Yüklemin
Özne ve Nesneyle
İlişkisi
Fiilde çatı, yüklem görevindeki fiilin nesne ve özne ile kurduğu ilişkidir. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz — önce yüklemi bulmak gerekir.
Çatıyı bulmadan önce ilk yapılacak iş cümlenin yüklemini bulmak, sonra yüklemin isim cümlesi mi fiil cümlesi mi olduğunu tespit etmektir. Yüklem fiilse özne ve nesne ilişkisi incelenir.
| Çatı | Özne | Eki | Örnek |
|---|---|---|---|
| Etken fiil | Gerçek özne vardır; işi özne yapar | — | Bahçedeki ağaçların tamamını biz budadık. · Sepetteki meyveler çürümüştü. |
| Edilgen fiil | İşi kimin yaptığı belli değildir; nesne "sözde özne" olur | -l veya -n | Tüm üyeler iftara davet edildi. |
| Dönüşlü fiil | Gerçek özne; özne hem işi yapan hem işten etkilenen | -l veya -n | Ahmet çabucak yıkandı. |
| İşteş fiil | İş birden fazla özne tarafından yapılır | -ş veya -leş | Öğlene kadar dosyalardaki kararları görüştük. · Salonda bekleştik. |
Fiilin bildirdiği işi özne yapıyorsa fiil etkendir; gerçek özne vardır. Yükleme "kim? ne?"
soruları sorularak bulunur.
Uyku saatlerinden başladı yaşamını düzenlemeye. (kim başladı — o — gizli özne)
Oluş bildiren fiiller de etkendir: Sepetteki meyveler çürümüştü.
İşin kim tarafından yapıldığı belli değildir; nesne görevindeki sözcük sözde özne
durumundadır. Edilgen çatılı fiiller "-l" veya "-n" ekini alır, geçişsizdir ve
başkası tarafından yapılma anlamı taşır.
Dernek tüm üyeleri iftara davet etti. (etken)
Tüm üyeler iftara davet edildi. (edilgen)
Özne gerçek öznedir; hem işi yapan hem işten etkilenendir, bu yüzden kendi kendine yapılma
anlamı vardır. Nesne almadıkları için geçişsizdir. "-l" veya "-n" ekini alır.
Ahmet çabucak yıkandı.
İşin birden fazla özne tarafından yapıldığını gösterir. "-ş, -leş" eklerinden birini
almalıdır. Özne şekil olarak tekil olsa bile anlam birden fazla kişi bildirir.
Askerlik arkadaşıyla ailesini tanıştırdı. (karşılıklı yapılma)
Duyduğu haberden sonra sevinçten ağlaştılar. (birlikte yapılma)
Edilgen çatılı fiiller yüklem olduğunda gerçek özne "… tarafından" sözcüğüyle veya
"-ca, -ce" ekiyle belirtilirse böyle öznelere örtülü özne denir. Örtülü özne cümlede
zarf görevindedir ve bu yüzden fiil yine edilgendir.
Sahil şeridi görevlilerce yıkandı. · İkramlar annem tarafından hazırlandı.
Bazı sözcüklerde işteşlik eki bulunmamasına rağmen işteşlik anlamı vardır:
Komşular en sonunda barıştı. · Ne zamandır son denemedeki yanlışlarıyla savaşıyor.
Tersi de geçerli: "-ş, -leş" eki her zaman işteşlik anlamı vermez.
Akşam trafiğinde eve ulaşmak çok zorlaştı. (etken) · Otobüse son dakika yetişti. (etken)
"Uyku saatlerinden başladı" cümlesinde özne söylenmemiş olsa da gerçek öznedir; fiil etkendir.
Yüklem isimse çatı incelemesi yapılmaz; önce yüklemin fiil olup olmadığına bak.
Nesne-yüklem ilişkisinde dört çatı vardır. Hepsinin sınavı tek ve pratiktir: fiilin başına "onu" sözcüğünü getirdiğimizde anlamlı oluyorsa geçişlidir.
| Çatı | Tanım | Ölçüt | Örnek |
|---|---|---|---|
| Geçişli fiil | Nesne alabilen fiiller | "ne, neyi, kimi" sorularına yanıt alınır; iş (kılış) fiilleri geçişlidir | Tüm planınızı sınav takvimine göre yapınız. |
| Geçişsiz fiil | Nesne alamayan fiiller | "ne, neyi, kimi" sorularına cevap vermez; oluş ve durum fiilleri geçişsizdir | Bahar gelince ağaçlar çiçeğe durur. · Denize bakıyorum hayranlıkla. |
| Oldurgan fiil | Geçişsiz fiilin geçişli yapılması | "-r, -t, -tır" eklerinden uygun olanı getirilir | bit- → bitir- · ağla- → ağlat- · gül- → güldür- |
| Ettirgen fiil | Geçişli fiilde geçişlilik durumunun artırılması | "-r, -t, -tır" ekleri; özne işi yapmaz, başkasına yaptırır | iç- → içir- · oku- → okut- · al- → aldır- |
Cümleyi "onu" sözcüğü ile birlikte okuyarak fiilin geçişli olup olmadığını anlayabiliriz; çünkü "onu" sözcüğü geçişsiz fiillere getirilemez.
