Büyük Harf
Nerede
Kullanılır?
Cümle ve dize başları, özel adların 25 grubu, ay ve gün adları, tabela yazıları ve sayıların yazılışı. Sınavda en çok soru çıkan alan burasıdır, çünkü kuraldan çok istisnaları sorarlar.
Kural tek satır; sınavı belirleyen ise bu kuralın çalışmadığı yerlerdir.
• Cümle içinde tırnak veya yay ayraç içine alınan cümleler de büyük harfle başlar ve
sonlarına uygun noktalama işareti (nokta, soru, ünlem vb.) konur.
• İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar.
• Örnek niteliğindeki kelimelerle başlayan cümlede de ilk harf büyük yazılır.
Atatürk “Ben sporcunun zeki, çevik ve aynı zamanda ahlâklısını severim.” demiştir.
Halkın çoğunluğundaki eklem ağrıları bahar ve kışta (Soğuklardan olmalı sanırım.) daha da nüks eder.
Âlemin efendisiydiniz siz benim için: İyi ki benim öğretmenim oldunuz, iyi ki…
Bir canlı izin varsa şu toprakta, silinmez;
Ölsen, seni sırtında taşır toprağın altı.
Ey gölgeden ümmid-i vefâ eyliyen insan!
Kaç gün seni hatırlayacaktır karaltı?
(Mehmet Akif Ersoy)
Şiirde her dize kendi başına bir satır sayılır; anlam devam etse bile yeni dize büyük harfle açılır.
İki çizgi arasındaki açıklama cümleleri büyük harfle başlamaz:
Bu projede çalıştıktan sonra -gecikmiş olsan da- hedefe ulaşırsın.
İki noktadan sonra cümle ve özel ad niteliğinde olmayan örnekler sıralandığında bunlar
büyük harfle başlamaz:
Bence bir insanda ille de olması gereken özellikler: merhamet, merhamet, merhamet…
Rakamdan sonra gelen kelime özel ad değilse büyük harfle başlamaz:
2020 yılında şampiyonluğun beşinci yılını kutladık.
Aşağıdaki gezginde düğmelere bas: her grubun kuralını, örneğini ve o gruba özgü ayırt edici ipucunu gör.
Bu ünitenin en kritik ayrımı şudur: aynı kelime bir cümlede özel ad, başka bir cümlede cins ad olabilir. Aşağıdaki terazi bunu canlandırıyor: soldaki kefe özel ad, sağdaki cins ad tarafıdır.
| Durum | Büyük harfle yazılır | Küçük harfle yazılır |
|---|---|---|
| Akrabalık adı | Lakap veya unvan olarak kullanılırsa: Baba Gündüz, Nene Hatun, Susuz Dede, Telli Baba | Sadece akrabalık bildirirse: Suna teyzemin biz küçükken yaptığı keklerin kokusu burnumda tütüyor. |
| Dünya, güneş, ay | Gezegen/gök cismi anlamında: Dünya, Güneş, Ay · Merkür, Neptün, Satürn, Halley | Gezegen anlamı dışında: Senin geldiğini görünce dünyam aydınlandı. |
| Doğu, batı | Düşünce, hayat tarzı, politika bildirirse: Batı medeniyeti, Doğu mistisizmi | Yön bildirirse: Bursa'nın doğusu, Ankara'nın batısı |
| Tanrı, Allah, İlah | Özel ad olarak: Tanrı, Allah, Cebrail, Zeus, Osiris, Kibele | Özel ad değilse: Mahallenin müdavimleri yeni taşınanlara karşı kendini ilah sanıyor. |
| Yer adı + tür sözü | Özel ada dâhilse: Ağrı Dağı, Aral Gölü, Çanakkale Boğazı, Fırat Nehri, Zigana Geçidi | Özel ada dâhil değilse: Konya ili, Etimesgut ilçesi, Uzungöl beldesi, Taflan köyü |
| Gazete, dergi, tablo sözü | Eserin kendi adı: Milliyet, Türk Dili, Halı Dokuyan Kızlar | Tür sözü özel ada dâhil değilse: Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi, Halı Dokuyan Kızlar tablosu |
| Ay ve gün adları | Belirli bir tarih bildirirse: 29 Mayıs 1453 Salı günü | Belirli bir tarihi belirtmezse: Üniversite bu yıl yine ekimde açılacak. |
| Özel addan gelen sözler | Özel adlardan türetilenler: Türklük, Türkçü, Avrupalılaşmak, Darvinci, Bursalı | Kendi anlamı dışında yeni anlam kazanmışsa: acem (bir perde), amper, allahlık, donkişotluk |
Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş söz konusuysa yer adının ilk harfi büyük yazılır: Hisar'dan, Boğaz'dan, Köşk'e.
