apolar su polardır. Sabun molekülü bu ikisi arasında köprü kurar: apolar kuyruğuyla yağa, polar başıyla suya tutunur. Bu yüzden sabun aslında yağı "çözmez", onu suyun içinde taşınabilir hâle getirir.
Sabunun sert suda iyi çözünmemesinin sebebi, suyun içindeki Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonlarının sabunla çökelek oluşturmasıdır. Deterjan bu iyonlarla çökelti vermediği için sert suda da temizler — çamaşır makinesi deterjanlarının sabun yerine tercih edilmesinin asıl sebeplerinden biri budur.
Kişisel temizlik; el, diş, yüz ve vücut temizliği ile başlar. Kişisel temizlikte şampuan, diş macunu, katı ve sıvı sabun en fazla kullanılan ürünlerdir.
Sağlığımızı korumak ve hastalıkların yayılmasını önlemek amacıyla hijyen uygulamalarında, çamaşır suyu olarak bilinen sodyum hipoklorit (NaClO) bileşiğinin sulu çözeltisi ve kimyasal formülü Ca(OCl)₂ olan kireç kaymağı gibi temizlik maddeleri kullanılır.
Çamaşır suyu ile tuz ruhunu beraber kullanmak ciddi solunum problemlerine hatta ölüme neden olur.
Sayılamayacak kadar çok atom ve molekül içeren çok büyük moleküllere polimer denir. İki polimerleşme türünü aşağıda izle: aynı monomerlerin art arda bağlanması ve iki farklı monomerin sırayla bağlanması.
Günümüzde yatak süngerinden diş fırçasına, gömlekten yapıştırıcıya, plastik torbadan otomobillerin iç aksamına, pencerelerdeki plastik doğramadan tencerelerdeki teflona kadar hayatın her alanında sentetik polimerler kullanılmaktadır. Bu endüstri alanı ülke ekonomilerinde de büyük bir yer tutmaktadır.
Doğada canlı organizmalar tarafından oluşturulan doğal kauçuk, selüloz, nişasta, protein gibi doğal süreçlerle oluşan polimerler de mevcuttur. Yani polimer demek "plastik" demek değildir — yediğin ekmekteki nişasta da, kasındaki protein de birer polimerdir.
Aşağıdaki halkalardan birine tıkla; o polimerin kullanım alanlarını gör. Sonra oyunla kendini dene.
Polimerler; ucuz, temizliği kolay, dayanıklı ve şekillendirilebilir olmalarından oyuncak ve tekstil ürünleri için ideal ham maddeler gibi görünebilir. Ama bazı polimerler ve polimerlerin içine katılan katkı maddeleri sağlığımıza büyük bir tehdittir.
Belli başlı zararlı polimer ve katkı maddeleri: plastikleştiriciler, bisfenol-A, elyaf, etilen glikol, polipropilen (PP), polivinil klorür (PVC), polistiren ve polyester.
Atıkları oluşturan bileşenlerin fiziksel, kimyasal veya biyokimyasal yöntemlerle başka ürünlere veya enerjiye çevrilmesine geri dönüşüm denir. Geri dönüşüm sayesinde enerjiden tasarruf edilerek ülke ekonomisine katkı sağlanır. Ayrıca atık miktarının azalması çöp alanlarının ömrünü uzatır.
Ülkemizde bir yılda polimer, kâğıt, cam ve metallerin yaklaşık bir milyon tonu geri dönüştürülmektedir.
34 sorudan oluşan bu test ile "Yaygın Günlük Hayat Kimyasalları" ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Sabun, uzun zincirli organik yağ asitlerinin Na ve K tuzlarıdır. Sabun molekülünde baş kısım polar, kuyruk kısmı apolardır. Apolar kısımlar apolar kirlere tutunup onları çevreler; polar kısımlar su molekülleri ile etkileşir. Etrafı sarılan yağ tanecikleri birbirinden ayrılarak su içerisinde dağılır.
Deterjanlar, uzun zincirli alkil benzen sülfat veya sülfonatların sodyum tuzlarıdır. Sentetik deterjanın yapısı sabuna benzer: polar olmayan uzun hidrokarbon zincirleri ile zincir sonunda polar gruplar. Sentetik deterjanların çoğunun polar grupları sodyum sülfonat veya sodyum sülfatlardır.
