Her Soru
Yükleme
Sorulur
Cümlenin ögeleri temel ögeler ve yardımcı ögeler olmak üzere ikiye ayrılır. Temel ögeler yüklem ve özne; yardımcı ögeler nesne, yer tamlayıcısı ve zarf tümlecidir.
Bir fikri, duyguyu, düşünceyi, oluşu veya kılışı bir yargı hâlinde anlatmak için çekimli fiille kullanılan kelimeler dizisine ya da tek başına kullanılan çekimli fiile cümle denir. Diğer ögeleri bulurken tüm sorular yükleme yöneltilir.
Cümlede iş, oluş ve yargıyı bildiren, çekime girmiş kelimenin söz dizimindeki adıdır. Yüklem; fiillerden, isimlerden, isim tamlamalarından, sıfat tamlamalarından, deyimlerden, birleşik fiillerden, adlaşmış sıfatlardan, fiilimsilerden, fiilimsi gruplarından, ikilemelerden, pekiştirilmiş sözcüklerden, zamirlerden, edat gruplarından oluşabilir.
Yüklem cümlenin başında, ortasında veya sonunda bulunabilir:
Unuttum artık eski günleri. · Yine geldi akşam vakti. ·
Çocuklar neşe içinde oynadılar.
Bir ögenin bağlı olduğu birden fazla yüklem bulunabilir:
Her canlı doğar, yaşar, ölür.
Yüklem aynı türden birden fazla ögeye bağlanıp ortak kullanılabilir:
İnsanlar konuşa konuşa, hayvanlar koklaşa koklaşa anlaşır.
Cümlede yüklemin belirttiği işi yapan veya bir oluşa konu olan ögedir. Özneyi bulmak için
yükleme "kim, ne" soruları ya da "olan ne, olan kim" soruları sorulur.
Kitap hakkındaki tüm olumlu eleştirileri hak ediyor.
Gerçek özne: Etken çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde ya da isim cümlelerinde
yüklemin bildirdiği işi yapan veya üstlenen öge. Açık özne ya da gizli özne
hâlinde bulunabilir.
Sözde özne: Edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde yapılan işten etkilenen öge.
Hafta sonu yapılacak maç için saha temizlendi.
Örtülü özne: Edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde yükleme yöneltilen
"kim tarafından, kimlerce, kimce" soruları örtülü özneyi verir.
Valilik tarafından okullar üç gün tatil edildi.
Gizli özne öge sıralamasına ve sayısına dahil edilmez.
Örtülü özne öge incelemesinde zarf tümleci olarak değerlendirilir.
Nesne, yer tamlayıcısı ve zarf tümlecini ayıran şey yükleme sorulan sorudur. Aynı ek, cümleye kattığı anlama göre ögeyi değiştirebilir.
| Öge | Tanım | Yükleme sorulan soru | Örnek |
|---|---|---|---|
| Belirtili nesne | Belirtme durumu eki (-ı, -i, -u, -ü) almış nesne | neyi, kimi, nereyi | En sevdiğim arkadaşımı daha önce hiç böyle görmemiştim. |
| Belirtisiz nesne | Belirtme durumu ekini almamış nesne | ne | Ömer tatilde okumak için yanına birkaç roman almış. |
| Yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) | Yönelme (-e/-a), kalma (-de/-da), çıkma (-den/-dan) durumlarından birinde bulunan tümleç | neye, kime, nereye · neyde, kimde, nerede · neyden, kimden, nereden | Yaptığımız açıklamalara hepiniz önem vermelisiniz. |
| Zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) | Yüklemin anlamını zaman, durum, sebep, ölçü, araç, şart, yer, yön vb. bakımlardan belirleyen tümleç | neden, niçin, niye, ne zaman, nasıl, ne kadar… | Halime Hanım bu koca yalıda tek başına yaşıyordu. |
"-e, -de, -den" eklerini alan sözcükler cümleye zaman, neden gibi anlamlar katarsa zarf
tümleci olur.
Tüm hazırlıklarınızı bitirirseniz sabaha yola çıkarız. (zarf tümleci)
Yağmur dinince yürüyüş yapmak için dışarıya çıktık. (dolaylı tümleç)
Cam kirli olduğu için geriyi göremiyordum. (belirtili nesne: geriyi)
Yer-yön zarfı olan sözcükler isim çekim eki aldıklarında isim olur ve cümlede
dolaylı tümleç ya da belirtili nesne görevinde kullanılır.
Ayrıca belirtisiz nesneyi bulmak için önce özneyi bulmuş olmak gerekir; aksi hâlde
"ne" sorusunun cevabı özneyle karışır.
