Birleşik
Kelimeler
Ayrı mı, Bitişik mi?
Belirtisiz isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, isnat grupları, birleşik fiiller, ikilemeler, kısaltma grupları ve kalıplaşmış çekimli fiiller yeni bir kavramı karşıladıklarında birleşik kelime olur. Kararı veren tek soru: kelimelerde ses düşmesi ya da anlam değişmesi var mı?
Birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır.
etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır: alt etmek, arz etmek, dans etmek, göç etmek, ilan etmek, kabul etmek, not etmek, söz etmek, terk etmek, var olmak.
ada balığı, ardıç kuşu, ateş böceği, at sineği, su yılanı, Ankara keçisi, bal arısı · ayrık otu, ateş çiçeği, ban ağacı, altın kökü, dağ elması, çam fıstığı, kuru fasulye.
alçı taşı, arap sabunu, duvar saati, alt geçit, dolma kalem, toplu iğne · Arnavut kaldırımı, çevre yolu, deniz yolu, hava yolu, kara yolu, keçi yolu · açık oturum, ana dili, baş ağrısı (hastalık), çözüm yolu, iş birliği, yer çekimi.
anlam bilimi, dil bilimi, ruh bilimi, toplum bilimi, dil bilgisi, halk bilgisi, ses bilgisi, şekil bilgisi · göz yuvarı, hava yuvarı, ısı yuvarı, yarı küre, yarım küre.
maden suyu, tulum peyniri, dolma biber, İnegöl köftesi, kuru yemiş, kestane şekeri · Çoban Yıldızı, gök taşı, meteor taşı · patlak göz, aşık kemiği, serçe parmak, azı dişi, safra kesesi, çatma kaş, takma diş.
Benzetme yoluyla insanın bir niteliğini anlatanlar: çetin ceviz, çöpsüz üzüm, eski kurt, sarı çıyan, eski toprak, eski tüfek, demir yumruk · Zamanla ilgili olanlar: gece yarısı, hafta başı, hafta sonu.
-r/-ar/-er, -maz/-mez, -an/-en sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındakiler ayrı yazılır: çalar saat, çıkar yol, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, çıkmaz sokak, görünmez kaza, tükenmez kalem, uçan daire.
Renk sözü veya renklerden biriyle kurulmuş isim tamlaması yapısındaki renk adları ayrı yazılır: bal rengi, duman rengi, portakal rengi, gece mavisi, limon sarısı, safra yeşili, süt kırı. Rengin tonunu belirten sıfatlar da ayrı: açık mavi, kirli sarı, koyu yeşil.
Yer adlarında batı, doğu, güney, kuzey, aşağı, yukarı, orta, iç, yakın, uzak ayrı yazılır: Batı Trakya, Orta Asya, Yakın Doğu · dış, iç, sıra: çağ dışı, yasa dışı, hafta içi, ardı sıra · somut yer bildiren alt/üst: deri altı, su altı, yer altı · alt, üst, ana, ön, art, yan, karşı, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift başa gelirse: iç savaş, dış borç, orta oyunu, sağ açık, peşin hüküm, tek hücreli.
Kelimelerden her ikisi veya ikincisi birleşme sırasında anlam değişmesine uğradığında ya da ses düşmesi/değişmesi/türemesi olduğunda birleşik kelime bitişik yazılır.
Ses düşmesine uğrayanlar: birbiri (< biri biri), nasıl (< ne asıl),
niçin (< ne için), sütlaç (< sütlü aş).
Özgün biçimleri tek heceli Arapça kökenli kelimeler yardımcı fiillerle birleşirken ses düşmesine,
değişmesine veya türemesine uğrarsa: emretmek, menolunmak, cemetmek, kaybolmak, darbetmek,
hamdetmek, affetmek, hissetmek, reddetmek.
Bitki: aslanağzı, civanperçemi, keçiboynuzu, kuşburnu · Hayvan: danaburnu (böcek), akbaş (kuş), alabacak (at) · Hastalık: itdirseği (arpacık), delibaş, karabaş · Alet: balıkgözü (halka), deveboynu (boru), domuztırnağı (kanca) · Biçim: ayıbacağı, balıksırtı, civankaşı, eşeksırtı · Yiyecek: hanımgöbeği, kadınbudu, kedidili, dilberdudağı · Oyun: beştaş, dokuztaş, üçtaş · Gök cismi: Altıkardeş, Arıkovanı, Büyükayı · Renk: baklaçiçeği, camgöbeği, devetüyü, fildişi, gülkurusu, kavuniçi · Oğlu/kızı: çapanoğlu, eloğlu, elkızı.
