Aynı edat,
iki ayrı
anlam
"Seni göreyim diye geldim" ile "Geç kaldığı için bitiremedi"… İkisinde de aynı edatlar var ama biri amaç, diğeri neden. Ayıran tek soru: gerçekleşti mi, gerçekleşmedi mi?
Cümleler birbirleriyle çeşitli anlam ilişkileri içinde bulunabilir. Aşağıdan bir tür seç — tanımını, örneklerini ve ayırt etme sorusunu gör.
Aynı düşünce etrafında gelişen cümlelerdir. Bu cümlelerde belirli bir konu benzer bakış açılarıyla değerlendirilir.
"Kendisiyle barışık olamayanlar, sürekli birlikte olduğu insanlara bile küskündür."
"Kendini sevmeyen ve kendine saygı duymayan insan, başkalarıyla iyi geçinemez."
Yargının amacıyla birlikte verildiği cümlelerdir.
"Seni göreyim diye buralara kadar geldim."
"Kitap okumak için sessiz bir ortam gerek."
"Okula gitmek üzere yola çıktım."
Bir sonucun meydana gelmesine sebep olan durumla birlikte verildiği cümlelerdir.
"Geç kaldığı için sınavını bitiremedi."
"Hedeflerimin peşinden koşunca hayallerime kavuştum."
"Hastalandığımdan okula gidemedim."
Yargının gerçekleşmesinin bir durum veya olguya bağlı olduğu cümlelerdir.
"Gençliğinde çalışırsan sonra rahat edersin."
"Kitap okudukça çok mutlu oluyorum."
"Buraya geldiğinde birlikte çalışırız."
Neden-sonuç cümlelerinde "neden" gerçekleşmiştir ancak amaç-sonuç cümlelerinde "amaç" henüz gerçekleşmemiştir. Aşağıdaki zaman çizgisinde iki cümleyi yan yana koyup farkı gör.
| Özellik | Amaç-Sonuç | Neden-Sonuç |
|---|---|---|
| Gerçekleşme durumu | Amaç henüz gerçekleşmemiş | Neden gerçekleşmiş |
| Soru | "Ne için? Hangi amaçla?" | "Neden? Niçin?" |
| Örnek | "Seni göreyim diye geldim." | "Geç kaldığı için bitiremedi." |
| Bağlayıcılar | için, üzere, diye, "-e" eki | için, diye, -den ötürü, -den dolayı, çünkü, mademki, zira, -ınca, -dığından |
"İçin" edatı hem amaç-sonuç hem neden-sonuç cümlesinde kullanılır!
Önce sonucun sonra nedenin söylendiği cümlelerdir.
"Beni dinlemiyorlar demek ki ben onlar için önemli değilim."
"Soruyu anlamakta zorlandım çünkü o derse katılamamıştım."
Açıklama ilgisi genellikle "çünkü, demek ki, öyleyse, anlaşılıyor ki" gibi bağlaçlarla sağlanır.
Varlık, kavram ve durumları benzerlik, farklılık, eşitlik, üstünlük gibi ilgiler kurarak kıyaslayan cümlelerdir.
"Evimiz iç çitin içindeki en güzel evdi."
"Bu filmden daha güzelini izlememiştim."
Yargıyı somut hâle getirmek amacıyla örneklere yer verilen cümlelerdir.
"Osmancık, Küçük Ağa gibi romanlar tür bakımından tarihî romanlar arasındadır."
Soyut bir yargı, somut isimlerle desteklenir. "Gibi, örneğin, mesela" ifadeleri ipucudur.
Anlam ilişkisini çoğu zaman tek bir edat, bağlaç ya da ek kurar. Aşağıdaki tabloyu ezberleme — hangi cümlede hangisinin çıktığını gör.
| İlişki | Edatlar | Bağlaçlar | Ekler |
|---|---|---|---|
| Amaç-sonuç | için, üzere, diye | — | -e |
| Neden-sonuç | için, diye, -den ötürü, -den dolayı | çünkü, mademki, de, ki, zira | -den, -dığından, -ınca |
| Koşul | üzere, yeter ki, ama, mi | — | -sa/-se, -ınca, -dıkça, -madan |
| Açıklama | — | çünkü, demek ki, öyleyse, anlaşılıyor ki | — |
Amaç-sonuç cümlelerinde "ne için, hangi amaçla" sorularının cevabı bulunur.
