9. SINIF BİYOLOJİ · ÜNİTE 12 · CANLILARIN BİYOLOJİK VE EKONOMİK ÖNEMİ

Canlılar âleminde yer alan her canlı türünün biyolojik çeşitliliğe ve insan yaşamına önemli katkıları bulunur. Diyabet hastalığının tedavisinde kullanılan insülin hormonu, cücelik tedavisinde kullanılan büyüme hormonu, çeşitli enzim ve proteinlerin üretiminde bakterilerden yararlanılması buna örnek olarak verilebilir. Denizlerde meydana gelen petrol kirliliğinin azaltılmasında, atık arıtma ve yenilenebilir enerji üretim tesislerinde pek çok bakteri ve arke türünden yararlanılır.

İlk cümle ünitenin ana fikridir: her canlı türünün bir katkısı vardır — “işe yaramaz canlı” diye bir şey yoktur. Kalan cümleler ise bunun somut örnekleridir. Bakteriden insülin üretilmesi şöyle olur: insan insülin geni bakteriye aktarılır ve bakteri, kendi proteinlerini üretir gibi insan insülinini üretmeye başlar. Bakteri çok hızlı çoğaldığı için kısa sürede büyük miktarda hormon elde edilir. Aynı yol büyüme hormonu için de kullanılır.

Ortadaki daire prokaryotları, kollar saydığı kullanım alanlarını gösterir. Düğmelerle geç.

Prokaryotik canlıların insan sağlığı üzerinde de önemli etkileri bulunur. Solunum yollarının iltihaplanması gibi hastalıklara yol açabilen veya sindirim sürecine yardımcı olan mikroorganizmalar insan hayatında önemli bir yere sahiptir.

Anlatım burada da dengeli: aynı cümlede hem hastalık yapan hem yardım eden mikroorganizmalar var. Sindirime yardımcı olanlara örnek, kalın bağırsakta yaşayan bakterilerdir; bunlar sindirilemeyen bazı maddeleri parçalar ve insan için K vitamini üretir. Yani vücudundaki bakteri sayısı, seninle savaşan değil, çoğu zaman seninle çalışan bir topluluktur.

Birçok protist besin zincirinde üretici olarak görev alır ve canlılar için önemli bir besin kaynağıdır. Bununla birlikte bazı türleri sıtma gibi ciddi hastalıklara yol açabilir. Bazı türleri genetik araştırmalarda model organizma olarak bazı türleri ise endüstriyel süreçlerde biyoyakıt üretimi ve gıda takviyeleri gibi alanlarda kullanılır.

“Besin zincirinde üretici” ifadesi önemlidir: bir önceki ünitede bitkiler için de aynı şey söylenmişti. Denizlerde ve göllerde üretici görevini gören canlıların büyük bölümü bitki değil, algdir. Yani sucul ekosistemlerin enerji girişi protistlerden başlar. Sıtma ise sivrisinek aracılığıyla insana geçen bir protist tarafından yapılır; canlı, kan hücrelerinin içine yerleşerek çoğalır.

Model organizma ne demektir? Bir araştırma sorusunu doğrudan insanda incelemek zor ve çoğu kez imkânsızdır. Bunun yerine hızlı üreyen, kolay yetiştirilen ve iyi bilinen bir canlı seçilir; onda bulunan sonuç, benzer işleyen başka canlılar için de yol gösterir. Bazı protistler bu iş için elverişlidir çünkü tek hücreli oldukları hâlde ökaryottur — yani ökaryot hücrenin işleyişi onlarda basit hâliyle incelenebilir.

Bu ünitenin beş canlı grubu aslında bu zincirin farklı basamaklarında durur. Üretici: bitkiler ve fotosentez yapan protistler. Tüketici: hayvanlar. Ayrıştırıcı: mantarlar ve bazı bakteriler. Ayrıştırıcı basamağı olmasaydı zincir kapanmaz, madde ölü kalıntıların içinde hapis kalırdı ve üretici yeniden kullanamazdı. Mantarlar için söylenen “karbon, azot, fosfor gibi temel elementlerin doğal döngüsüne katkı sağlar” cümlesi tam olarak bunu anlatır.

Ölü organizmalarla beslenen mantarlar ekosistemin ayrıştırıcıları olmaları bakımından oldukça önemli bir canlı grubudur. Bu canlılar organik atıkları ayrıştırarak karbon, azot, fosfor gibi temel elementlerin doğal döngüsüne katkı sağlar. Günümüzde bakteri kaynaklı hastalıkların tedavisinde kullanılan, başta penisilin olmak üzere pek çok antibiyotik mantarlardan elde edilir. Saçkıran, pamukçuk ve ayak mantarı rahatsızlıklarına neden olan bazı parazit mantarlar da üzerinde yaşadığı canlıyı olumsuz etkiler.

Burada sınav açısından en değerli ayrıntı şudur: antibiyotikler bakteri kaynaklı hastalıklarda kullanılır. Bu sınır cümlenin içine koymuş. Antibiyotik bir virüs hastalığında işe yaramaz — çünkü antibiyotikler bakterinin hücre duvarını, ribozomunu ya da enzimlerini hedef alır; virüste bunların hiçbiri yoktur. Grip olduğunda doktorun antibiyotik yazmamasının nedeni budur.

