Anlama
Dayalı
Bozukluklar
Cümle dil bilgisi bakımından kusursuz olabilir ama yine de bozuk olabilir. Bu ünitede sekiz ayrı anlam hatası var: gereksiz sözcükten mantık hatasına, anlam belirsizliğinden bağlaç yanlışına.
Bir cümlede aynı anlamı karşılayan birden çok sözcüğün bir arada kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar. Bu bozukluk dört ayrı yoldan doğar.
Aynı anlamı karşılayan birden çok sözcüğün bir arada kullanılması.
Bu konudaki bütün kaygı ve endişeleri onunla konuştuktan sonra ortadan kalktı.
Duyduğuma göre istifa etmesinin sebebi bir haysiyet ve onur meselesiymiş.
Kimi zaman bir sözcüğün anlamı cümledeki başka bir ek veya sözcükte bulunabilir.
Yanlış: İngilizce ve Fransızca dilleri, ana dili gibi konuştuğu dillerden sadece ikisiydi.
Doğru: İngilizce ve Fransızca, ana dili gibi konuştuğu dillerden sadece ikisiydi.
Doğru: İngiliz ve Fransız dili, ana dili gibi konuştuğu dillerden sadece ikisiydi.
Doğrudan fiil olarak çekimlenebilecek bir sözcüğün "etmek, olmak" gibi bir yardımcı eylem alarak çekimlenmesi.
Yanlış: …ondan bir kez bile şüphe etmedim.
Doğru: …ondan bir kez bile şüphelenmedim.
Bir deyim ile o deyimin anlamının aynı cümlede yer alması.
Yanlış: Varlıklı bir ailede el bebek gül bebek, şımarık bir biçimde yetiştirilmişti.
Doğru: Varlıklı bir ailede el bebek gül bebek yetiştirilmişti.
Sözcük doğru yazılmış olabilir ama yanlış anlamda kullanılmışsa cümle bozuktur. Aynı şekilde birbiriyle çelişen sözler bir arada bulunamaz.
| Bozukluk | Sebebi | Yanlış | Doğru |
|---|---|---|---|
| Gereksiz sözcük kullanımı | Aynı anlamı karşılayan birden çok sözcüğün bir arada kullanılması | …bir kez bile şüphe etmedim. | …bir kez bile şüphelenmedim. |
| Sözcüğün yanlış anlamda kullanımı | Sözcüklerin cümle içinde anlamlarına uygun kullanılmaması | Mezuniyet programının sonucunda… | Mezuniyet programının sonunda… |
| Olumlu-olumsuz ifade karışması | Olumlu durumların olumsuz, olumsuz durumların olumlu ifadelerle anlatılması | …tanınmasına yol açtı. | …tanınmasını sağladı. |
| Anlamca çelişen sözlerin birlikte kullanımı | Kesinlik anlamı taşıyan sözlerle ihtimal anlamı taşıyan sözleri bir arada kullanmak | Kuşkusuz, …bu çatışma onu üzmüş olsa gerek. | İkisinden biri çıkarılmalıdır. |
Sözcüklerin cümle içinde anlamlarına uygun kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Mezuniyet programının sonucunda, okul birincisi duygusal bir konuşma yaptı.
Doğru: Mezuniyet programının sonunda, okul birincisi duygusal bir konuşma yaptı.
Olumlu durumların olumsuz, olumsuz durumların olumlu ifadelerle anlatılması da bu gruba girer:
Yanlış: Sanatçıların bu çalışmaları, ülkemizin dünyanın birçok yerinde tanınmasına yol açtı.
Doğru: …tanınmasını sağladı.
Kesinlik anlamı taşıyan sözlerle ihtimal anlamı taşıyan sözleri bir arada kullanmak anlatım
bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Kuşkusuz, iki aile arasında baş gösteren bu çatışma onu üzmüş olsa gerek.
"Kuşkusuz" kesinlik, "olsa gerek" ihtimal bildirir; ikisi aynı cümlede duramaz.
Bazı bozukluklarda hiçbir sözcük fazla ya da eksik değildir; yalnızca yeri yanlıştır. Aşağıdaki simülasyonda sözcüğü doğru yerine taşıyıp anlamın nasıl düzeldiğini izle.
Bir sözün cümlede kullanılması gereken yerden başka bir yerde kullanılması anlatım bozukluğuna
yol açar.
Yanlış: Vakit buldukça huzurevinde kalan yaşlıları ziyaret ediyor, onlarla ilgileniyordu.
Doğru: Huzurevinde kalan yaşlıları vakit buldukça ziyaret ediyor, onlarla ilgileniyordu.