Neden-sonuç cümlelerinde sonuç kısmına sorulan "neden, niçin" sorularının cevabı bulunur.
Koşul cümlelerinde "hangi şartla" sorusunun cevabı bulunur.
Cümle kurarken farkında olmadan bu bağları kuruyorsun; sınavda yapılması gereken tek şey onları fark etmek.
Amaç-sonuç ile neden-sonucu ayırmanın tek yolu bu. Neden gerçekleşmiştir, amaç henüz gerçekleşmemiştir. Cümledeki edata değil, eylemin olup olmadığına bak.
Klasik bir neden-sonuç cümlesi: trafik gerçekleşmiş, gecikme onun sonucu. "Niçin geciktim?" sorusunun cevabı var.
Aynı edat ("için") ama bu kez amaç-sonuç: kazanma henüz gerçekleşmedi, hedeflenmiş durumda. "Hangi amaçla çalışıyorum?" sorusunun cevabı var.
Sinema, oda toplamaya bağlanmış. Koşul cümlesi: "Hangi şartla gideriz?" sorusunun cevabı var. "-sa/-se" eki bu ilişkinin en tipik kurucusudur.
Önce sonuç ("aramadın"), sonra neden/çıkarım ("unutmuşsun"). Bu sıralama açıklama cümlesinin imzasıdır; "demek ki" bağlacı onu ele verir.
"Daha" sözcüğüyle bir üstünlük kıyaslaması yapılıyor — karşılaştırma cümlesi. Reklam dilinin tamamı "en", "daha", "kadar" üzerine kuruludur.
Öğretmenin en sık kurduğu yapı: soyut bir kuralı somut hâle getirmek amacıyla örnek vermek. Bu bir örneklendirme cümlesidir.
1) Kıyaslama var mı? → karşılaştırma. 2) Somut örnek var mı? → örneklendirme. 3) "Hangi amaçla?" → amaç-sonuç. 4) "Neden?" → neden-sonuç. 5) "Hangi şartla?" → koşul.
Paragraf sorularında sık sorulur: iki cümle aynı düşünce etrafında gelişiyor ve konu benzer bakış açılarıyla değerlendiriliyorsa bunlar yakın anlamlı cümlelerdir. Sözcükler farklı olabilir, fikir aynıdır.
20 sorudan oluşan bu test ile "Cümlede Anlam 1" ünitesini ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında geri bildirim alacaksın.
Aynı düşünce etrafında gelişen cümlelerdir; belirli bir konu benzer bakış açılarıyla değerlendirilir.
Yargının amacıyla birlikte verildiği cümlelerdir. "Ne için? Hangi amaçla?" sorularının cevabı bulunur. Edatlar: için, üzere, diye; ek: -e.
Sonucun meydana gelmesine sebep olan durumla birlikte verilir. "Neden? Niçin?" sorularının cevabı bulunur.
Yargının gerçekleşmesi bir durum veya olguya bağlıdır. Ekler: -sa/-se, -ınca, -dıkça, -madan. Edatlar: üzere, yeter ki, ama, mi.
Bağlaçlar: çünkü, demek ki, öyleyse, anlaşılıyor ki. "Zorlandım çünkü katılamamıştım."
Varlık, kavram ve durumları benzerlik, farklılık, eşitlik, üstünlük gibi ilgiler kurarak kıyaslar.
Yargıyı somut hâle getirmek amacıyla örneklere yer verilir: "Osmancık, Küçük Ağa gibi romanlar…"
"İçin" edatı hem amaç hem neden cümlesinde geçer. Ayırt etmek için "içinden önceki kısım gerçekleşmiş mi?" diye sor.
Cümle türünü belirlerken bu sırayla sor; ilk uyan cevabı ver. Sınavda zaman kazandırır.