(onu) bil- · (onu) gör- · (onu) al- → geçişli
Hepimiz bağda, bahçede (onu) çalışıyoruz. → geçişsiz
Bir cümlenin geçişli olması için cümlede nesnenin kullanılması şart değildir. Fiil nesne
alabiliyorsa geçişlidir.
Camdan bakmazsan göremezsin. (neyi göremezsin — onu; cümlede nesne olmadığı hâlde fiil
geçişlidir)
Ayrıca bazı fiiller cümlede yeni anlamlar kazanarak hem geçişli hem geçişsiz kullanılabilir;
cümleyi bütün okuyarak karar verilir: Sabahları sahilde uzun uzun gezerim. (geçişsiz) ·
Geçen hafta Ihlara Vadisi'ni gezdik. (geçişli)
Geçişli bir fiilin birden fazla çatı eki almasıyla oluşan fiile "ettirgenlik derecesi artmış fiil" veya "katmerli ettirgen fiil" denir.
Bahçedeki her kediyi sevdi. (geçişli)
Bahçedeki her kediyi sevdirdi. (ettirgen)
Bahçedeki her kediyi sevdirtti. (katmerli ettirgen)
Edilgen ve dönüşlü fiillerin ikisi de "-l" ya da "-n" eki alır. Ayrımı yapan şey ektir değil, öznenin işi yapıp yapmadığıdır. Aşağıdaki terazi bunu gösteriyor.
Edilgen ve dönüşlü fiilleri karıştırmayalım. Aynı sözcük, iki ayrı çatı:
Ahmet çabucak yıkandı. (dönüşlü — Ahmet kendi kendini yıkadı)
Araba çabucak yıkandı. (edilgen — arabayı biri yıkadı)
Ölçüt: özne işi kendisi yapabiliyor mu?
Akşam trafiğinde eve ulaşmak çok zorlaştı. (etken)
Otobüse son dakika yetişti. (etken)
Tersine, ek olmadan da işteşlik olabilir: Komşular en sonunda barıştı.
Fiilin işteş olabilmesi için birden fazla özne olması gerekir.
Karışık sırayla gelen cümlelerde yüklemin çatısını işaretle; gerekçesini anında oku.
"Camı kırdım" ile "cam kırıldı" arasındaki fark yalnız dil bilgisi değil: birinde işi kimin yaptığı belli, diğerinde değil.
"Bahçedeki ağaçların tamamını biz budadık."
İşi yapan belli: gerçek özne var, fiil etken. "Kim budadı?" sorusunun cevabı öznedir.
"Tüm üyeler iftara davet edildi."
İşi kimin yaptığı belli değil; "tüm üyeler" sözde öznedir. Edilgen çatı sorumluyu gizler.
"İkramlar annem tarafından hazırlandı."
"Annem tarafından" örtülü öznedir; öge incelemesinde zarf sayılır ve fiil yine edilgendir.
"Ahmet çabucak yıkandı."
Dönüşlü çatı: özne hem işi yapan hem işten etkilenen. "Araba çabucak yıkandı" deseydin edilgen olurdu.
"Kararları görüştük."
İşteş çatı: iş birden fazla özne tarafından karşılıklı yapılmış. "Bekleştik" ise birlikte yapılma bildirir.
"Askerlik arkadaşıyla ailesini tanıştırdı."
Özne tekil görünse bile anlam birden fazla kişi bildirir; işteşlik karşılıklı yapılmadır.
"ağla-" → "ağlat-"
Geçişsiz fiile "-t" eklenince geçişli oldu: oldurgan fiil. Artık "onu ağlattı" diyebilirsin.
"oku-" → "okut-"
Zaten geçişli olan fiilin geçişliliği artmış: ettirgen. Özne işi kendisi yapmaz, başkasına yaptırır.
"Sahilde gezerim" ↔ "Ihlara Vadisi'ni gezdik"
Aynı fiil bir cümlede geçişsiz, diğerinde geçişli. Bu yüzden cümleyi bütün okumadan karar verme.
30 sorudan oluşan bu test ile "Fiilde Çatı" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Yüklem görevindeki fiilin nesne ve özne ile kurduğu ilişkidir. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.
Gerçek özne (etken) · sözde özne, -l/-n (edilgen) · kendi kendine, -l/-n (dönüşlü) · birden fazla özne, -ş/-leş (işteş).
Nesne alabilen (geçişli) · alamayan (geçişsiz) · geçişsizi geçişli yapan (oldurgan) · geçişliliği artıran (ettirgen).
Fiilin başına "onu" getirildiğinde anlamlı oluyorsa geçişlidir. Nesne cümlede olmasa da fiil geçişli olabilir.
Edilgen fiilde gerçek özne böyle belirtilirse örtülü öznedir; cümlede zarf görevindedir, fiil yine edilgendir.
Ahmet yıkandı (dönüşlü) ↔ araba yıkandı (edilgen). "-ş, -leş" eki her zaman işteşlik vermez: zorlaştı, yetişti (etken).