Bazı durumların önem, ciddiyet, aşama bakımından doğru bir biçimde sıralanmaması ya da cümlede
anlatılanların tutarsız olması anlatım bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Kuraklık yüzünden bu yılki mahsul bırakın bir evi köyü bile doyurmaz.
Doğru: Kuraklık yüzünden bu yılki mahsul bırakın köyü bir evi bile doyurmaz.
Bir cümlede anlatılmak istenenler kesinliğe sahip olmalı; belirsizliğe yer verilmemelidir.
Yanlış: Hasta yatağındaki yaralı kadına zorlukla bir şeyler anlatmaya çalışıyordu.
Doğru: Hasta yatağındaki yaralı, kadına zorlukla bir şeyler anlatmaya çalışıyordu.
Tek bir virgül belirsizliği ortadan kaldırır.
Atasözleri ve deyimler kalıplaşmış sözler olduğu için değiştirilemez; değiştirilirse anlatım
bozukluğu ortaya çıkar. Ayrıca bir deyimi cümle içinde anlamına uygun kullanmamak da bozukluğa
yol açar.
Yanlış: Bütün mahalleli, evi yanan aileye yardım etmek için elinden geleni ardına koymamıştı.
Doğru: Bütün mahalleli, evi yanan aileye yardım etmek için elinden geleni yapmıştı.
Bir bağlacın cümle içinde anlamına uygun kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Yanlış: Birçok ülkede mimarinin en güzel örneklerini gördüm ama hepsi beni derinden etkiledi.
Doğru: Birçok ülkede mimarinin en güzel örneklerini gördüm ve hepsi beni derinden etkiledi.
"Ama" karşıtlık kurar; burada iki yargı birbirini destekliyor, karşıtlık yok.
Karışık sırayla gelen bozuk cümlelerde hatanın türünü işaretle; doğru biçimini anında gör.
"Kaygı ve endişelerim", "kesinlikle olabilir", "şüphe ettim" — hepsi günlük konuşmada sıkça geçen bozukluklar.
"Bütün kaygı ve endişelerim geçti."
"Kaygı" ile "endişe" aynı anlamda. Biri yeter; ikisi birden gereksiz sözcük kullanımıdır.
"İngilizce ve Fransızca dilleri…"
"İngilizce" zaten bir dil adı; "dilleri" sözcüğü anlamı ikinci kez veriyor. "İngiliz ve Fransız dili" desen doğru olurdu.
"Ondan bir kez bile şüphe etmedim."
"Şüphelenmek" diye tek sözcüklük bir fiil varken "şüphe etmek" demek gereksiz yardımcı eylem kullanımıdır.
"El bebek gül bebek, şımarık bir biçimde büyütülmüş."
Deyim zaten o anlamı taşıyor; ardından anlamını da yazmak gereksiz sözcük kullanımıdır.
"Programın sonucunda konuşma yaptı."
"Sonuç" ile "son" ayrı sözcükler. Zaman bildiriyorsan "sonunda" demen gerekir.
"Tanınmasına yol açtı" ↔ "tanınmasını sağladı"
"Yol açmak" olumsuz durumlar için kullanılır. Olumlu bir sonucu anlatırken "sağladı" demelisin.
"Kuşkusuz üzülmüş olsa gerek."
"Kuşkusuz" kesinlik, "olsa gerek" ihtimal bildirir. İkisi bir arada kullanılamaz.
"Hasta yatağındaki yaralı kadına…"
Yaralı bir kadın mı, yoksa yaralı biri kadına mı anlatıyor? Bir virgül belirsizliği bitirir.
"Gördüm ama hepsi beni etkiledi."
"Ama" karşıtlık kurar; burada karşıtlık yok. Doğru bağlaç "ve"dir.
30 sorudan oluşan bu test ile "Anlatım Bozuklukları 1" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Eş anlamlı sözcükler, anlamı başka bir ekte bulunan sözcükler, gereksiz yardımcı eylem, deyim + deyimin anlamı.
Sözcükler anlamlarına uygun kullanılmalı; olumlu durumlar olumsuz, olumsuz durumlar olumlu ifadelerle anlatılmamalı (yol açtı ↔ sağladı).
"Kuşkusuz … olsa gerek" gibi kesinlik ve ihtimal bildiren sözler aynı cümlede kullanılamaz.
Söz yanlış yerde kullanılmamalı; önem, ciddiyet, aşama bakımından sıralama doğru olmalı (bırakın köyü bir evi bile).
Cümledeki anlam kesin olmalı: "Hasta yatağındaki yaralı, kadına zorlukla bir şeyler anlatmaya çalışıyordu."
Atasözü ve deyimler kalıplaşmıştır, değiştirilemez. Bağlaç cümlenin anlamına uygun seçilmelidir.