Her cümlenin vurgulanan bir ögesi vardır; yerini cümlenin türü belirler. Bazı sözcükler ise hiçbir ögeye girmez.
Yüklemden önce gelen öge vurgulanan ögedir.
Köpek kendisine yardım eden adamın arkasında usul usul yürüyordu. (zarf tümleci)
Vurgu yüklemin üzerindedir.
Gece boyunca bana ninni gibi gelen o muhteşem ses, denizin sesiydi.
Vurgu yüklemin üzerindedir.
Fark etmedim senin orda olduğunu.
Vurgu soru anlamı katan sözcükler üzerindedir.
Bu oyun ne zaman sahnelenecek? (zarf tümleci)
Eyvah, dedesinin rahatsızlandığını ona nasıl söyleyeceğiz?
Diğerlerini bilmem ama ben bu işte sonuna kadar seninleyim.
Yusuf Mete'yi, onu canımdan çok severim, çok özlemiştim.
Dikkat: Ara sözler bir ögenin açıklayıcısı olarak kullanılabilir. Onu dikkatle dinleyenlerden biri, Ahmet Bey, usulca oturduğu yerden kalktı. Burada ara söz öznenin açıklayıcısıdır.
Karışık sırayla gelen cümlelerde belirtilen sözün ögesini işaretle; gerekçesini anında oku.
Bir cümlede neyi öne aldığın, karşındakinin neyi duyacağını belirler. Vurgu ve öge sırası günlük konuşmanın gizli aracıdır.
"En sevdiğim arkadaşımı hiç böyle görmemiştim."
"Kimi görmemiştim?" sorusunun cevabı belirtili nesnedir; belirtme durumu eki almıştır.
"Ömer yanına birkaç roman almış."
"Ne almış?" sorusunun cevabı belirtisiz nesnedir. Bu soruyu sormadan önce özneyi bulmuş olman gerekir, yoksa özneyle karıştırırsın.
"Yaptığımız açıklamalara önem vermelisiniz."
"Neye önem vermelisiniz?" — yönelme durumundaki bu söz yer tamlayıcısıdır (dolaylı tümleç).
"Hazırlıkları bitirirseniz sabaha yola çıkarız."
"Sabaha" yönelme eki almış ama cümleye zaman anlamı katıyor: bu yüzden zarf tümlecidir.
"Cam kirli olduğu için geriyi göremiyordum."
Sebep bildiren söz zarf tümlecidir; "geriyi" ise belirtili nesnedir. Tek cümlede iki ayrı yardımcı öge.
"Bu oyun ne zaman sahnelenecek?"
Soru cümlelerinde vurgu soru anlamı katan sözcüğün üzerindedir: burada "ne zaman" zarf tümlecidir.
"Fark etmedim senin orda olduğunu."
Yüklem başa alınınca vurgu yüklemin üzerine geçer. Devrik cümle kurmak vurguyu değiştirmenin en kolay yoludur.
"Eyvah, ona nasıl söyleyeceğiz?"
Ünlemler cümle dışı unsurdur; öge sayımına girmez. Bağlaçlar ve ara sözler de öyle.
"Dinleyenlerden biri, Ahmet Bey, ayağa kalktı."
Ara söz burada öznenin açıklayıcısıdır. Cümleden çıkarsan cümle yine kurulu kalır.
30 sorudan oluşan bu test ile "Cümlenin Ögeleri" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Yüklem iş, oluş ve yargıyı bildirir; cümlenin başında, ortasında veya sonunda bulunabilir. Özne "kim, ne" sorularıyla bulunur.
Gerçek özne açık ya da gizli olabilir. Edilgen fiilde işten etkilenen sözde özne, "… tarafından" belirtileni örtülü öznedir.
Belirtme durumu eki (-ı, -i, -u, -ü) almışsa belirtili (neyi, kimi, nereyi), almamışsa belirtisiz (ne).
Yönelme, kalma, çıkma durumlarından birinde bulunur: neye/kime/nereye, neyde/kimde/nerede, neyden/kimden/nereden.
Yüklemin anlamını zaman, durum, sebep, ölçü, araç, şart, yer, yön bakımlarından belirler. "-e, -de, -den" alan sözcük zaman/neden katarsa zarf tümlecidir.
Fiil cümlesinde yüklemden önceki öge; isim cümlesinde ve yüklem baştaysa yüklem; soru cümlesinde soru sözcüğü vurgulanır. Ünlem, bağlaç ve ara sözler cümle dışı unsurdur.