Sabun bitkisel ve hayvansal yağlardan, deterjan petrol ürünlerinden elde edilir. Sabun sert sularda iyi çözünmez; deterjan sert ve asidik sularda bile çökelti oluşturmaz. Sabun daha az temizlik yaptığı için ekonomik değildir. Sabun çok katkı maddesi içermez, deterjanda pek çok katkı maddesi vardır. Sabunun doğaya zararı daha azdır; deterjan ciltte tahrişe ve alerjiye neden olabilir.
Ciltteki kiri uzaklaştırır; biyolojik olarak parçalandığı için su ve toprak kirliliğine neden olmaz; eldesi kolay ve ucuzdur. Aşırı kullanımı cilt kuruluğuna neden olur, alerjik reaksiyon yapabilir, kullanıcılar arasında mikropların yayılmasına neden olur, ıslak yüzeyinde bakteri ve mantar barındırabilir.
Daha hijyeniktir ve kullanımı daha kolaydır. pH değeri cilt pH değerine daha yakın olduğundan hassas ciltler için daha uygundur, cildi daha az kurutur. Kullanıcılar arasında mikrop geçişine neden olmaz. Ek ambalaj gerektirdiği için daha pahalıdır, plastik kaplarda saklandığı için çevre dostu değildir, elden arınma süresi daha uzundur.
Şampuan kir, toz ve yağları saçlardan arındırır; katkı maddelerine göre saçı onarma, hızlı uzatma ve dökülmeyi engelleme özellikleri olabilir. Kullanılan kimyasalların alerjiden kansere kadar yan etkileri vardır, fazla kullanımı saç dökülmesine yol açabilir. Diş macunu yiyecek parçalarının asidik özelliğini nötralize ederek çürümeyi engeller; aşırı kullanım diş minesini aşındırır, florürlü macunların uzun süre kullanımı kalıcı diş rengi bozukluğu, mide rahatsızlıkları ve deri döküntüleri yapabilir.
Hijyen uygulamalarında çamaşır suyu olarak bilinen sodyum hipoklorit (NaClO) bileşiğinin sulu çözeltisi ve kimyasal formülü Ca(OCl)₂ olan kireç kaymağı kullanılır. Çamaşır suyu ile tuz ruhunu beraber kullanmak ciddi solunum problemlerine hatta ölüme neden olur.
Sayılamayacak kadar çok atom ve molekül içeren çok büyük moleküllere polimer denir. Polimerler farklı polimerleşme tepkimeleri ile oluşur: aynı monomerlerin art arda bağlanmasıyla (-A-A-A-A-) veya iki farklı monomerin (-A-B-A-B-) bağlanmasıyla. Doğal kauçuk, selüloz, nişasta, protein doğal polimerlerdir.
Kauçuk; ayakkabı, paspas, döşeme malzemeleri, sağlık malzemeleri, oyuncak toplar, temizlik ve ameliyat eldivenleri, ambalaj malzemesi, poşet yapımında, telefon kablolarının yalıtımında kullanılır. Polietilen; naylon poşetler, oyuncaklar, film, dondurulmuş yiyecek paketleri, kablo kılıfları, boru, çöp sepeti, bazı giysiler ve çanta üretiminde kullanılır.
Kevlar; kurşun geçirmez ve yüksek sıcaklığa dayanıklı giysi yapımında, zırhlı araç gövdesi, uçak kanadı, gemi halatı, paraşüt ve dağcılık ipleri, fren balatası gibi gereçlerin yapımında kullanılır. Polietilen teraftalat (PET); içecek şişesi, kavanoz, film, ambalaj yapımında kullanılır.
Politetraflor eten (teflon); yapışmaz tava ve tencere yapımında, uçak ve otomobil endüstrisinde, araçlarda bilye yataklarının (rulman) iç yüzeylerinde kullanılır. Polistiren; tek kullanımlık tabak, çatal, kaşık, bıçak yapımında kullanılır. Polivinil klorür; elektrik kablolarının yalıtımında, kapı, pencere, çatı ve yer kaplaması, su borusu ve tıbbi malzemelerin yapımında kullanılır.
Atıkları oluşturan bileşenlerin fiziksel, kimyasal veya biyokimyasal yöntemlerle başka ürünlere veya enerjiye çevrilmesine geri dönüşüm denir. Enerjiden tasarruf edilerek ülke ekonomisine katkı sağlanır, atık miktarının azalması çöp alanlarının ömrünü uzatır. Ülkemizde bir yılda polimer, kâğıt, cam ve metallerin yaklaşık bir milyon tonu geri dönüştürülmektedir.