Aynı Cümle,
Dört Ayrı
Sınıflama
Bir cümle aynı anda yüklemin türüne, öge dizilişine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır. Dört ölçüt birbirinden bağımsızdır: bir cümle hem isim cümlesi hem devrik hem olumsuz hem birleşik olabilir.
Cümleler yüklemin türüne, öge dizilişine, anlamına ve yapısına göre ayrı ayrı sınıflandırılır. Aşağıdaki gezginde her ölçütün alt türlerini incele.
| Ölçüt | Türler | Örnek |
|---|---|---|
| Yüklemin türüne göre | Fiil (eylem) cümlesi · İsim (ad) cümlesi | Hazırladığı kitaba son bir kez göz attı. · Okumam gereken bir sürü makale vardı. |
| Öge dizilişine göre | Kurallı cümle · Devrik cümle · Eksiltili cümle | Öteki uçta zil uzun uzun çalıyor. · Sözcükler bir müzik parçası gibi akıyor sanki. · Az veren candan, çok veren maldan… |
| Anlamına göre | Olumlu · Olumsuz · Soru · Ünlem cümlesi | Dün evin anahtarlarını kaybettim. · Dün akşam sevdiğim programı izleyemedim. · Arkadaşına ne aldın? · Ne kadar da güzel şehirler var! |
| Yapısına göre | Basit · Birleşik · Sıralı · Bağlı cümle | Dördüncü kat merdivenlerinde ışıklar yanmıyor. · Gözlerini kapatıp öylece bekledi. · Soluğunu tutmuş, seslerin dinmesini bekliyor. · Dün uğrayamadım çünkü gece çalıştım. |
Fiil (eylem) cümlesi: Yüklemi çekimli fiil olan cümlelerdir.
İsim (ad) cümlesi: Yüklemi isim ya da isim soylu olan cümlelerdir.
Kurallı cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir.
Devrik cümle: Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir.
Eksiltili cümle: Yüklemi olmayan cümlelerdir.
Olumlu: Yargının gerçekleştiğini anlatır.
Olumsuz: Yargının gerçekleşmediğini anlatır.
Soru: Bir soruya cevap almak amacıyla kurulur.
Ünlem: Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatır.
Yapı sınıflaması iki soruya bakar: cümlede kaç yargı var ve bu yargılar birbirine nasıl bağlanmış?
Tek bir yargı bildiren cümlelerdir.
Dördüncü kat merdivenlerinde ışıklar yanmıyor.
Temel bir yargı dışında yardımcı bir yargı bulunduran cümlelerdir. Dörde ayrılır: girişik, şartlı, ki'li ve iç içe birleşik cümle.
En az iki temel yargının bulunduğu ve yargıların birbirine virgül ya da noktalı
virgülle bağlandığı cümlelerdir.
Soluğunu tutmuş, seslerin dinmesini bekliyor.
En az iki temel yargının bulunduğu ve yargıların bağlaç ile bağlandığı cümlelerdir.
Dün uğrayamadım çünkü gece çalıştım.
| Tür | Yardımcı yargı neyle kurulur | Örnek |
|---|---|---|
| Girişik birleşik cümle | Fiilimsi ile | Gözlerini kapatıp (yan cümlecik) öylece bekledi (temel cümle). |
| Şartlı birleşik cümle | Şart kipi ile | Bu kadar merak ettiysen (yan cümlecik) kapıyı çal (temel cümle). |
| Ki'li birleşik cümle | "ki" ile | O kadar çok çalıştı (temel cümle) ki artık tatile gitmek istiyor (yan cümlecik). |
| İç içe birleşik cümle | Alıntı bir cümle ile | "Biz hayatta yaşayamadıklarımızı yaşatırız romanlarda." (yan cümlecik) demiş (temel cümle). |
En az bir ögesi ortak olan sıralı cümlelere bağımlı sıralı cümle denir.
Çalışmaları yurt çapında tanınmış, beğenilmişti.
(özne ve dolaylı tümleç ortak)
Hiçbir ögesi ortak olmayan sıralı cümlelere bağımsız sıralı cümle denir.
Kapı açıldı, iri yarı bir adam içeriye girdi.
(öge ortaklığı yok)
Bir cümle biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu, biçimce olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz olabilir. Sınavda tam bu noktadan soru gelir.
Bir cümlenin biçimce olumsuz olması için yüklemde "yok, değil" sözcükleri ya da
"-me, -mez, -siz" ekleri bulunmalıdır.
Bu kitapları sevmiyor değilim. → biçimce olumsuz, anlamca olumlu (seviyorum)
Biçimce olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz cümleler de vardır.
Ne sana küstüm ne de bir başkasına. → yüklemde olumsuzluk eki yok ama anlam olumsuz
(küsmedim)
Karışık sırayla gelen cümlelerin yapısını işaretle; gerekçesini anında oku.
Devrik cümle kurmak, yarıda bırakmak, "ki" ile uzatmak — hepsi konuşurken farkında olmadan yaptığın seçimler.
"Geliyorum ben de."
Yüklemi sona koymadın: devrik cümle. Konuşma diline yakın durur ve vurgu yüklemin üzerine geçer.
"Az veren candan, çok veren maldan…"
Yüklem hiç söylenmemiş: eksiltili cümle. Anlam bağlamdan tamamlanır.
"Ne kadar da güzel şehirler var!"
Ünlem cümlesi sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatır.
"Bu kitapları sevmiyor değilim."
Biçimce olumsuz, anlamca olumlu: "seviyorum" demenin daha temkinli hâli.
"Ne sana küstüm ne de bir başkasına."
Yüklemde olumsuzluk eki yok ama anlam olumsuz. "Ne … ne" bağlacı cümleyi anlamca olumsuz yapar.
"Gözlerini kapatıp öylece bekledi."
Fiilimsi yan cümlecik kuruyor: girişik birleşik cümle. Tek cümleyle iki iş anlatırsın.
"Bu kadar merak ettiysen kapıyı çal."
Yardımcı yargı şart kipiyle kurulmuş: şartlı birleşik cümle.
"O kadar çok çalıştı ki artık tatile gitmek istiyor."
"ki" yan cümleciği kuruyor: ki'li birleşik cümle. Burada temel cümle başta durur.
"…yaşatırız romanlarda." demiş.
Yardımcı yargı alıntı bir cümle: iç içe birleşik cümle. Başkasının sözünü aktarırken kurarsın.
30 sorudan oluşan bu test ile "Cümle Türleri" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Yüklemi çekimli fiilse fiil (eylem) cümlesi, isim ya da isim soyluysa isim (ad) cümlesidir.
Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik, hiç yoksa eksiltili cümledir.
Biçimce olumsuzluk için yüklemde "yok, değil" ya da "-me, -mez, -siz" bulunmalıdır; biçim ile anlam ayrışabilir.
Tek yargı (basit) · temel + yardımcı yargı (birleşik) · virgülle bağlı iki temel yargı (sıralı) · bağlaçla bağlı iki temel yargı (bağlı).
Yardımcı yargı fiilimsiyle, şart kipiyle, "ki" ile ya da alıntı bir cümle ile kurulur.
En az bir ögesi ortaksa bağımlı sıralı, hiçbir ögesi ortak değilse bağımsız sıralı cümledir.