Özel adlarda kelimelerin ilk harfleri büyük yazıldığında ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de sözleriyle mı, mi, mu, mü soru eki küçük yazılır: Mai ve Siyah, Diyorlar ki. Özel adın tamamı büyük yazıldığında bunlar da büyük yazılır: DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ.
Para birimleri büyük harfle başlamaz: avro, dinar, dolar, lira, kuruş, liret. Müzikte makam ve tür adları da küçüktür: acemaşiran, hicazkâr, türkü, varsağı. Özel adlar yerine kullanılan "o" zamiri cümle içinde büyük yazılmaz.
Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 29 Mayıs 1453 Salı günü. Belirli bir tarihi belirtmeyenler küçük harfle başlar: Üniversite bu yıl yine ekimde açılacak.
Tabela, levha ve levha niteliğindeki yazılarda geçen kelimeler büyük harfle başlar: Giriş, Çıkış, Müdür, Vezne, Otobüs Durağı, Dolmuş Durağı, 3. Kat, 4. Sınıf, 1. Blok.
Kitap, bildiri, makale vb.nde ana başlıktaki kelimelerin tamamı, alt başlıktaki kelimelerin ise yalnızca ilk harfleri büyük yazılır. Resim, çizelge, tablo altındaki açıklayıcı yazılar büyük harfle başlar; açıklayıcı yazı cümle niteliğinde değilse sonuna nokta konmaz.
On bir maddelik kural dizisi. Sınavda en çok sorulanlar: ayrı yazma, üleştirme sayıları ve sıra sayılarındaki nokta.
bin yıldan beri, on dört gün, haftanın beşinci günü, üç ayda bir, yüz soru, iki hafta sonra, üçüncü sınıf. Buna karşılık saat, para tutarı, ölçü ve istatistik verilerinde rakam kullanılır: 17.30'da, 1.500.000 lira, 25 kilogram, 15 metre kumaş, 1.250.000 kişi. Saat ve dakikalar metin içinde yazıyla da yazılabilir: saat dokuzu beş geçe, saat yediye çeyrek kala.
Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır: on dört, yirmi bir, elli bir. Dört veya daha çok basamaklı sayılarda bin, milyon, milyar, trilyon sözleri harfle yazılabilir: 1 milyar 500 milyon kişi, 3 bin 255 kalem, 8 trilyon 412 milyar.
Para ile ilgili işlemlerde, senet ve çek gibi ticari belgelerde geçen sayılar bitişik yazılır: 650,35 (altıyüzelli TL, otuzbeş kr.).
Yüzde ve binde işaretlerinde sayı ile işaret arasında boşluk bırakılmaz: %25, ‰50. Adları sayılardan oluşan iskambil oyunları bitişik yazılır: altmışaltı, ellibir, yirmibir.
Tarihî olaylarda, yüzyıllarda, hükümdar adlarında, tarihlerde ayların yazılışında, kitap ve dergi ciltlerinde, asıl bölümlerden önceki sayfaların numaralandırılmasında ve maddelerin sıralanmasında: II. Dünya Savaşı; XX. yüzyıl; III. Selim; 1.XI.1928; I. Cilt; I) … II) …
Dört veya daha çok basamaklı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılır, aralarına nokta konur: 4.567, 326.197, 49.750.812. Kesirler virgülle ayrılır: 15,2 (15 tam, onda 2); 5,26 (5 tam, yüzde 26).
Yazıyla ya da rakamla gösterilebilir. Rakamla gösterilirse ya rakamdan sonra nokta konur ya da kesme işaretiyle derece eki yazılır: 15., 56., XX. veya 15'inci, 56'ncı, XX'nci.
Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir: 2'şer değil ikişer, 9'ar değil dokuzar, 100'er değil yüzer.
Bayağı kesirlere getirilecek ekler alttaki sayı esas alınarak yazılır: 4/8'i (dört bölü sekizi), 1/2'si (bir bölü ikisi).
Sıra sayıları ekle gösterildiğinde rakamdan sonra sadece kesme işareti ve ek yazılır, ayrıca nokta konmaz: 8.'inci değil 8'inci, 2.'nci değil 2'nci. Yani ya nokta ya kesme; ikisi bir arada olmaz.
Her turda karışık sırayla bir ifade gelir. Doğru yazılışını işaretle, gerekçesini anında oku.
Mesaj atarken, sunum hazırlarken, kulüp afişi yaparken aslında hep bu kuralları kullanıyorsun.
"Cumartesi buluşalım" mı "cumartesi" mi?
Belirli bir tarihi gösteriyorsan büyük: 12 Nisan Cumartesi günü buluşuyoruz. Genel konuşuyorsan küçük: "Ben genelde cumartesileri antrenmandayım."
Ana başlık ve alt başlık aynı yazılmaz
Ana başlıkta kelimelerin tamamı büyük yazılır; alt başlıkta yalnızca ilk harfler büyük olur. Slaytın altındaki grafik açıklaması cümle değilse sonuna nokta koyma.
Levha yazıları hep büyük başlar
Okul koridoruna asacağın yön levhalarında Giriş, Çıkış, 3. Kat, 4. Sınıf gibi sözlerin ilk harfi büyük yazılır; bunlar levha niteliğinde yazılardır.
"Mai ve Siyah" örneği
Eser adında kelimelerin ilk harfleri büyükse aradaki ve, ile, ki, da, de ve mı/mi soru eki küçük kalır. Ama afişte adın tamamını büyük yazdıysan onlar da büyük olur.
Skorda üçlü gruplama yok, tarihte var
Dört ve daha çok basamaklı sayılar üçerli gruplanır ve araya nokta konur: tribünde 12.500 kişi. Ama yıl bir sayı grubu değildir; 2026 diye yazılır.
"3.'üncü oldum" yanlış
Ya 3. yazarsın ya 3'üncü. İkisini birleştirip "3.'üncü" yazmak yazım yanlışıdır.
"Günde 2'şer test" değil "ikişer test"
Üleştirme sayıları yazıyla yazılır: ikişer, üçer, dokuzar, yüzer. Programını yazarken "3'er deneme" değil "üçer deneme" doğrusudur.
Her dize büyük harfle başlar
Şarkı sözünü alt alta yazdığında cümle ortasında bile olsa yeni dizeyi büyük harfle açarsın; şiirde dize başı kuralı budur.
"Suna teyzem" küçük, "Nene Hatun" büyük
Akrabalık adı sadece akrabalık bildiriyorsa küçük yazılır (Suna teyzem); lakap ya da unvan hâline gelmişse büyük yazılır (Baba Gündüz, Nene Hatun).
30 sorudan oluşan bu test ile "Yazım Kuralları 1 (Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler ve Sayıların Yazılışı)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Cümle, dize, tırnak ve yay ayraç içindeki cümleler, iki noktadan sonraki cümleler büyük harfle başlar.
İki çizgi arasındaki açıklama, iki noktadan sonra sıralanan örnekler ve rakamla başlayan cümlenin ikinci kelimesi küçük yazılır.
Dünya/Güneş/Ay, doğu/batı, Tanrı, teyze, gazete: hepsi cümledeki göreve göre büyük ya da küçük yazılır.
Para birimleri (lira, dolar), müzik makamları (hicazkâr, türkü) ve özel ad yerine kullanılan "o" küçük yazılır.
Birden fazla kelimeli sayılar ayrı; yüzde işaretinde boşluk yok; dörtlü sayılar üçerli gruplanır, kesir virgülle ayrılır.
Sıra sayısında ya nokta ya kesme kullanılır (8. / 8'inci). Üleştirme sayıları hep yazıyla: ikişer, dokuzar, yüzer.