İki Nokta,
Soru
ve Çizgiler
İki nokta (:), üç nokta (…), soru işareti (?), ünlem işareti (!), uzun çizgi (—) ve kısa çizgi (-). En kritik ayrım: soru eki taşıyan her cümle soru cümlesi değildir.
İki nokta kendisinden sonrasını hazırlar; üç nokta ise kasten eksik bırakır.
1. Kendisiyle ilgili örnek verilecek ya da açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur:
Bir öyküde bulunması gereken iki özellik vardır: iyi bir kurgu, güçlü bir düş.
2. Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra, edebî metinlerde konuşma
bölümlerinden önce kullanılır: Koca Yusuf: - Ben karşımdaki ile ciddi güreşmezsem aldığım ödülü
haram sayarım.
3. Ses bilgisinde uzun ünlüyü göstermek için: a:ile, ka:til
4. Genel ağ adreslerinde: https://www.meb.gov.tr
5. Matematikte bölme işareti olarak: 21:3 = 7
1. Bitmemiş cümlelerin sonunda: Odanın kapısından dışarı taşan sesler, haykırmalar,
homurdanmalar...
2. Ünlem ve seslenmelerde anlamı pekiştirmek için: Mehmet Efendi... Mehmet Efendi...
yangın!..
3. Herhangi bir sebepten ya da kaba sayıldığı için yazılmak istenmeyen sözcüklerin yerine:
Bu olayda E…'nin de parmağının olduğunu biliyor ama konuşmuyordu.
4. Alıntı metinlerde alınmayan yerleri göstermek için.
5. Sözün bir yerden kesilerek okuyucunun zihninde tamamlanması için:
Sana uğurlar olsun ... Ayrılıyor yolumuz!
6. Karşılıklı konuşmalarda yeterli olmayan, eksik bırakılan cevaplarda.
Bunca yıllık öğretmenlik hayatım bana şunu öğretti: Hiçbir öğrenci başarısız olmaktan mutlu değildir.
Aklın ve bilimin üç düşmanı vardır: cahillik, tembellik, kibir.
mı/mi eki gördün diye soru işareti koyma. Aşağıdaki yol ayrımında cümlenin gerçekten soru sorup sormadığını sınıyoruz: ek zarf tümleci kuruyorsa soru işareti konmaz.
1. Soru cümlelerinden sonra kullanılır:
Bugün kimlerin konuşma yapacağını biliyor musun?
2. Soru eki veya sözcüğü taşımayan ama soru anlamı olan ifadelerden sonra kullanılır:
Başını kaldırarak soğuk bir ses tonuyla: -Doğum yeriniz?
3. Bilinmeyen, kesin olmayan, şüphe edilen durumları belirtmek için yay ayraç içinde kullanılır:
1496 (?) yılında doğan Fuzuli divan şiirimizin en güçlü kalemlerinden biridir.
1. Acı, sevinç, heyecan vb. duyguları bildiren cümle veya ibarelerden sonra:
Ne mutlu sizin gibi düşünen gençlere! · Eyvah! Yanıma para almayı unuttum.
2. Seslenme, hitap, uyarı sözlerinden sonra: Ey Türk gençliği! ·
Hey! Siz de koşarak yanıma gelin.
3. Alay, kinaye, küçümseme anlamları katmak için ilgili ifadeden sonra yay ayraç içinde:
Çok ucuz(!) bir şehir burası, yürümek bile bedava.
DİKKAT: Ünlem işareti, seslenme ve hitap sözlerinden hemen sonra konulabileceği gibi cümlenin sonuna da konabilir: Eyvah! Kitaplarımı unuttum. · Eyvah, kitaplarımı unuttum!
| Durum | Karar | Örnek |
|---|---|---|
| Cümle gerçekten soru soruyor | Konur | Bugün kimlerin konuşma yapacağını biliyor musun? |
| Soru eki ya da sözcüğü yok ama soru anlamı var | Konur | -Doğum yeriniz? |
| Bilinmeyen, kesin olmayan, şüpheli bilgi | Yay ayraç içinde konur | 1496 (?) yılında doğan Fuzuli… |
| mı/mi eki alan yan cümle, temel cümlenin zarf tümleci olmuş | Konmaz | Bahar geldi mi Büyük Göl'ün etrafı yeniden sürülerle dolar. |
| Soru anlamı taşıyan sıralı ve bağlı cümleler | Yalnız en sona konur | Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı? |
| Sıralı cümlede son cümle soru anlamı taşımıyor | Konmaz | Bundan sonra her şey eskisi gibi olabilir mi, bilmiyorum. |
Uzun çizginin tek görevi vardır; kısa çizginin sekiz görevi.
Satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır:
Konuşmacı:
—Bu tahminlerimin doğru çıkmasını ben de istemem.
Bu yüzden konuşma çizgisi de denir.
Satıra sığmayan sözcükleri bölerken satır sonuna konur:
…sahiplen-
mek gerekli.
Ekleri göstermek için eklerin başında kullanılır:
Bulunma hâli ekleri: -de, -da, -te, -ta
Fiil kök veya gövdelerini göstermek için sözcüğün sonunda: oku-, yat-, özle-
Anlam veya görev yönünden ilişkili sözcüklerin, sayıların arasında:
Türkiye - Mısır ilişkileri · 10.00 - 15.30 saatleri arasında
Sözcükleri ekine, köküne ayırırken: Türk-çe-miz-de
Ara söz ya da ara cümleleri göstermek için ifadelerin başında ve sonunda: Konya -Mevlana şehri- bugün en özel günlerinden birini yaşıyor.
Matematikte çıkarma işlemini göstermek için: 12 - 7 = 5
Sıfırdan küçük değerleri göstermek için: Sıcaklık -7 derece olarak ölçüldü.
Cümle içinde sayı adlarının yinelenmesinde araya kısa çizgi konmaz:
On on beş yıl oldu. · Üç beş kişi geldi.
Burada sayılar bir yaklaşıklık bildirir; ikileme gibi davranır.
Ara söz virgülle de gösterilebilir (Annemi, elleri öpülesi mübarek kadını, köye göndermiş devletimiz.), kısa çizgiyle de (Konya -Mevlana şehri- bugün en özel günlerinden birini yaşıyor.). Hangi işareti seçersen seç, ara sözün hem başına hem sonuna koyman gerekir. Ayrıca hatırla: iki çizgi arasındaki açıklama cümleleri büyük harfle başlamaz.
Karışık sırayla gelen cümlelerde boşluğa gelmesi gereken işareti seç.
Yazıda sesin yerini noktalama tutar; yanlış işaret, yanlış ton demektir.
"Getirmen gerekenler: kalem, silgi, defter"
Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna iki nokta konur. Sıralananlar cümle niteliğinde olmadığı için küçük harfle başlar.
"Sana söyleyecektim ama…"
Bitmemiş cümlelerin sonunda üç nokta kullanılır. Sözün bir yerden kesilip karşındakinin zihninde tamamlanmasını istiyorsan doğru işaret budur.
"— …"
Karşılıklı konuşmalarda yeterli olmayan, eksik bırakılan cevaplarda üç nokta kullanılır. Sessizliği yazıya dökmenin kuralı budur.
"Eyvah! Bir soruyu boş bırakmışım."
Acı, sevinç, heyecan bildiren cümlelerden sonra ünlem konur. İşaret hemen ünlem sözünden sonra da cümlenin sonuna da konabilir: Eyvah, bir soruyu boş bırakmışım!
"Çok kolaymış(!) bu soru."
Alay, kinaye, küçümseme anlamı katmak için ünlem işareti yay ayraç içinde kullanılır. Ayraçsız yazarsan gerçekten kolay bulduğun anlaşılır.
"Zil çaldı mı herkes koridora çıkar."
mı/mi ekini alan yan cümle temel cümlenin zarf tümleci olduğunda cümlenin sonuna soru işareti konmaz. Burada "mı" soru değil, "-ınca" anlamındadır.
"10.00 - 15.30 arası"
Anlam veya görev yönünden ilişkili sözcüklerin ve sayıların arasında kısa çizgi kullanılır: Türkiye - Mısır maçı, 10.00 - 15.30 saatleri arasında.
"-7 derece"
Sıfırdan küçük değerleri göstermek için kısa çizgi kullanılır. Aynı işaret matematikte çıkarma işlemini de gösterir: 12 - 7 = 5.
"Üç beş kişi geldi" — çizgi yok
Cümle içinde sayı adlarının yinelenmesinde araya kısa çizgi konmaz: On on beş yıl oldu. "3-5 kişi" biçiminde yazmak yazım kuralına aykırıdır.
30 sorudan oluşan bu test ile "Noktalama İşaretleri 2 (İki Nokta, Üç Nokta, Soru İşareti, Ünlem, Uzun ve Kısa Çizgi)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Örnek/açıklama öncesinde, konuşan kişiden sonra, uzun ünlüde, ağ adresinde ve bölme işleminde kullanılır.
İki noktadan sonra gelen ifade cümle niteliğindeyse büyük, değilse küçük harfle başlar.
Bitmemiş cümle, pekiştirme, yazılmak istenmeyen söz, alıntıda atlanan yer, kesilen söz ve eksik cevap.
mı/mi alan yan cümle zarf tümleciyse ve sıralı cümlenin sonu soru değilse soru işareti konmaz; sıralı soruda yalnız en sona konur.
Duygu bildiren cümlelerde, seslenme ve uyarılarda; alay ve küçümseme için yay ayraç içinde kullanılır.
Uzun çizgi satır başındaki konuşmaları gösterir. Kısa çizgi: satır sonu bölme, ek, kök, ilişkili sözler, ara söz, çıkarma ve eksi değer. Sayı yinelemesinde konmaz.