İkinci ayrıntı: penisilin, bir küf mantarından elde edilen ilk antibiyotiktir; Alexander Fleming 1928’de, bir küf mantarının çevresinde bakterilerin üreyemediğini fark ederek bulmuştur. Yani antibiyotik insanın icadı değil, bir mantarın rakiplerine karşı ürettiği bir silahtır; insan yalnız onu bulup kullanmıştır.

İki yön aynı yetenekten doğar: mantar organik maddeyi ayrıştırır. Bu yetenek ormanın zeminini temizlediğinde “ayrıştırıcı”, ayak derisinde çalıştığında “ayak mantarı” olur. Üç rahatsızlık — saçkıran, pamukçuk, ayak mantarı — parazit mantarların yaptığı hastalıklardır ve üzerinde yaşadığı canlıyı olumsuz etkiler, yani parazitlik tanımına uyar.

Bitkiler, fotosentez yoluyla birçok canlı için gerekli oksijeni ve besinleri üretir. Canlılar için yaşam alanları oluşturur. Ekosistemdeki besin zincirinin önemli bir parçası olan hayvanlar ise bitkilerin üreme hücrelerinin taşınmasında görev alır. Tarım ve hayvancılık, insanların gıda ihtiyaçları için oldukça önemlidir.

Bu paragraftaki en ilginç bilgi hayvanların bitkiye yaptığı iştir. Bitki yer değiştiremez; üreme hücrelerinin bir çiçekten diğerine gitmesi için bir taşıyıcıya ihtiyaç duyar. Bu işi yapan hayvanlara tozlaştırıcı denir; arı, kelebek ve bazı kuşlar bu görevi üstlenir. Yani arı yalnız bal üreten bir böcek değil, tarımın çalışmasını sağlayan bir ortaktır. Meyve ağaçlarının verimi, çevredeki arı sayısıyla doğrudan bağlantılıdır.

Ünitenin tamamı bu tablodadır. Arama kutusuna ilaç, hastalık, döngü, enerji gibi bir kelime yaz; sütun süzgeciyle yalnız yararlı ya da yalnız zararlı etkileri de görebilirsin.

Bu ünitede beş canlı grubu anlatılıyor ve beşinin de hem yararlı hem zararlı örnekleri var:
Bakteriler: insülin üretir · solunum yollarını iltihaplandırır.
Protistler: besin zincirinde üretici olur · sıtmaya yol açar.
Mantarlar: antibiyotik verir, ayrıştırıcıdır · saçkıran ve ayak mantarı yapar.
Bitkiler: oksijen ve besin üretir · bazı türleri zehirlidir.
Hayvanlar: tozlaştırıcılık yapar · bazıları istilacı tür olarak biyoçeşitliliği bozar.
Bir sınav sorusunda “… canlıları zararlıdır” diyen seçenek hemen her zaman yanlıştır. Cümleler her seferinde bazı türleri, bazıları diye başlar.

Bu on önerme verilip “doğru olanlar için D, yanlış olanlar için Y yazınız” diyor. Aşağıda çalışan hâli var: her satırda Doğru ya da Yanlış sütununa tıkla, sonra Denetleye bas. Önermeler 1-9. ünitelerin tamamını tarıyor — yanlış çıkanların doğrusu aşağıdaki kartta yazılı.

1. “Üç domain; bakteriler, arkeler ve hayvanlar olarak gruplandırılmıştır.” — YANLIŞ. Doğrusu: üç domain bakteriler, arkeler ve ökaryotlardır. Hayvanlar bir domain değil, ökaryot domaininin dört âleminden biridir.

2. “Prokaryot domainler, bakteriler ve protistlerden oluşur.” — YANLIŞ. Doğrusu: prokaryot domainler bakteriler ve arkelerdir. Protista bir prokaryot domaini değil, ökaryot bir âlemdir.

5. “Protista, ökaryotlar domaininde yer alan ve tamamı çok hücreli canlıları içeren bir âlemdir.” — YANLIŞ. Cümlenin ilk yarısı doğru, ikinci yarısı yanlış. Doğrusu: protista âlemi tek hücreli (amip, öglena, paramesyum) ve koloni ya da çok hücreli (algler) canlıları birlikte içerir.

6. “Bitkiler âlemindeki canlıların tamamında tohumla çoğalma gerçekleşir.” — YANLIŞ. Doğrusu: bitkiler tohumlu ve tohumsuz diye ikiye ayrılır. Kara yosunu, ciğer otu ve eğrelti otu gibi tohumsuz bitkilerde tohum oluşmaz, bunlar sporla çoğalır.

8. “Notokord adı verilen ilkel iskelet, hayvanlar âlemindeki tüm canlıların yaşamlarının bir sürecinde mutlaka bulunur.” — YANLIŞ. Doğrusu: notokord kordalılarda yaşamın belirli bir döneminde bulunur. Omurgasızlarda notokord yoktur — sünger, denizanası ve midyede böyle bir yapı hiç oluşmaz. Zaten omurgalı/omurgasız ayrımı bu yapının bulunup bulunmamasıyla yapılır; “tüm hayvanlarda bulunur” demek bu ayrımı ortadan kaldırırdı.

Verilen katkı ya da etkiden hareketle canlı grubunu seç. Sorular her seferinde karışık sırada gelir.