Paragraf
nasıl
kurulmuş?
Bir paragrafta iki ayrı soru sorulur: hangi anlatım biçimiyle yazılmış ve düşünce hangi yolla geliştirilmiş? Dört biçim, altı geliştirme yolu — hepsi bu ünitede.
Dört anlatım biçimi var. Aşağıdan birini seç: tanımını, MEBİ'nin örnek paragrafını ve o biçime ait kritik bilgileri gör.
Olayların kişi, mekân ve zaman unsurlarına bağlanarak birbiri ardınca sıralandığı anlatım biçimidir.
KRİTİK BİLGİ: Olay anlatımına dayalı bütün metinlerde
kullanılabilir. (Hikâye, roman, masal, gezi yazısı, anı…)
DİKKAT: Açıklayıcı ve sanatsal öyküleme olmak üzere
iki türü vardır.
Kaynağını gözlemden alan, bir varlığa veya bir yere ait ayrıntıların okuyucunun zihninde canlandırılacak şekilde aktarılmasını amaçlayan anlatım biçimidir.
KRİTİK BİLGİ: Tüm metin türlerinde kullanılabilir.
DİKKAT: Açıklayıcı ve sanatsal (izlenimsel) betimleme
olmak üzere iki türü vardır.
NOT: Bir kişinin fiziksel ya da ruhsal özelliklerinin
betimlenmesine portre denir.
Bir konuyu öğretmeyi ya da bir konuyla ilgili bilgi vermeyi amaçlayan anlatım biçimidir.
KRİTİK BİLGİ: Genellikle öğretici metinlerde
kullanılır. (Makale, deneme, haber yazısı…)
DİKKAT: Anlatım açık, yalın ve durudur. Kullanılan
kelimeler genellikle gerçek anlamdadır.
DİKKAT: Açıklayıcı anlatımda örneklendirme, sayısal
verilerden yararlanma, tanık gösterme gibi düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır.
Herhangi bir konuyu savunmayı ve okuyucuyu o konuya inandırmayı amaçlayan anlatım biçimidir.
KRİTİK BİLGİ: Ortaya konan bir karşı görüşün
yanlışlığını kanıtlamak amacı vardır.
KRİTİK BİLGİ: Okuyucunun kanısı değiştirilmeye
çalışılır. Bu yüzden okuyucuyu düşündürmeye yönelik sorular sorulabilir.
DİKKAT: Tartışmacı anlatımda örneklendirme, sayısal
verilerden yararlanma, tanık gösterme gibi düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır.
İkisi de bilgi verir, ikisi de aynı düşünceyi geliştirme yollarını kullanır. Ayıran tek şey amaç: öğretmek mi, ikna etmek mi?
| Özellik | Açıklayıcı Anlatım | Tartışmacı Anlatım |
|---|---|---|
| Amaç | Bir konuyu öğretmek ya da konuyla ilgili bilgi vermek | Bir konuyu savunmak ve okuyucuyu o konuya inandırmak |
| Karşı görüş | Gerekmez | Ortaya konan bir karşı görüşün yanlışlığını kanıtlamak amacı vardır |
| Okuyucu | Bilgilendirilir | Kanısı değiştirilmeye çalışılır; düşündürmeye yönelik sorular sorulabilir |
| Kullanılan metinler | Genellikle öğretici metinler (makale, deneme, haber yazısı…) | Görüş savunulan yazılar |
| Geliştirme yolları | Her ikisinde de örneklendirme, sayısal verilerden yararlanma, tanık gösterme kullanılır | |
Anlatım biçimi metnin genel tarzıdır; düşünceyi geliştirme yolu ise yazarın o düşünceyi desteklemek için kullandığı araçtır. Altı yol var — seç ve örneğini oku.
"Nedir?" ve "Kimdir?" sorularına yanıt vererek bir varlığın ya da kavramın ne anlama geldiğini belirten düşünce geliştirme yoludur.
"Şair; dil içinde dil yaratandır, insan içinde insan, toplum içinde toplum."
Metinde üzerinde durulan iki ya da daha fazla unsurun benzer ve farklı yönlerinin ortaya konduğu düşünceyi geliştirme yoludur.
"Geçmiş döneme ait Batılı kahramanların bugün onlarca ürününe rastlarsınız. Ama bizim evrensel kahramanlarımızı kendi çocuklarımıza anlatma noktasında bile kafa yormadığımız aşikâr."
Savunulan düşünceyi daha inandırıcı hâle getirmek için konunun uzmanı kişilerin sözlerinden alıntı yapılan düşünce geliştirme yoludur.
"…Melih Cevdet'in şu sözü kulağımda çınlar durur: 'Şiir, üzerinde çok fazla konuşmayı kaldırmayan bir sanat dalıdır.'"
Konuyu pekiştirmek ya da savunulan düşünceyi daha inandırıcı kılmak adına örneklerin verildiği düşünceyi geliştirme yoludur.
"…Murakami'nin Zemberekkuşu'nun Güncesi romanında bir karı kocanın hayatına gelen uğursuzlukların fitilini ateşleyen, kedisinin ortadan kaybolması olmuştur."
