Yapıya
Dayalı
Bozukluklar
Bu bozukluklar anlamda değil, cümlenin iskeletindedir: eksik öge, uyumsuz yüklem, yanlış ek, kurulamayan tamlama, uyuşmayan fiilimsi ve çatı uyumsuzluğu.
Cümlelerde gerekli olan bazı ögelerin kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açar. Bozukluk çoğunlukla iki yargılı cümlelerde, bir ögenin ortak sanılmasından doğar.
| Eksik öge | Yanlış | Doğru |
|---|---|---|
| Yüklem | İş gezisi için geçen hafta Güney Kore'ye, bu hafta Singapur'a gideceğiz. | İş gezisi için geçen hafta Güney Kore'ye gittik, bu hafta Singapur'a gideceğiz. |
| Özne | Son sınıf öğrencilerinin dersi bitti, birazdan evlerine dağılacaklar. | Son sınıf öğrencilerinin dersi bitti, öğrenciler birazdan evlerine dağılacaklar. |
| Nesne | Hasankeyf'e birçok defa gittim ve her gittiğimde daha çok beğendim. | Hasankeyf'e birçok defa gittim ve her seferde Hasankeyf'i daha çok beğendim. |
| Dolaylı tümleç | Yazarın son romanı geçen ay yayımlandı, okuyucular büyük ilgi gösterdi. | Yazarın son romanı geçen ay yayımlandı, okuyucular romana büyük ilgi gösterdi. |
| Zarf tümleci | Hiçbir zaman doğduğu köyü terk etmedi, tarlalarını ekmeyi sürdürdü. | Hiçbir zaman doğduğu köyü terk etmedi, tarlalarını ekmeyi her zaman sürdürdü. |
Türkçede özne ve yüklemin tekillik-çoğulluk ve kişi yönünden birbiriyle uyum içinde olması gerekir. Aksi durumda anlatım bozukluğu ortaya çıkar.
Doğru: İşçiler, büyük bir yorgunluk içinde paydos zilinin çalmasını beklediler.
Doğru: İşçiler, büyük bir yorgunluk içinde paydos zilinin çalmasını bekledi.
Kişi özneleri için iki biçim de kullanılabilir.
Yanlış: Milyonlarca insanın yaşadığı bu şehirde günler büyük bir hızla geçiyorlardı.
Doğru: …günler büyük bir hızla geçiyordu.
Yanlış: Kuşlar, sonbaharla birlikte sıcak ülkelere göç ettiler.
Doğru: Kuşlar, sonbaharla birlikte sıcak ülkelere göç etti.
Yanlış: Takım, maç başlamadan önce sahaya çıkıp ısınmaya başladılar.
Doğru: Takım, maç başlamadan önce sahaya çıkıp ısınmaya başladı.
Yanlış: Bütün bu süre boyunca kimse olup biteni anlamadılar.
Doğru: Bütün bu süre boyunca kimse olup biteni anlamadı.
Özne ve yüklem arasında kişi bakımından da uyum olmalı, aksi durumda anlatım bozukluğu ortaya çıkar. Birden fazla kişiden oluşan öznelerde yüklem, en küçük numaralı kişiye göre çekimlenir.
Yanlış: Burak, Melis ve ben bu proje kapsamında geçen ay görevlendirildim.
Doğru: Burak, Melis ve ben bu proje kapsamında geçen ay görevlendirildik.
Yanlış: Ne sen ne Aylin uzun bir süredir bana mektup yazdı.
Doğru: Ne sen ne Aylin uzun bir süredir bana mektup yazdınız.
Kalan beş bozukluk türü: ek-fiil eksikliği, ek yanlışları, tamlama yanlışları, fiilimsi eksikliği ve uyuşmazlığı, çatı uyumsuzluğu.
Birden çok yargılı cümlelerde birinci yüklemde ek-fiil kullanılmaması anlatım bozukluğuna
yol açabilir.
Yanlış: Yazarın seçtiği konu oldukça ilginç ama kullandığı dil sade değildi.
Doğru: Yazarın seçtiği konu oldukça ilginçti ama kullandığı dil sade değildi.
Bir sözcükte kullanılması gereken bir ekin kullanılmaması ya da kullanılmaması gereken bir ekin
kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Özgünlüğü hedefleyen yazarlar, kalıpların dışına çıkması gerekir.
Doğru: Özgünlüğü hedefleyen yazarların, kalıpların dışına çıkması gerekir.
Yanlış: Bütün filmlerinde insanları güldürmesini başarmış bir oyuncuydu.
Doğru: Bütün filmlerinde insanları güldürmeyi başarmış bir oyuncuydu.
Yanlış: Amcam, yıllarca bu mahallede manavcılık yaparak ailesini geçindirdi.
Doğru: Amcam, yıllarca bu mahallede manavlık yaparak ailesini geçindirdi.
Yanlış: Düğün yemekleri artmıştı, ertesi gün de bol bol yenildi.
Doğru: …ertesi gün de bol bol yendi.
Yanlış: Ormandaki çıkan yangın, büyük uğraşlar sonunda söndürüldü.