-a, -e, -ı, -i, -u, -ü zarf-fiil ekleriyle bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek, yazmak
fiilleriyle yapılan tasvirî fiiller: düşünebilmek, gülüvermek, uyuyakalmak, gidedurmak, çıkagelmek,
süregelmek, öleyazmak.
Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmışlar: albeni, ateşkes, çekyat, kaçgöç, kapkaç,
örtbas, tutkal, yapboz.
-an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez, -mış/-miş ile kalıplaşanlar: cankurtaran, çöpçatan,
dalgakıran, gökdelen, yelkesen, külyutmaz, tanrıtanımaz, varyemez, çokbilmiş, güngörmüş.
İkinci kelimesi -dı kalıplaşmış geçmiş zaman ekli olanlar: albastı, çıtkırıldım, fırdöndü,
gecekondu, imambayıldı, mirasyedi, şıpsevdi, zıpçıktı.
Her iki kelimesi -dı veya -r ekli olanlar: dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, biçerdöver, konargöçer,
okuryazar, uyurgezer.
Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst, üzeri sona gelirse bitişik: ayakaltı, bilinçaltı,
akşamüstü, gerçeküstü, olağanüstü, suçüstü, yüzüstü, öğleüzeri.
Birleşik kişi adları, soyadları, lakaplar: Alper, Birol, Şenol, Atatürk, Gökalp ·
İl/ilçe/semt adları: Çanakkale, Acıpayam, Pınarbaşı, Beşiktaş · Şehir, dağ, deniz, ırmak kalıbındakiler:
Akşehir, Eskişehir, Uludağ, Karadeniz, Kızılırmak · Unvan sonda ise: Abidinpaşa, Bayrampaşa,
Kemalpaşa · Ara yönler: güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu.
Baş sözüyle sıfat tamlamaları: başbakan, başçavuş, başhekim, başyazar · "Bir topluluğun yöneticisi" anlamındaki başı: aşçıbaşı, binbaşı, elebaşı, yüzbaşı · ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine ile: ağabey, beyefendi, hanımefendi · Belirsizlik sıfat ve zamirleri: biraz, birçok, birkaç, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri · ev: bakımevi, doğumevi, huzurevi, yayınevi · hane, name, zade: dershane, kahvehane, seyahatname, amcazade · -zede: depremzede, selzede, kazazede · Farsça kurala göre: gayrimenkul, gayrimeşru, cihanşümul · Arapça kurala göre: darülaceze, fevkalade, hıfzıssıhha, inşallah · Makam adları: acembuselik, hisarbuselik, muhayyerkürdi · Kanunda bitişik geçen kuruluş adları: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu · Renk adlarıyla kurulan bitki/hayvan/hastalık adları: akağaç, alabalık, beyazsinek, maviküf.
Çiçek dışında anlam taşıyanlar bitişik: baklaçiçeği (renk), narçiçeği (renk), suçiçeği (hastalık). Ot dışında anlam taşıyanlar bitişik: ağızotu (barut), sıçanotu (arsenik). Ses düşmesine uğrayan çöreotu ile gelenekleşmiş semizotu, dereotu da bitişiktir. Ama ayrık otu, ateş çiçeği ayrıdır.
Somut olarak yer bildiriyorsa ayrı: deri altı, su altı, yer altı (yüzey). Somut yer bildirmiyorsa bitişik: bilinçaltı, gerçeküstü, olağanüstü, suçüstü.
Sıfat tamlaması yapısında kalmışsa ayrı: çalar saat, çıkmaz sokak, tükenmez kalem. Kalıplaşıp yeni bir kavram olmuşsa bitişik: cankurtaran, gökdelen, külyutmaz, çokbilmiş.
Aşağıdaki ölçer, iki kelimenin birleşirken anlamını koruyup korumadığını canlandırıyor. İbre solda kalırsa anlamlar yerinde demektir, ayrı yazılır; sağa kayarsa yeni bir kavram doğmuştur, bitişik yazılır.
