Ayrı mı
Bitişik mi
Yazılır?
Kısaltmalar ve kısaltmalara gelen ekler, ek fiilin yazılışı (idi, imiş, ise, iken), bağlaç olan ki, ikilemeler, pekiştirmeli sözler, soru eki mı/mi ve bağlaç olan da/de.
Kısaltma: Bir kelimenin, terimin veya özel adın, içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve simgeleştirilmesidir.
Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adları:
TDK (Türk Dil Kurumu) · KB (Kutadgu Bilig)
B (batı), D (doğu), GB (güneybatı)
Bazen son kelimenin birkaç harfi alınır, bazen aradaki kelimelerden hiç harf alınmaz; amaç kısaltmanın akılda kalması için yeni bir kelime oluşturmaktır: BOTAŞ, İLESAM, TÖMER.
Uluslararası kısaltmalar kullanılır:
cm (santimetre) · g (gram) · l (litre)
mg (miligram) · m2 (metrekare)
Ölçü birimi kısaltmalarında nokta kullanılmaz.
Kısaltılan söz özel ad, unvan ya da rütbe ise ilk harf büyük; cins isim ise küçük:
Alm. (Almanca), İng. (İngilizce)
Prof., Dr., Av., Alb., Gen.
sf. (sıfat), haz. (hazırlayan), çev. (çeviren), fiz. (fizik)
Gelenekleşmiş olan T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarının dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz: TBMM, TDK, THY. Buna karşılık No. sözünün kısaltması kelime gibi okunduğundan getirilecek ek okunuşa göre gelir: No.lu, No.suz.
Ek fiilin çekimli biçimleri iki türlü de yazılabilir; ki, ikileme ve pekiştirmede ise kural nettir.
Ek fiilin çekimli biçimleri ayrı yazılabildiği gibi bitişik olarak da yazılabilir. Ünsüzle biten kelimelere bitişik yazıldığında i ünlüsü düşer, ayrıca büyük ünlü uyumuna uyar: yorgun-du (yorgun idi), güzel-miş (güzel imiş), gelir-se (gelir ise). Ünlüyle biten kelimelere bitişik yazıldığında araya y ünsüzü girer ve baştaki i düşer: sonuncu-y-du, yabancı-y-mış, ne-y-se.
iken ayrı yazılabildiği gibi kelimelere eklenerek de yazılabilir. Eklenerek yazıldığında baştaki i düşer; eklendiği kelimenin ünlüleri kalın olsa da -ken ekinin ünlüsü ince kalır: başlayacak-ken, çalışıyor-ken, durgun-ken. Ünlüyle biten kelimelere bitişik yazıldığında araya y girer: evde-y-ken, okulda-y-ken, okumakta-y-ken.
Bağlaç olan ki ayrı yazılır:
bilmem ki, demek ki, kaldı ki.
Kalıplaşmış olanlar bitişik yazılır: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.
Şüphe ve pekiştirme göreviyle kullanılan ki de ayrı yazılır: Ders bitti, zil çaldı mı ki?
Seni öyle göreceğim geldi ki.
İkilemeler ayrı yazılır:
adım adım, ağır ağır, kırk elli (yıl), bata çıka, eski püskü.
m ile yapılanlar da ayrı: at mat, çocuk mocuk, kapı mapı, kitap mitap.
İsim durum ekleri ve iyelik ekiyle yapılanlar da ayrı: baş başa, günden güne, ardı ardına,
boşu boşuna, günü gününe.
Sıfat veya zarf görevindeki pekiştirmeli sözler bitişik yazılır:
apaçık, çepeçevre, dümdüz, düpedüz, sapasağlam, sırılsıklam.
| Yapı | Ayrı yazılır | Bitişik yazılır |
|---|---|---|
| ki | Bağlaç olan ki: bilmem ki, demek ki, kaldı ki · şüphe/pekiştirme: "göreceğim geldi ki" | Kalıplaşmışlar: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki |
| da / de | Bağlaç olan da/de: Kızı da geldi gelini de. · Güç de olsa. | Bulunma durum eki -de/-da kelimeye bitişiktir: evde, okulda |
| mı / mi / mu / mü | Soru eki gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır: Kaldı mı? Olur mu? | Soru ekinden sonra gelen ekler bu eke bitişiktir: Okuyor muyuz? Gelecek miydi? |
| ikileme | adım adım · at mat · baş başa · günü gününe | Pekiştirmeli sözler: apaçık, dümdüz, sapasağlam, sırılsıklam |
| ek fiil | yorgun idi · güzel imiş · gelir ise · evde iken | yorgundu · güzelmiş · gelirse · evdeyken (ikisi de doğrudur) |
Bağlaç olan da/de ayrı yazılır; bulunma durum eki -de/-da kelimeye bitişiktir. Aşağıdaki simülasyonda "çıkarma testi"ni izle: cümleden çıkarıldığında cümle anlamını koruyorsa o söz bağlaçtır, ayrı yazılır.
Ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne bağlı olarak büyük ünlü uyumuna uyar: Kızı da geldi gelini de. Durumu oğluna da bildirdi. Sen de mi kardeşim? Güç de olsa.
• Ayrı yazılan da/de hiçbir zaman ta/te biçiminde yazılmaz:
Gidip de gelmemek var, gelip de görmemek var. ("Gidip te" yanlıştır.)
• Ya sözüyle birlikte kullanılan da ayrı yazılır: ya da.
• Da/de bağlacını kendisinden önceki kelimeden kesme ile ayırmak yanlıştır:
Ayşe de geldi. ("Ayşe'de geldi" değil.)
Bu ek gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne bağlı olarak ünlü uyumlarına uyar: Kaldı mı? Sen de mi geldin? Olur mu? İnsanlık öldü mü?
• Soru ekinden sonra gelen ekler bu eke bitişik yazılır:
Okuyor muyuz? Çocuk muyum? Gelecek miydi?
• Bu ek sorudan başka görevlerde kullanıldığında da ayrı yazılır:
Güzel mi güzel! Yağmur yağdı mı dışarı çıkamayız.
• Birleşik fiillerde mi soru eki iki kelimenin arasına da gelebilir: Vaz mı geçtin?
Sen de evde kal.
Birincisi bağlaçtır (çıkarılınca cümle bozulmaz), ayrı yazılır.
İkincisi bulunma durum ekidir (çıkarılınca cümle bozulur), bitişik yazılır.
Geldi mi? → soru anlamı.
Yağmur yağdı mı dışarı çıkamayız. → burada soru değil, "-ınca / -ince" anlamındadır;
yine de ayrı yazılır.
Cümleler karışık sırayla gelir. Doğru yazılışı seç, gerekçesini anında oku.
Mesajda, ödevde, kulüp duyurusunda en sık kaçırılan ayrıntılar tam olarak bu ünitede.
"Sende gel" mi "Sen de gel" mi?
"Sen de gel" = sen de bize katıl (bağlaç, ayrı). "Sende gel" ise "sende" demek olur, anlam bozulur. Çıkarma testini uygula: "de"yi at, cümle ayakta kalıyorsa ayrı yaz.
"Geldinmi?" değil "Geldin mi?"
Soru eki her zaman ayrı yazılır. Ama ekten sonraki ekler ona yapışır: Gelecek miydi? Okuyor muyuz?
"Salı ya da çarşamba"
"Ya" sözüyle kullanılan da ayrı yazılır: ya da. "yada" diye bitişik yazmak yazım yanlışıdır.
"Gidip te" değil "gidip de"
Ayrı yazılan da/de hiçbir zaman ta/te biçiminde yazılmaz: Gidip de gelmemek var, gelip de görmemek var.
"Ayşe'de geldi" yanlış
Da/de bağlacını kendisinden önceki kelimeden kesme ile ayırmak yanlıştır. Özel ad olsa bile: Ayşe de geldi.
"T.D.K." değil "TDK"
T.C. ve T. dışında büyük harflerle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz: TDK, TBMM, THY.
"cm." değil "cm"
Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır ve sonlarına nokta konmaz: cm, g, l, mg. Ek gelirse okunuşa göre gelir: cm'yi, kg'dan, mm'den.
"Güzel mi güzel bir gol!"
Soru eki sorudan başka görevlerde de kullanılabilir; pekiştirme yaparken bile ayrı yazılır: Güzel mi güzel!
"Sanki" bitişik, "demek ki" ayrı
Kalıplaşmış olanlar bitişiktir: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki. Diğer bağlaç ki'ler ayrı: bilmem ki, demek ki, kaldı ki.
30 sorudan oluşan bu test ile "Yazım Kuralları 2 (Kısaltmalar, Ek Fiil, Ki, İkilemeler, Soru Eki ve Da/De)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
T.C. ve T. dışında büyük harfli kısaltmalarda nokta yoktur; ölçü birimlerinde de nokta kullanılmaz.
Küçük harfli kısaltmada kelimenin okunuşu, büyük harflide son harfin okunuşu, kelime gibi okunanlarda kısaltmanın okunuşu esastır.
idi, imiş, ise, iken ayrı da bitişik de yazılabilir. Bitişikte i düşer, ünlüden sonra araya y girer, -ken hep ince kalır.
Bağlaç olan ki ayrı; belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki bitişik yazılır.
Bağlaç olan da/de ayrı yazılır, ta/te olmaz, kesmeyle ayrılmaz. Bulunma eki -de/-da ise bitişiktir.
Soru eki hep ayrı, sonrasındaki ekler ona bitişiktir. İkilemeler ayrı, pekiştirmeli sözler bitişik yazılır.