Doğru: Ormanda çıkan yangın, büyük uğraşlar sonunda söndürüldü.
Ortak bir tamlanana bağlanamayacak tamlayanlarla tamlama kurmak anlatım bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Akşam yemeğindeki makarna ve domates çorbası çok lezzetliydi.
Doğru: Akşam yemeğindeki domates çorbası ve makarna çok lezzetliydi.
Yanlış: Devletler, kültürel ve sanat etkinliklerini desteklemek için bütçe ayırır.
Doğru: Devletler, kültürel etkinlikleri ve sanat etkinliklerini desteklemek için bütçe ayırır.
Tamlayanın kullanılması gerektiği hâlde kullanılmaması da bozukluğa yol açar.
Yanlış: Roma'ya hiç gitmedim, mimari özellikleri hakkında hiçbir bilgim yok.
Doğru: Roma'ya hiç gitmedim, Roma'nın mimari özellikleri hakkında hiçbir bilgim yok.
Fiilimsi eksikliği: Birleşik cümlelerde, yan cümleciği oluşturan fiilimsilerden birinin
kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açabilir.
Yanlış: Geçmişin kültür hazinelerine ilgi ve önem vermek zorundayız.
Doğru: Geçmişin kültür hazinelerine ilgi göstermek ve önem vermek zorundayız.
Fiilimsi uyuşmazlığı: Bir cümlede fiilimsilerin cümlenin anlamına uygun ekleri almadığı
durumlarda anlatım bozukluğu meydana gelir.
Yanlış: Öğrencilerin rahat ve sıcak bir ortamda ders çalışacağını sağlayacaklar.
Doğru: Öğrencilerin rahat ve sıcak bir ortamda ders çalışmasını sağlayacaklar.
Birleşik bir cümledeki iki fiilimsinin ya da yüklem ile fiilimsinin etken ve edilgenlik yönünden uyumlu olmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Olgunlaşan elmaları tek tek toplayıp tahta kasalara yerleştirildi.
Doğru: Olgunlaşan elmaları tek tek toplayıp tahta kasalara yerleştirdi.
"Toplayıp" etken, "yerleştirildi" edilgendi; ikisi aynı cümlede uyumsuz kalıyordu.
Karışık sırayla gelen bozuk cümlelerde hatanın türünü işaretle; doğru biçimini anında gör.
Bu bozuklukların çoğu tembellikten doğar: bir ögeyi ortak sanıp yazmamak, eki atlamak, iki fiili tek yüklemle geçiştirmek.
"Geçen hafta Bodrum'a, bu hafta Ayvalık'a gideceğiz."
Geçen haftaya "gideceğiz" denemez. Birinci yargının yüklemi eksik: "gittik" eklenmeli.
"Öğrencilerin dersi bitti, birazdan dağılacaklar."
Birinci cümlenin öznesi "ders"; ikinci cümlede dağılacak olanlar öğrenciler. Özne eksik.
"Hasankeyf'e gittim ve her gittiğimde daha çok beğendim."
"Neyi beğendim?" sorusunun cevabı yok: nesne eksik. "Hasankeyf'i" eklenmeli.
"Takım sahaya çıkıp ısınmaya başladılar."
"Takım" topluluk adı, tekildir; yüklem de tekil olmalı: "başladı".
"Burak, Melis ve ben görevlendirildim."
Özne üç kişi ama yüklem tek kişilik. Kişi uyumu gereği "görevlendirildik" olmalı.
"Konu ilginç ama dili sade değildi."
İkinci yargı geçmiş zamanda, birincisi zamansız kalmış. Ek-fiil eksikliği: "ilginçti".
"Makarna ve domates çorbası"
"Makarna çorbası" olmaz; ortak tamlanana bağlanamayan tamlayanlar yan yana gelmiş. Sıralamayı değiştirmek yeter.
"Roma'ya gitmedim, mimari özellikleri hakkında bilgim yok."
Kimin mimari özellikleri? Tamlayan eksik: "Roma'nın mimari özellikleri".
"Elmaları toplayıp kasalara yerleştirildi."
"Toplayıp" etken, "yerleştirildi" edilgen. Çatı uyumsuzluğu; doğrusu "yerleştirdi".
30 sorudan oluşan bu test ile "Anlatım Bozuklukları 2" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
İki yargılı cümlelerde ortak sanılan öge aslında ortak değilse eklenmelidir.
İnsan dışı çoğul özneler ve topluluk adları tekil yüklem ister: günler geçiyordu, kuşlar göç etti, takım başladı, kimse anlamadı.
Burak, Melis ve ben → görevlendirildik. Ne sen ne Aylin → yazdınız.
Birinci yüklemde ek-fiil unutulmamalı. Gereken ek atlanmamalı, gereksiz ek eklenmemeli: yazarların, güldürmeyi, manavlık, yendi, ormanda.
Ortak tamlanana bağlanamayacak tamlayanlar yan yana gelmemeli; gereken tamlayan yazılmalı (Roma'nın mimari özellikleri).
İlgi göstermek ve önem vermek · çalışmasını sağlayacaklar · toplayıp yerleştirdi (etken-edilgen uyumu).