| Ölçüt | Ayrı yazılır | Bitişik yazılır |
|---|---|---|
| Anlam | Kelimelerin hiçbiri veya ikincisi anlam değiştirmemişse: ada balığı, kuru fasulye, duvar saati | Her ikisi veya ikincisi anlam değiştirmişse: aslanağzı, kuşburnu, kadınbudu, devetüyü |
| Ses olayı | Ses düşmesi/türemesi yoksa: kabul etmek, terk etmek, söz etmek, var olmak | Ses düşmesi/değişmesi/türemesi varsa: kaybolmak, emretmek, affetmek, hissetmek, reddetmek |
| Sıfat-fiil | Sıfat tamlaması yapısındaysa: çalar saat, çıkmaz sokak, uçan daire, tükenmez kalem | Kalıplaşmışsa: cankurtaran, gökdelen, dalgakıran, külyutmaz, çokbilmiş, güngörmüş |
| alt / üst / üzeri | Somut yer bildiriyorsa: deri altı, su altı, yer altı, böbrek üstü bezi | Somut yer bildirmiyorsa: bilinçaltı, akşamüstü, gerçeküstü, olağanüstü, suçüstü |
| Renk | İsim tamlaması yapısındaki renk adları: bal rengi, gece mavisi, limon sarısı · ton sıfatları: açık mavi, koyu yeşil | Anlam değişmiş renk adları: baklaçiçeği, camgöbeği, devetüyü, fildişi, gülkurusu, kavuniçi |
| Yön | Yer adlarında ana yön sözleri: Batı Trakya, Doğu Anadolu, Orta Asya, Yakın Doğu | Ara yönler: güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu |
| Kişi adı + unvan | Unvan sonda değilse şahıs adları ayrı: Yunus Emre Mahallesi, Nene Hatun Caddesi | Unvan kelimesi sonda ise gelenekleşmiş olarak bitişik: Abidinpaşa, Bayrampaşa, Kemalpaşa |
Her turda karışık sırayla bir birleşik kelime gelir. Doğru yazılışı seç, gerekçesini oku.
Bu kuralları çoğu zaman farkında olmadan uyguluyorsun; farkında olduğunda yazım yanlışın biter.
"Her hangi" değil "herhangi"
biraz, birçok, birkaç, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri belirsizlik sıfat ve zamirleri gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır. "Hiç bir sorun yok" değil, hiçbir.
"Haftasonu" değil "hafta sonu"
Zamanla ilgili birleşik kelimeler ayrı yazılır: gece yarısı, hafta başı, hafta sonu. Ama akşamüstü ve öğleüzeri bitişiktir; çünkü buradaki üst/üzeri somut yer bildirmez.
"Farkettim" değil "fark ettim"
Yardımcı fiille kurulan birleşik fiil, ilk kelimesinde ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır: fark etmek, kabul etmek, terk etmek. Ama hissetmek, affetmek, kaybolmak bitişiktir.
"Tükenmez kalem" ayrı
-maz/-mez ekiyle kurulan sıfat tamlaması yapısındakiler ayrı yazılır: tükenmez kalem, çıkmaz sokak, çalar saat. Kalıplaşıp yeni kavram olanlar bitişiktir: külyutmaz, varyemez.
"Açık mavi" ayrı, "camgöbeği" bitişik
Rengin tonunu belirten sıfat ayrı yazılır: açık mavi, koyu yeşil, kirli sarı. Anlamı kaymış renk adları bitişiktir: camgöbeği, devetüyü, gülkurusu, kavuniçi.
"Yunus Emre Mahallesi" ayrı, "Bayrampaşa" bitişik
Kişi adlarından oluşan yer adlarında sondaki unvanlar hariç şahıs adları ayrı yazılır. Unvan kelimesi sonda ise gelenekleşmiş olarak bitişiktir: Abidinpaşa, Kemalpaşa.
"Sağ açık" ayrı
alt, üst, ana, ön, art, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, tek, çift sözleri başa gelirse ayrı yazılır: sağ açık, sağ bek, iç saha, tek hücreli.
"Depremzede" bitişik
-zede ile oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: depremzede, afetzede, selzede, kazazede. Aynı şekilde bakımevi, huzurevi, yayınevi de bitişiktir.
"Alabalık" bitişik, "ada balığı" ayrı
Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları bitişiktir: akağaç, alabalık, beyazsinek, maviküf. Anlam değişmemiş hayvan adları ayrıdır: ada balığı, ateş böceği, bal arısı.
30 sorudan oluşan bu test ile "Yazım Kuralları 3 (Ayrı ve Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Kelimelerden hiçbiri veya ikincisi anlam değiştirmemişse ayrı; her ikisi ya da ikincisi anlam değiştirmişse bitişik yazılır.
Yardımcı fiilli birleşiklerde ses düşmesi/türemesi yoksa ayrı, varsa bitişik: hissetmek, affetmek, reddetmek, emretmek.
Sıfat tamlaması yapısında kalanlar ayrı; kalıplaşarak yeni kavram olanlar bitişik yazılır.
Somut yer bildiriyorsa ayrı, bildirmiyorsa bitişik: yer altı ↔ olağanüstü, suçüstü, yüzüstü.
Ton sıfatları ve isim tamlaması yapılı renkler ayrı; anlamı kaymış renkler bitişik. Ana yönler ayrı, ara yönler bitişik.
Belirsizlik sözleri, ev/hane/name/zade ve -zede ile kurulanlar, baş ve başı ile kurulanlar bitişik yazılır.