Düşüncelerin kanıtlanması ve daha inandırıcı olması adına sayısal verilerin kullanıldığı düşünceyi geliştirme yoludur.
"Yetişkinler dakikada ortalama 10-15 kez göz kırpar. Bebekler ise dakikada ikiden daha az."
Anlatımı güçlendirmek amacıyla iki varlıktan zayıf olanın güçlü olana benzetildiği düşünceyi geliştirme yoludur.
"Bir kızıl goncaya benzer dudağın
Açılan tek gülüsün sen bu bağın"
Aşağıdaki metinlerin tamamı MEBİ konu özetindeki örneklerden. Önce anlatım biçimlerini, sonra geliştirme yollarını çalış.
Ders kitabından ürün açıklamasına, köşe yazısından maç raporuna kadar her metnin bir anlatım biçimi ve bir geliştirme yolu vardır. Fark etmek, paragraf sorusunu yarı yarıya çözer.
Olaylar kişi, mekân ve zamana bağlanıp birbiri ardınca sıralanıyorsa bu öyküleyici anlatımdır. Bölüm özetlerinin tamamı bu biçimde yazılır.
Bir yere ait ayrıntılar, okuyucunun zihninde canlanacak şekilde aktarılıyor — betimleyici anlatım. Kaynağı gözlemdir.
Amaç öğretmek ve bilgi vermek: açıklayıcı anlatım. Anlatım açık, yalın ve durudur; kelimeler genellikle gerçek anlamdadır.
Yazar bir görüşü savunuyor, karşı görüşü çürütüyor ve sana soru soruyorsa tartışmacı anlatım kullanıyordur. Okuyucunun kanısını değiştirmek ister.
Rakam görüyorsan sayısal verilerden yararlanma vardır. Amaç, düşünceyi kanıtlamak ve daha inandırıcı kılmaktır.
Konunun uzmanının sözünden alıntı yapılıyorsa bu tanık göstermedir. Amaç savunulan düşünceyi daha inandırıcı hâle getirmektir.
Zayıf olan güçlü olana benzetilerek anlatım güçlendiriliyor — benzetme. Şiir dilinin en sık kullandığı geliştirme yoludur.
Bir kişinin fiziksel ya da ruhsal özelliklerinin betimlenmesine portre denir. Betimleyici anlatımın özel bir hâlidir.
1) Olay var mı? → öyküleyici. 2) Gözlem, ayrıntı var mı? → betimleyici. 3) Öğretiyor mu? → açıklayıcı. 4) İkna etmeye mi çalışıyor? → tartışmacı. Sonra geliştirme yolunu ara: alıntı, rakam, örnek, kıyas, tanım, benzetme.
26 sorudan oluşan bu test ile "Paragrafta Anlam 1" ünitesini ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında geri bildirim alacaksın.
Olayların kişi, mekân ve zaman unsurlarına bağlanarak birbiri ardınca sıralandığı anlatım biçimidir. Açıklayıcı ve sanatsal öyküleme olmak üzere iki türü vardır.
Kaynağını gözlemden alan, bir varlığa veya yere ait ayrıntıların okuyucunun zihninde canlandırılacak şekilde aktarılmasını amaçlar. Açıklayıcı ve sanatsal (izlenimsel) betimleme olmak üzere iki türü vardır.
Bir konuyu öğretmeyi ya da bir konuyla ilgili bilgi vermeyi amaçlar. Genellikle öğretici metinlerde kullanılır. Anlatım açık, yalın ve durudur.
Herhangi bir konuyu savunmayı ve okuyucuyu o konuya inandırmayı amaçlar. Karşı görüşün yanlışlığını kanıtlama amacı vardır; okuyucuya sorular sorulabilir.
Bir kişinin fiziksel ya da ruhsal özelliklerinin betimlenmesine portre denir.
"Nedir?" ve "Kimdir?" sorularına yanıt vererek bir varlığın ya da kavramın ne anlama geldiğini belirten düşünce geliştirme yoludur.
Metinde üzerinde durulan iki ya da daha fazla unsurun benzer ve farklı yönlerinin ortaya konduğu düşünceyi geliştirme yoludur.
Savunulan düşünceyi daha inandırıcı hâle getirmek için konunun uzmanı kişilerin sözlerinden alıntı yapılan düşünce geliştirme yoludur.
Konuyu pekiştirmek ya da savunulan düşünceyi daha inandırıcı kılmak adına örneklerin verildiği düşünceyi geliştirme yoludur.
Düşüncelerin kanıtlanması ve daha inandırıcı olması adına sayısal verilerin kullanıldığı düşünceyi geliştirme yoludur.
Anlatımı güçlendirmek amacıyla iki varlıktan zayıf olanın güçlü olana benzetildiği düşünceyi geliştirme yoludur.
Hem açıklayıcı hem tartışmacı anlatımda örneklendirme, sayısal verilerden yararlanma, tanık gösterme gibi düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır.